درباره نمایش‌های سنتی و آیینی
میراث فرهنگی، هنری و ملی
نمایش‌های سنتی و آیینی با شاخه‌های مختلف آن، همگی از میراث فرهنگی کشورمان در زمینه هنر نمایش - تئاتر محسوب می‌شوند. رویکرد نمایشنامه نویسان و کارگردانان تئاتر معاصر کشورمان به سنت‌ها و آیین‌های نمایشی، از مهم‌ترین رویکردهای ارزشمندی است که تعدادی از هنرمندان نمایشنامه‌نویس و کارگردان تئاتر به آن توجه جدی نشان داده و ضمن این توجه، تئاتر کشورمان را به سوی تئاتر ملی سوق داده‌اند. در این راستا و در ادامه این سخن در باب دو شاخه از این نمایش‌ها (تعزیه –تخته حوضی) توضیح مختصری می‌دهیم.
یک) برپا داشتن نمایش مذهبی یا تعزیه، ظاهراً از زمان پادشاهی کریم‌خان زند در ایران معمول شده است. نوشته‌اند: «در عهد وی سفیری از فرنگستان به ایران آمد و در خدمت آن پادشاه، شرحی در تعریف تئاترهای حزن‌انگیز بیان کرد و کریم‌خان پس از شنیدن بیانات وی دستور داد که صحنه‌هایی از وقایع کربلا و 72 تن ساختند و از این حوادث غم‌انگیز مذهبی نمایش‌هایی ترتیب دادند که به تعزیه معروف شد».
اینکه شبیه‌خوانی یا تعزیه از چه تاریخ در ایران مرسوم شده است به درستی معلوم نیست. این نوع عزاداری که بیشتر جنبه عامیانه داشته و رواج آن در شهرهای کوچک، قریه‌ها و قصبه‌های ایران بیشتر از شهرهای بزرگ بوده است، چنین به نظر می‌رسد که صورت ساده آن (شبیه‌سازی) که عنوانی نداشته در عهد صفویه معمول بوده و پس از سلسله صفویه، به صورت نمایش مذهبی روی صحنه آمده است.
از خصوصیات تعزیه این بود که هر یک از بازیگران نقش خود را با خواندن شعرهای مذهبی در یکی از دستگاه‌ها، آوازها و گوشه‌های موسیقی اجرا می‌کردند و هیچگاه از زمینه آن دستگاه، آواز و گوشه خارج نمی‌شدند و مخالفان در جواب و سوال با موافقان، در خواندن شعرها نیز رعایت بحر و قافیه را می‌کردند تا شعرها با هم جور و هم‌وزن و قافیه باشند و در سوال و جواب موافقان نیز این مسأله رعایت می‌شد. مثلاً اگر امام با یکی از اتباع و نزدیکان خود سوال و جواب می‌کرد، سوال و جواب در یک بحر و قافیه و در زمینه یک دستگاه یا آواز بود. خواندن شعرهای مذهبی با نواهای متنوع موسیقی در تمام ایران، در هر کوی و برزن، در بیشتر ایام سال و به وسیله مداحان و درویشان در تمام ایام سال معمول بود و در آشنا کردن عامه مردم با لحن‌ها و نواهای موسیقی ایران طبعاً بسیار موثر می‌افتاد.
دو) در زمان‌های قدیم که سینما و تئاتر هنوز به ایران نیامده بود، مردم برای خود تفریحاتی داشتند. در آن زمان در خانه‌های بزرگ ایرانی در وسط حیاط، حوضی وجود داشت که کاربردهای فراوانی داشت و از آن جمله در زمان جشن‌ها و میهمانی‌ها ساکنان خانه روی آن تخته بزرگی می‌گذاشتند و شکلی مانند صحنه نمایش به آن می‌دادند و عده‌ای بازیگر روی آن تخته به اجرای نمایش و البته از نوع کمدی آن می‌پرداختند و چون در آن زمان در ایران، یک شخصیت معروف کمدی یعنی سیاه وجود داشت این نمایش‌ها اکثراً در ابتدا و رفته رفته سیاه بازی شد. بر این اساس است که امروزه تئاتر سیاه بازی را
«تخته حوضی» یا «روحوضی» می‌خوانند که در مجالس اجرا می‌شد و مردم را سرگرم می‌کرد.
