حجت‌الاسلام و المسلمین سید سعید لواسانی*: مرتبه نخست حیا؛ شرم از گناه و خطا در محضر حق است، وقتی چنین شد، هرکدام از ما که در عمر خود خطا و گناهی داشته‌ایم، باید همواره در محضر حق حالت انفعال و شرم داشته باشیم. مرتبه دوم حیا تقصیر است که مومن همواره در بندگی خدا تقصیر و حالت انفعال و شرم دارد. امام سجاد سلام‌الله‌علیه چه زیبا می‌فرمایند: «إِلَهِی لَوْ لَا الْوَاجِبُ مِنْ قَبُولِ أَمْرِکَ لَنَزَّهْتُکَ مِنْ ذِکْرِی إِیَّاکَ عَلَى أَنَّ ذِکْرِی لَکَ بِقَدْرِی لَا بِقَدْرِکَ» [مناجات الذاکرین، بحارالانوار: 91/151] «معبود من! اگر نبود که واجب است که فرمان تو را امتثال کنم، تو را منزه می‌دانستم که یاد کنم و ذکر تو گویم. علاوه بر اینکه ذکر من به اندازه توان من است، نه به حد قدر تو.» لازم است که حیای تقصیر، در میان همه کارگزاران نظام اسلامی نسبت به خدمتگزاری به مردم هم باشد. آنان هرچه بیشتر و بهتر کار کنند، باز نسبت به حقی که ملت بر آنان دارند، باید عذرتقصیر به پیشگاه الهی بیاورند. امکان ندارد بتوانیم نعمتی را که خداوند به ما برای خدمت در نظام اسلامی داده است، ادا کنیم. متاسفانه یکی از مشکلات مدیریتی کشور ما آن است که هرمشکلی هم که پیش می‌آید، نه تنها مسؤول مربوط خود را پاسخگو نمی‌داند، بلکه با تمام قوا تقصیر را به گردن دیگران می‌اندازد. مسؤولان باید خود را به دور از تعارف در پیشگاه ملت بدهکار بدانند. خلاصه! ما باید از کارهای خوب خود شرم کنیم و در پیشگاه خدا و خلق خدا منفعل باشیم. اگر بدانیم که همه ما در مراحل بندگی خدا قصور و تقصیر داریم، آن‌گاه خواهیم شکست. این بیان امام عزیز همواره جلوی چشمان‌مان باشد: «در کار اینقدر خودنمایى نکنید. این اشتباه است. انسان باید توجه به خدا داشته باشد و خودش را در مکتبش فانى کند. هى نگوید من، بگوید: مکتب من. هروقت مىگویید، «مکتب من» بگویید. از پیغمبرها بشنوید این مطلب را. از اولیاى خدا تعلیم بگیرید که همیشه دنبال مکتب بودهاند، نه دنبال خودشان؛ نه خودشان زرق و برق دنیایى داشتهاند و نه اینقدر توجه به نفس داشتند که من چه کردم و من چه کردم. خیر، این حرف‌ها نبوده. از آنها باید تعلیم بگیریم و آدم بشویم. آدم، وقتى [ساخته] مىشود که خودش را هیچ نبیند و هر چه مىبیند خدا ببیند و هر چه هم هست اوست: «اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» [نور: 35].
تمام قدرت‌ها مال اوست و تمام نورها مال اوست و همه چیز از اوست و ما هیچ هستیم و این معنا را باید ادراک بکنیم. اگر مسلمین ادراک بکنند که ما از خدا هستیم و براى خدا باید باشیم، دیگر آسیب نمىبینند.» [صحیفه امام: 13/82]
مرتبه سوم حیا اجلال و بزرگی است. ما در مقام بندگی کسی نیستیم و بزرگی تنها خدا را سزاست. باید در محضر خدا همواره خجل باشیم. کارگزاران نظام هم باید نسبت به مردم که ولی‌نعمت آنان هستند، حالت خجالت داشته باشند، نه خدای ناکرده تکبر و فخرفروشی و این خجالت به این جهت باشد که مردم را عیال الله می‌دانند که چون حقیقتاً خود را هیچ می‌دانند و در برابر عظمت تجلیات حق هالک هستند، در مقابل مردم هم خود را هیچ نمی‌بینند البته این مرحله توقف‌گاهی ندارد، تا جایی پیش می‌رود که زبان حال فرد می‌شود: «وجود تو گناهی است که هیچ گناهی با آن مقایسه نمی‌شود.» و به محضر حق عرض می‌کند: «فارفع بلطفک انی من البین» [ملاصدرا، شرح اصول الکافی: 1/389] «به لطف خود مرا از میان بردار.» در این مرحله از خودش شرمنده است، تا جایی حقیقتِ نیستی خود را می‌بیند: «کُلُّ شَیْءٍ هالِکٌ إِلَّا وَجْهَهُ»، [قصص: 88] و دیگر منی نیست تا خجالت بکشد، هرچه هست، فقط اوست. «وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ». این مرتبت مختص پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه وآله‌وسلم و خاندان ایشان علیهم‌السلام است و به لطف آن بزرگواران؛ شاگردان حقیقی این مکتب هم به این بارگاه راه می‌یابند. مناسب است که در این مجال به 2 نوع حیا دیگر هم اشاره کنم. اول: حیای کرم است که انسان کریم از ردکردن دیگران و راندن آنان حیا می‌کند. چنانچه قرآن کریم در وصف پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم فرمود: «فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَ لا مُسْتَأْنِسِینَ لِحَدِیثٍ إِنَّ ذلِکُمْ کانَ یُؤْذِی النَّبِیَّ فَیَسْتَحْیِی مِنْکُمْ» [احزاب: 53]. و اینگونه اصحاب را ادب فرمود. دوم: حیایی که از غیرت برمی‌خیزد، حیا نسبت به خود و ناموس خود و دیگران. وجه دیگر حیا غیرت نسبت به اسلام و نظام اسلامی است. [نگا: تهذیب الاسرار فى أصول التصوف: 403] در فتنه سال 88 دیدیم که بسیاری از مسؤولان و نخبگان سیاسی از این نوع حیا بی‌بهره بودند و چه بی‌شرمی بزرگی رخ نمود! آری اگر بزرگان و دانشمندان و نخبگان و کارگزاران نظام دارای مراتب حیا باشند، جامعه گلستان می‌شود.
* امام جمعه شمیرانات