زهرا حیدرزاده: سریال «همه چیز آنجاست» در ظاهر مانند سایر ملودرام‌های خانوادگی سال‌های اخیر تلویزیون به نظر می‌رسد اما از نظر محتوایی گامی بلند در مجموعه‌سازی در تلویزیون برداشته چرا که دارای نگاه متفاوتی است که جایش در سال‌هایی که سریال‌های خانوادگی با پیش‌زمینه موضوعات اجتماعی بسیاری ساخته شده، خالی بوده است. ایده اولیه این مجموعه، ایده ساده خوبی بوده که می‌توانسته تکراری و کلیشه بشود، خانواده‌ای که در پی مساله‌ای که غبار گذشت زمان بر آن نشسته از یکدیگر دور افتاده‌اند و اکنون هر کدام دچار مشکلاتی شده و از یکدیگر بی‌خبرند. در این میان داستانک‌های کوچک و بزرگ و شخصیت‌های متعددی وجود دارند که هرکدام مستعد پرداختی کامل هستند و شاید ایده خوبی برای مجموعه‌ای دیگر به نظر برسند اما نویسنده با هوشمندی به میزان مناسب از آنها بهره برده و ارتباط مناسبی بین‌شان برقرار کرده است. بنابراین موفق شده است از دام تم‌های تکراری رازهای خانه پدری، دعوای مادرشوهر و عروس، بلندپروازی‌های پسر جوان در دستیابی به ثروت برای ازدواج، مساله همسر دوم و بسیاری دیگر رهایی یابد و به هر یک از این داستان‌های درهم تنیده در حد لزوم پرداخته و پشت ظاهر ساده داستان ساختاری پیچیده اما براساس واقعیت بنا کند که این نگاه رئالیستی به باورپذیری کمک کرده است.
سیاه، سفید یا خاکستری
سال‌هاست یکی از کلیشه‌های فیلمنامه‌نویسی شخصیت خاکستری است. این نوع شخصیت همانطور که در محیط پیرامون وجود دارد در جهان داستان‌ها نیز همیشه بوده است اما بیشتر فرزند داستان مدرن است چراکه در اسطوره‌ها و افسانه‌ها همواره خیر و شر مسیری مجزا و مشخص داشته‌اند. واضح است که فرزندان آدم عاری از خطا و اشتباه نیستند اما در سال‌های اخیر تاکید بر این خطاها تا جایی پیش رفته است که گاه جای قهرمان و ضدقهرمان عوض می‌شود. بازیگران نقش‌های منفی برای اینکه بگویند نقش‌شان خیلی سیاه و خبیث نبوده است و بازیگران نقش‌های مثبت برای اینکه متهم به کلیشه و تکراری، تک‌بعدی و بی‌عمق بودن شخصیت نشوند نقش خود را شخصیت خاکستری توصیف می‌کنند. اما در این سریال، مثال نقض این تفکر به‌خطارفته را می‌بینیم. این‌بار قهرمان اصلی سریال، نه دچار خطایی بس بزرگ شده و سنگی را در چاه انداخته که تا انتها باید در پی درآوردن آن باشد، نه انسان بخت‌برگشته‌ای است که سرنوشت بلاهای عجیب و غریب سرش می‌آورد و نه عاشق دل‌خسته‌ای است که ناچار می‌شود پا در بیراهه بگذارد. مهدی فرهمند، یک جوان بسیار معمولی است مانند اکثر جوان‌های این کشور. بسیار خانواده دوست است، احترام همه بویژه پدر و مادرش را نگه می‌دارد، همسرش را محرم اسرارش می‌بیند و او نیز رازدار او است، مسؤولیت‌پذیر است بویژه نسبت به اعضای خانواده‌اش و کارها را با توکل بر خدا پیش می‌برد. از طرفی نقاط ضعفی هم دارد مانند زودعصبانی شدن که ادب و احترامی که برای دیگران قائل است مانع دردسرسازی می‌شود و کم‌کم که پخته‌تر می‌شود آرام و صبورتر هم می‌شود. همچنین به‌علت کم‌تجربگی‌اش و اعتماد بیجا به دیگران اشتباهاتی در معاملات مرتکب می‌شود