در سیاه‌بازی هیچ وقت یک متن نمایشی وجود نداشت و نمایش فی‌البداهه اتفاق می‌افتاد. به این جهت طبیعی است که این نوع نمایش بیشتر از نمایش‌هایی مانند تعزیه دگرگون شود. یک گروه مطرب حداقل پنج الی شش نفر و حداکثر 10 الی 12 نفر بود. مطرب‌ها در قهوه‌خانه‌ای جمع می‌شدند که پاتوق‌شان بود. صاحب مجلس عروسی از ده یا یکی از محله‌های شهر به قهوه‌خانه میآمد و با سردسته یک گروه مطرب طی می‌کرد که در ازای مبلغی در مجلس عروسی برنامه اجرا کند. اگر قراری که صاحب مجلس با سردسته مطرب‌ها می‌گذاشت با پول انعام بود، هر مقدار پولی که به عنوان انعام به مطرب‌ها می‌دادند از آن خودشان بود وگرنه باید پول انعام‌ها را به صاحب مجلس بدهند.
از وقتی مطرب‌ها وارد ده می‌شدند، شروع می‌کردند به نواختن ساز و دهل و حتی برای جلب توجه در میدان ده می‌رقصیدند و مردم را گرد خود جمع می‌کردند. در شب اول، پس از آنکه داماد از حمام میآمد، بعد از شام مطرب‌ها در محوطه‌ای وسیع ساز می‌زدند و آواز می‌خواندند و می‌رقصیدند. سپس بازیگران نمایش لباس عوض می‌کردند و یکی دو ساززن در میدان می‌ماندند که در این فاصله همچنان مردم را سرگرم کنند. وقتی «سیاه»، «شلی» و دیگران از راه می‌رسیدند نمایش آغاز می‌شد. گفتنی است که امروزه هنر نمایش روحوضی، هنری رو به زوال است و در این راستا باید گفت که از مطرح‌ترین سیاه‌بازهای ایران امروز می‌توان به سعدی افشار، عطا صفرپور، مجید افشار و جواد انصافی اشاره کرد.
سه) و در پایان باید گفت که نمایش روحوضی یا
تخته حوضی که شکل اجرایی آن متعلق به دوره قاجاریه است از نظر سادگی زبان و صورت اجرا شباهت زیادی به تعزیه دارد اما با دو تفاوت که در ادامه گفته می‌شود. اول، زبان نمایش روحوضی عموماً نثر است و نظم که گاه پدیدار می‌شود و برعکس تعزیه که زبان آن اغلب شعرگونه است. دوم، نمایش روحوضی عموماً دارای مایه‌های فکاهی است و از طنز و طعنه و به‌طور کلی انتقاد اجتماعی سرشار است. یادداشت
درباره نمایش‌های سنتی و آیینی
میراث فرهنگی، هنری و ملی
نمایش‌های سنتی و آیینی با شاخه‌های مختلف آن، همگی از میراث فرهنگی کشورمان در زمینه هنر نمایش - تئاتر محسوب می‌شوند. رویکرد نمایشنامه نویسان و کارگردانان تئاتر معاصر کشورمان به سنت‌ها و آیین‌های نمایشی، از مهم‌ترین رویکردهای ارزشمندی است که تعدادی از هنرمندان نمایشنامه‌نویس و کارگردان تئاتر به آن توجه جدی نشان داده و ضمن این توجه، تئاتر کشورمان را به سوی تئاتر ملی سوق داده‌اند. در این راستا و در ادامه این سخن در باب دو شاخه از این نمایش‌ها (تعزیه –تخته حوضی) توضیح مختصری می‌دهیم.
یک) برپا داشتن نمایش مذهبی یا تعزیه، ظاهراً از زمان پادشاهی کریم‌خان زند در ایران معمول شده است. نوشته‌اند: «در عهد وی سفیری از فرنگستان به ایران آمد و در خدمت آن پادشاه، شرحی در تعریف تئاترهای حزن‌انگیز بیان کرد و کریم‌خان پس از شنیدن بیانات وی دستور داد که صحنه‌هایی از وقایع کربلا و 72 تن ساختند و از این حوادث غم‌انگیز مذهبی نمایش‌هایی ترتیب دادند که به تعزیه معروف شد».
اینکه شبیه‌خوانی یا تعزیه از چه تاریخ در ایران مرسوم شده است به درستی معلوم نیست. این نوع عزاداری که بیشتر جنبه عامیانه داشته و رواج آن در شهرهای کوچک، قریه‌ها و قصبه‌های ایران بیشتر از شهرهای بزرگ بوده است، چنین به نظر می‌رسد که صورت ساده آن (شبیه‌سازی) که عنوانی نداشته در عهد صفویه معمول بوده و پس از سلسله صفویه، به صورت نمایش مذهبی روی صحنه آمده است.
