امیرحسین صفایی: قرن بیستم برای ایران با نفت آغاز شد. هرچند در قرون گذشته ایرانیان با نفت آشنا بودند و آن را به کار می‌گرفتند اما تا سال 1901 میلادی نفت در ایران هرگز کاربردی تجاری نیافته بود البته داستان امتیاز نفتی برای ایران از سال 1864 میلادی آغاز شده بود. درست 5 سال پس از آنکه کلنل دریک در آمریکا به نفت دست یافت و یک سال پس از تاسیس شرکت نفتی راکفلر، ناصرالدین‌شاه به یک انگلیسی امتیازی اعطا کرد که یکی از اجزای آن استخراج نفت بود. این امتیاز و نیز امتیاز نفتی که شاه قاجار به آلبرت هوتس اعطا کرد و امتیاز مشهوری که ۲۵ ژوئیه ۱۸۷۲ به بارون جولیوس دو رویتر یهودی انگلیسی در ازای پرداخت 400 هزار لیره به شاه اعطا شد، در واقع نخستین جرقه‌های کاربست تجاری منابع نفتی برای دولت‌های بی‌کفایت ایران در آن روزگار بود. هیچ‌یک از امتیازهای فوق‌الذکر به دلایلی که در بخش‌های پیشین به آن پرداختیم، سرنوشتی موفقیت‌آمیز نیافتند و به شکست منتهی شدند. ماجرای نفت و امتیاز نفتی برای ایران با امتیاز دارسی در 1901 میلادی آغاز شد.
کتابچی‌خان، دلال قرارداد دارسی
قراردادهای نفتی ایران در قرن نوزدهم هیچ‌یک کامیاب نبود و آغاز ماجرای نفت ایران به آغاز قرن بیستم افتاد. در سال 1901 در دوران سلطنت مظفرالدین شاه امتیازی نفتی به یک اسکاتلندی به نام ویلیام ناکس دارسی اعطا شد که به مدت 60 سال حق انحصاری اکتشاف و فروش نفت در سراسر ایران به استثنای 5 استان شمالی را در اختیار او قرار می‌داد. دلال این قرارداد یک ایرانی گرجی‌تبار به نام کتابچی‌خان بود که مدیریت کل گمرک ایران را برعهده داشت. او به واسطه آشنایی با سابقه قرارداد رویتر رویای تجارت با نفت ایران را در سر می‌پروراند. او در سال 1900 به مناسبت برگزاری نمایشگاهی در پاریس با سر هنری دراموند ولف، وزیرمختار سابق بریتانیا در ایران دیدار کرد و موضوع نفت ایران را با وی در میان گذاشت. پیش از این گروهی دیرینه‌شناس فرانسوی گزارشی از ذخایر سرشار نفتی ایران در سال 1895 در اروپا منتشر کرده بودند. کتابچی‌خان علاوه بر دسترسی به نتایج جست‌وجوهای گروه فرانسوی، با ادوآرکوت، منشی سابق رویتر نیز آشنایی مختصری داشت و از طریق او سوابق امتیاز رویتر را در اختیار داشت. انگیزه، اطلاعات و ارتباط هر سه در او جمع بود تا امتیازی نفتی را پایه‌ریزی کند. حسن نفیسی در تاریخ کامل نفت ایران می‌نویسد: «دیپلمات‌ها درباره کتابچی‌خان می‌گفتند دنیای غرب را خوب می‌شناسد و نیک می‌داند یک امتیاز چیست و چطور می‌شود آن را علم کرد و از آن پول ساخت».
پس از مشورت کتابچی‌خان با ولف، او موضوع را با دارسی مطرح و او را متقاعد کرد که طی چند نشست موضوع اخذ امتیاز را بررسی کند. ملاقات در 8 ژانویه انجام گرفت. در طول 2 ماه دارسی و مشاورانش 10 جلسه با کتابچی‌خان و کوت برگزار کردند. اول ماه مارس 1901 نشست‌ها به ثمر نشست و بنا شد 7 درصد از امتیاز به کتابچی‌خان، 3 درصد به کوت و یک‌درصد به ولف به عنوان پورسانت نفتی اختصاص یابد. با این توافق کتابچی‌خان عازم تهران شد تا مقدمات امضای قرارداد را فراهم کند. او مساله را با امین‌السلطان اتابک اعظم که صدراعظم مظفرالدین شاه بود در میان گذاشت. سرانجام با موافقت مظفرالدین شاه امتیازنامه در 5 ژوئن 1901 به امضا رسید. دارسی براساس قرارداد و در ازای این انحصار موظف بود سالانه 16 درصد از سود خود را به دولت ایران بپردازد.
در این قرارداد هرچند باهدف رعایت حریم روسیه تزاری، 5 استان شمالی ایران از امتیاز مستثنا شده بود اما در بندی دیگر دولت ایران متعهد شده بود که «به هیچ‌کس اجازه ندهد لوله‌های نفت به طرف رودخانه‌ها و سواحل جنوبی ایران تاسیس کنند». این مساله در واقع راه روسیه را برای انتقال نفت از مناطق شمالی ایران به آب‌های آزاد بسته نگاه می‌داشت.