که می‌تواند تاوان سنگینی برایش داشته باشد که در انتهای سریال پاداش نیت خیر خود در یاری رساندن به دیگران را دریافت می‌کند و با کمک خدا مشکلاتش حل می‌شود. در نهایت هم قهرمان به هدفش که چیزی نیست جز دور هم جمع کردن خانواده نائل می‌شود و فیلمساز به این پیام که بسیاری مشکلات پیش آمده به‌علت دوری از هسته مرکزی خانواده بوده است، می‌پردازد. بنابراین هرچند اکثر شخصیت‌های اثر خاکستری‌اند اما قهرمان اصلی سفید ولی واقعی و ملموس است، کسی که به یاری دیگران می‌آید، پا در بیراهه نمی‌گذارد و در همه حال یاد خدا را فراموش نمی‌کند. نکته قابل توجه آنکه ضدقهرمان به معنای شخصیت سیاه، خبیث و بدذات وجود ندارد؛ هرچند فانی و 3-2 کاراکتر فرعی، نقطه مقابل قهرمان هستند و برای او و سایرین مشکلاتی ایجاد می‌کنند اما چون همه در بستری واقعی‌اند و تمام شخصیت‌ها حتی اصلی‌ها شباهت بسیاری به مردم عادی دارند، ضدقهرمان آنها هم تنها کارشان خباثت و توطئه بر ضدقهرمان نیست. در کنار تمام ویژگی‌های منفی فانی، چند ویژگی مثبت مانند خانواده‌دوستی و علاقه و محبت به فرزندان، از غیرقابل باور شدن او جلوگیری می‌کند که این از موارد استفاده مناسب از شخصیت خاکستری است. در مجموع می‌توان گفت آنچه باعث جذابیت داستان و باورپذیری شخصیت‌ها می‌شود در رنگ آنها نیست بلکه در ظرافت‌های شخصیت‌پردازی و تعمق و تفکر نویسنده درباره شخصیت‌ها، جزئیات زندگی و روابط بین آنهاست، آنطور که در واقع هستند و می‌توانند درخدمت فیلم باشند. به‌علت همین شخصیت‌پردازی مناسب، ویژگی‌های مثبت سایرین مانند گذشت و عذرخواهی عروس نسبت به مادرشوهرش، صبوری پدر و محبت عمه خانواده غیرقابل باور نیست و اتفاقاً به‌علت همذات‌پنداری مخاطب با آنها و شباهت بسیار زیاد جهان داستان با زندگی‌مان، بسیار تاثیرگذار است. از جمله این شباهت‌ها دید تقریباً واقع‌بینانه نسبت به دین است به همان صورت که در زندگی مردم جریان دارد، نه انتخابی و جداافتاده و خلاصه‌شده در یک کاراکتر خاص.
پرداخت به مسائل روز
سریال علاوه بر موضوعات خانواده به موضاعات روز اجتماع مانند تحریم، تعطیلی کسب و کارهای کوچک، واردات بی‌حساب و کتاب، باندبازی در وام و تاثیر آنها بر خانواده‌ها می‌پردازد که از ویژگی‌های مثبت فیلم، نگاه منصفانه به این مسائل است. به‌طور مثال هنگامی که صحبت از ورشکستگی خانواده یا استفاده فرصت‌طلبان از موانع دریافت وام می‌شود، کل سیستم را زیر سوال نمی‌برد بلکه انتقاداتی منطقی را مطرح می‌کند و هنگامی که بحث اقتصادی پیش کشیده می‌شود به ابعاد مختلف قضیه مانند نقش خود مردم در نخریدن کالاهای خارجی اشاره می‌شود و تمام آنها در دیالوگ‌های عادی و بین بحث‌های اصلی مطرح می‌شود بدون اینکه فیلم را از ریتم بیندازد و جذابیت را کم کند. نکته قابل تامل اینکه مانند بسیاری کارهای مشابه بویژه در سینما به طرح معضلات و مشکلات و رها کردنشان اکتفا نکرده و ضمن ریشه‌یابی منطقی آنها راه‌حل‌هایی ممکن، حساب‌شده و سازنده ارائه کرده است و در بسیاری داستان‌ها شخصیت‌ها را تا رسیدن به نتیجه همراهی می‌کند و