از خصوصیات تعزیه این بود که هر یک از بازیگران نقش خود را با خواندن شعرهای مذهبی در یکی از دستگاه‌ها، آوازها و گوشه‌های موسیقی اجرا می‌کردند و هیچگاه از زمینه آن دستگاه، آواز و گوشه خارج نمی‌شدند و مخالفان در جواب و سوال با موافقان، در خواندن شعرها نیز رعایت بحر و قافیه را می‌کردند تا شعرها با هم جور و هم‌وزن و قافیه باشند و در سوال و جواب موافقان نیز این مسأله رعایت می‌شد. مثلاً اگر امام با یکی از اتباع و نزدیکان خود سوال و جواب می‌کرد، سوال و جواب در یک بحر و قافیه و در زمینه یک دستگاه یا آواز بود. خواندن شعرهای مذهبی با نواهای متنوع موسیقی در تمام ایران، در هر کوی و برزن، در بیشتر ایام سال و به وسیله مداحان و درویشان در تمام ایام سال معمول بود و در آشنا کردن عامه مردم با لحن‌ها و نواهای موسیقی ایران طبعاً بسیار موثر می‌افتاد.
دو) در زمان‌های قدیم که سینما و تئاتر هنوز به ایران نیامده بود، مردم برای خود تفریحاتی داشتند. در آن زمان در خانه‌های بزرگ ایرانی در وسط حیاط، حوضی وجود داشت که کاربردهای فراوانی داشت و از آن جمله در زمان جشن‌ها و میهمانی‌ها ساکنان خانه روی آن تخته بزرگی می‌گذاشتند و شکلی مانند صحنه نمایش به آن می‌دادند و عده‌ای بازیگر روی آن تخته به اجرای نمایش و البته از نوع کمدی آن می‌پرداختند و چون در آن زمان در ایران، یک شخصیت معروف کمدی یعنی سیاه وجود داشت این نمایش‌ها اکثراً در ابتدا و رفته رفته سیاه بازی شد. بر این اساس است که امروزه تئاتر سیاه بازی را
«تخته حوضی» یا «روحوضی» می‌خوانند که در مجالس اجرا می‌شد و مردم را سرگرم می‌کرد.
در سیاه‌بازی هیچ وقت یک متن نمایشی وجود نداشت و نمایش فی‌البداهه اتفاق می‌افتاد. به این جهت طبیعی است که این نوع نمایش بیشتر از نمایش‌هایی مانند تعزیه دگرگون شود. یک گروه مطرب حداقل پنج الی شش نفر و حداکثر 10 الی 12 نفر بود. مطرب‌ها در قهوه‌خانه‌ای جمع می‌شدند که پاتوق‌شان بود. صاحب مجلس عروسی از ده یا یکی از محله‌های شهر به قهوه‌خانه میآمد و با سردسته یک گروه مطرب طی می‌کرد که در ازای مبلغی در مجلس عروسی برنامه اجرا کند. اگر قراری که صاحب مجلس با سردسته مطرب‌ها می‌گذاشت با پول انعام بود، هر مقدار پولی که به عنوان انعام به مطرب‌ها می‌دادند از آن خودشان بود وگرنه باید پول انعام‌ها را به صاحب مجلس بدهند.
از وقتی مطرب‌ها وارد ده می‌شدند، شروع می‌کردند به نواختن ساز و دهل و حتی برای جلب توجه در میدان ده می‌رقصیدند و مردم را گرد خود جمع می‌کردند. در شب اول، پس از آنکه داماد از حمام میآمد، بعد از شام مطرب‌ها در محوطه‌ای وسیع ساز می‌زدند و آواز می‌خواندند و می‌رقصیدند. سپس بازیگران نمایش لباس عوض می‌کردند و یکی دو ساززن در میدان می‌ماندند که در این فاصله همچنان مردم را سرگرم کنند. وقتی «سیاه»، «شلی» و دیگران از راه می‌رسیدند نمایش آغاز می‌شد. گفتنی است که امروزه هنر نمایش روحوضی، هنری رو به زوال است و در این راستا باید گفت که از مطرح‌ترین سیاه‌بازهای ایران امروز می‌توان به سعدی افشار، عطا صفرپور، مجید افشار و جواد انصافی اشاره کرد.
سه) و در پایان باید گفت که نمایش روحوضی یا
تخته حوضی که شکل اجرایی آن متعلق به دوره قاجاریه است از نظر سادگی زبان و صورت اجرا شباهت زیادی به تعزیه دارد اما با دو تفاوت که در ادامه گفته می‌شود. اول، زبان نمایش روحوضی عموماً نثر است و نظم که گاه پدیدار می‌شود و برعکس تعزیه که زبان آن اغلب شعرگونه است. دوم، نمایش روحوضی عموماً دارای مایه‌های فکاهی است و از طنز و طعنه و به‌طور کلی انتقاد اجتماعی سرشار است. ارسال نظر
پربیننده