فوران نفت ایران و جهش اقتصاد انگلستان
دارسی پس از امضای قرارداد عده‌ای مهندس و حفار لهستانی را به ایران فرستاد. این عده در چاه‌سرخ واقع در شمال قصرشیرین، حفاری را آغاز کردند و چاه حفاری شده توسط آنها به نفت رسید اما به دلیل ناچیز بودن نفت اکتشافی، عملیات چاه سرخ متوقف شد و دارسی تصمیم گرفت در نقاط جنوب ایران حفاری را ادامه دهد. او در سال 1903م شرکتی به نام شرکت استخراج اولیه با سرمایه 600 هزار لیره تشکیل داد و 20 هزار لیره نقد و 20 هزار سهم که به موجب امتیاز، تعهد پرداخت آن را به دولت ایران داده بود، پرداخت.
تلاش شرکت در چند سال نخست برای اکتشاف نفت در جنوب ایران بی‌ثمر ماند و دارسی ادامه کار را در توان خود نمی‌دید. در این میان نیروی دریایی انگلیس که درصدد بود سوخت کشتی‌های خود را از زغال سنگ به نفت تبدیل کند به کمک دارسی شتافت و چند شرکت بزرگ انگلیسی را تشویق به همکاری با دارسی کرد. با سرمایه جدید، وسایل حفاری به میدان نفتون نزدیک مسجدسلیمان انتقال یافت و پس از 3 سال تلاش مداوم سرانجام در سال 1908م نفت فراوانی از چاه‌های مسجدسلیمان فوران کرد.
دولت انگلستان به‌دنبال دستیابی به نفت، در سال 1909م شرکت نفت ایران و انگلیس را با سرمایه 2 میلیون لیره با هدف به دست گرفتن استخراج، پالایش و صدور نفت تأسیس کرد. با توجه به نیاز مبرم تأمین سوخت نیروی دریایی انگلیس، این کشور 56 درصد از سهام شرکت را خریداری کرد و 2 نفر نماینده با حق وتو نسبت به تصمیمات شرکت در هیأت مدیره آن منصوب کرد. با این اقدامات امتیاز دارسی عملاً به دولت انگلستان منتقل شد.
یکی از مدیران کمپانی در نخستین جلسه عمومی کمپانی نفت انگلیس و ایران گفت: «برای ممالک امپراتوری انگلستان یک منبع طبیعی قابل اطمینان تحصیل شده است که طولی نمی‌کشد ثابت خواهد شد برای ملت انگلیس فوق‌العاده ذی‌قیمت و مفید می‌باشد و در عین حال این اقدام مانع از این شده است که این منابع پرثروت خلل‌ناپذیر به‌دست خارجی‌ها افتد که غیر از ملت انگلیس باشند».
نویسنده انگلیسی کتاب «oil persian» در این باره می‌نویسد: «در روز 26 ماه مه سال 1908 که عملیات چاه‌کنی به عمق 1180 پا رسیده بود، نفت فوران کرد و به این ترتیب صنعتی آغاز شد که طی 2 جنگ، نیروی دریایی انگلستان را نجات داد ولی برای ایرانیان زحمتی ایجاد کرد که از مجموع مزاحمت‌های سیاسی دولت‌های بزرگ بیشتر بود». پرونال لندن، مورخ معروف انگلیسی در 1914 م (سال شروع جنگ اول جهانی) درباره نفت ایران می‌نویسد: «مایع سیاهی که راه خود را در فاصله 145 مایلی جزیره آبادان در ظلمت معادن پیدا می‌کند، یک روز ثابت خواهد کرد خون لازم برای وجود ما خواهد بود».
چرچیل نیز در مجلس عوام انگلیس در رابطه با اهمیت نفت ایران برای انگلستان گفت: «از مدتی پیش دولت انگلستان برای کسب منابع نفتی ایران از لحاظ حفظ اداره هندوستان و عظمت امپراتوری بریتانیا فعالیت‌های سیاسی کرده و مخصوصاً مواظب بوده است که کمپانی‌های خارجی سهام شرکت نفت را خریداری نکنند». وی در جای دیگر با تاکید بر اینکه سیاست نفت، یک سیاست جدید است، می‌گوید: «ما باید مالکیت نفت یا حداقل کنترل مواد نفتی را که برای حیات انگلستان لازم است، به هر قیمتی که شده به‌دست آوریم».
همزمان با این اتفاقات در جنوب، مرکز ایران اما حال و هوای دیگری داشت. محمدعلی شاه که با مشروطه‌خواهان درافتاده بود، مجلس را به توپ بست و در نهایت با خلع و تبعید محمدعلی شاه، سلطنت به فرزند او احمدشاه رسید.
در این حال انگلیسی‌ها هر چند نقش پررنگی در وقایع سیاسی ایران داشتند اما بی‌دغدغه در جنوب ایران منابع سرشاری را می‌کاویدند که تبدیل به سکوی پرتاب اقتصاد بریتانیا در دهه‌های پیش رو می‌شد. این هنوز آغاز ماجرای نفت ایران بود.