مهم‌تر اینکه تمام این مسائل در خدمت درام فیلم است و از جذابیت‌های اثر نمی‌کاهد. از جمله نامزد بددل و شکاک را با جدایی یا نادیده گرفتن رها نکرده بلکه مشاوره را نه‌تنها پیشنهاد می‌دهد بلکه روال آن را قدم به قدم ادامه داده تا باورپذیری و همچنین تاثیر آن را افزایش دهد. از دیگر داستان‌های فرعی که نگاه تازه‌ای به آن می‌شود ارتباط بین دختر جوان خانواده و مدیر شرکتی که در آن کار می‌کند، است که با نگاهی بسیار ظریف که تنها یک نویسنده زن می‌تواند روایت کند مشکلاتی که از پس این رابطه به ظاهر ساده به وجود خواهند آمد را به تصویر می‌کشد. اولین بار است که با این دقت به نگاه‌ها، جملات و توجهات صادقانه و بی‌غرضی که ممکن است موجب احساسات اشتباهی در طرفین شود، پرداخته می‌شود. این همان حفظ حریم در روابط زن و مرد است که فرهنگ اسلامی- ایرانی ما برآن تاکید می‌کند اما در سال‌های اخیر به بهانه‌های مختلف مرزهای آن عقب و عقب‌تر رفته است و این سریال توانسته دور از شعارزدگی این مساله را دراماتیزه و ابعاد مختلف آن را برای بیننده روشن کند.
تجربه موفق همفکری و دیگر رازهای موفقیت
فیلمنامه‌نویس کار، خانم قشقایی، دقیقاً نویسنده است نه کارگردان، تهیه‌کننده و مانند آن، کسی که سابقه نوشتن رمان هم دارد. در سال‌های اخیر شاهد بوده‌ایم نتیجه کار فیلمنامه‌نویسانی که سابقه کار در حوزه ادبیات را دارند تجربه‌های موفقی مانند شیار 143 می‌تواند باشد و این امر بار دیگر لزوم سرمایه‌گذاری جدی روی فیلمنامه و مراحل پیش‌تولید را یادآوری می‌کند. موفقیت این کار محصول فکری مشترک است بویژه عنصر نویسندگی نقش بسیار مهمی ایفا کرده است، اگرنه اثر سینمایی اخیر همین کارگردان نگاه دیگری به جامعه و روابط حاکم بر آن دارد که بسیار متفاوت است. تیم فکری سریال مانند شخصیت‌های فیلمش از تجربه و مشورت پیشکسوتان بهره برده است و نتیجه این همفکری مطلوب است. این موضوع نکته قابل توجهی در کشور ماست که گاهی استفاده از نظرات دیگران خوشایند به نظر نمی‌آید اما واقعیت این است که کار تیمی هرچند محدودیت‌هایی ایجاد می‌کند اما برآیند کار به‌طور صعودی باکیفیت‌تر و مطلوب‌تر است. از نقاط مثبت کار، بازی‌هاست. بازیگران خوب کار شاید تجربه‌های مشابهی داشته‌اند اما برای همه آنها نقش‌شان در سریال «همه چیز آنجاست» ویژگی‌های جدید و ظرافت‌های خاصی داشت که متفاوتشان می‌کرد و به آنها بعد می‌داد. حتی بازیگران و همچنین کاراکترهای جدیدی به تلویزیون معرفی کرده است. نکته مثبت دیگر اینکه هرچند اینطور بیان شده که ابتدا یک داستان 90 قسمتی بوده که ناچار شده‌اند به 50 قسمت کاهشش بدهند و بنابراین ضرباهنگ تند شده است اما این اتفاق به فیلم کمک کرده و پلان‌های اضافی و کشدار به‌ندرت به چشم می‌آید. حرف آخر اینکه سریال «همه چیز آنجاست» هرچند مانند هر اثر دیگری خالی از اشکال نیست و در برخی مفاهیم مانند به رسمیت شناختن دوستی‌های پیش از ازدواج راه به خطا رفته است اما نقاط قوت کار آنقدر هست که بتوان امید داشت تجربه موفق این کار سبب تکرار و تعمیق نقاط قوت آن در آثار بعدی شود.