120 سالگی آقای «سینما»

چارلی چاپلین 77 ساله بود که مشغول تولید آخرین فیلم خود در جایگاه کارگردان- بازیگر یعنی «کنتسی از هنگ‌کنگ» شد. دیگر رمقی نداشت تا مانند سال‌های جوانی به این سو و آن سوی صحنه بپرد و با جست و خیز‌های خود، از دست پلیس‌ها و شخصیت‌های شرور فیلم‌ فرار کند. چین و چروک‌های چهره‌اش هم دیگر اجازه نمی‌داد نقش یک کمدین عاشق‌پیشه را بازی کند و با میمیک منحصر به فرد صورتش ادای آدم‌های صادق و روراست را دربیاورد. در همین تصویر ببینید چطور روی کاناپه ولو شده است و به زحمت می‌خندد و در عوض مارلون براندوی خوش‌چهره چه با وقار پا روی پا انداخته و به صورت استاد زل زده است. شاید چاپلین پشت این خنده فروخورده آرزو می‌کرد یک بار دیگر به سال‌های جوانی‌اش برگردد تا مجبور نباشد فرامین کارگردانی خود را به براندوی مغرور تفهیم کند. برخلاف آنچه در این عکس مشاهده می‌شود مشهور است که چاپلین زمان کارگردانی این فیلم رابطه خوبی با مارلون براندو نداشت و اغلب از دست خودخواهی‌ها و خودنمایی‌‌های او دلگیر و ناراحت می‌شد. احتمالاً آلفرد آیزنستید این عکس را در روزهای اول فیلمبرداری گرفته است چون «کنتسی از هنگ کنگ» یکی از پرحاشیه‌ترین پشت صحنه‌ها را در میان فیلم‌های چاپلین داشت و می‌توان حدس زد همین حاشیه‌ها موجب شد فیلمی که قرار بود یک کمدی رمانتیک دوست‌داشتنی باشد به یک اثر شلخته تبدیل شود. شکست این فیلم آنقدر برای چاپلین بزرگ، گران تمام شد که هرگز وسوسه نشد دوباره در فیلمی به عنوان بازیگر ظاهر شود و 10 سال باقیمانده عمرش را به دور از بازیگری و کارگردانی گذراند. «تحت‌تاثیر سخنان و حرکات مادرم از صمیم قلب آرزو می‌کردم بمیرم تا به دیدار مسیح نایل شوم اما مادرم تا این حد پرشور و هیجان نبود، به من گفت: مسیح می‌خواهد تو زنده بمانی و آنچه را که تقدیر برایت معلوم کرده انجام دهی.» 16 آوریل سال 1889 ساعت هشت شب، محله ایست‌لین، لندن؛ درست 120 سال پیش بود که کودکی در جمع خانواده‌ای متوسط به دنیا آمد تا در آینده، آن‌طور که مادرش می‌خواست و بعدها به او گفت، زندگی کند و به سراغ تقدیر خود برود. کودکی یک نابغه «چارلز اسپنسر چاپلین» در خانواده‌ای آشنا با هنرپیشگی به دنیا آمد. او خود شرایط خانواده را هنگام تولد اینگونه تصویر می‌کند: «من در ساعت هشت شب 16 آوریل سال 1889 در «ایست لین» به‌دنیا آمدم. آن‌طور که مادرم می‌گفت به‌ دنیای شادمانه‌ای قدم نهاده بودم. وضع زندگی ما نسبتا مرفه بود. یکی از نخستین خاطراتم از آن دوران این است که هر شب، قبل از آنکه مادرم به تئاتر برود برادرم «سیدنی» و مرا با محبتی عاشقانه در بستری آرام می‌خواباند و خدمتکاری را به‌ مراقبت از ما می‌گذاشت. مادرم در نمایشنامه‌های مختلف، نقش مستخدمه را بازی می‌کرد... من به زحمت از وجود پدری برای خود خبردار بودم و به خاطر نمی‌آوردم که هرگز وی با ما زندگی کرده باشد! پدرم نیز مانند مادرم یک هنرپیشه تئاترهای سبک بود. در آن روزها مبلغ قابل توجهی معادل 40 پوند در هفته از کار خویش درآمد داشت. اما اشکال کار در این بود که در مصرف الکل افراط می‌کرد و همین سبب جدایی‌اش از مادرم شد. او در سن 37 سالگی بر اثر افراط در میگساری درگذشت.» چارلی کوچک زندگی را با کمترین خاطرات از پدر و بیشترین تأثیرات از مادر آغاز ‌کرد و اگرچه در ابتدا در خانواده‌ای بالاتر از متوسط متولد شده ‌بود اما به مرور چهره‌ای دیگر از زندگی را در برابر خود می‌دید: «یکسال پس از تولد من، پدر و مادرم از یکدیگر جدا شدند. مادرم از پدرم تقاضای نفقه نکرد، او برای خود ستاره‌ای هنرمند بود و با درآمد هفته‌ای 25پوند به خوبی می‌توانست از خانواده اش نگهداری کند و فقط هنگامی که بخت بد به سراغ وی آمد درصدد جلب کمک پدرم برآمد. چنین مقدر بود که صدای مادرم دچار ناراحتی‌هایی شود؛ حنجره او هرگز نیرومند نبود و با مختصر سرماخوردگی دچار التهابی می‌شد. گاه اتفاق می‌افتاد که در وسط اجرای یک قطعه حنجره‌اش یاری نمی‌کرد و صدای او در هم می‌شکست یا تبدیل به زوزه می‌شد، آن‌وقت صدای شلیک خنده تماشاچیان برمی‌خاست و هوکردن آغاز می‌شد. همین ضعف مادرم سبب شد که در سن پنج سالگی برای نخستین‌بار در زندگی روی صحنه ظاهر شوم.» کودک پنج ساله‌ای که صرفا به دنبال مادر خود به تئاتر می‌رفت ناخواسته و در شرایطی بحرانی مجبور به حضور بر صحنه تئاتر می‌شود و اگرچه این حضور در ابتدا از سر اجبار بود اما در ادامه منشأ بروز استعداد و قرین یک دنیا علاقه شد: «مادرم در آن دوران غالب شب‌ها مرا همراه خود به تئاتر می‌برد تا در منزلمان که اجاره‌ای بود تنها نمانم. به‌خاطر می‌آورم شبی که صدای مادرم حین اجرای نقش گرفت و به زوزه خفه‌ای تبدیل شد ناگهان صدای شلیک خنده تماشاگران بلند شد و به دنبال آن مسخرگی و صدای میومیو درآوردن گربه آغاز شد. سروصدا مرتب افزایش می‌یافت تا آنجا که مادرم ناگزیر شد صحنه را ترک کند. مدیر صحنه غالبا هنگامی که من جلوی دوستان مادرم نمایش می‌دادم مرا دیده بود، از این رو پیشنهاد کرد به‌جای او روی صحنه ظاهر شوم. آن شب برای من نخستین شب حضور روی صحنه و برای مادرم آخرین شب بود.» روی تلخ زندگی اما اگرچه آن شب، آغاز حضور چارلی در دنیای پر مخاطب «هنرپیشگی» بود اما همزمان زندگی‌ شخصی‌اش به روی تلخی خود می‌غلتید تا شاید همه چیز همزمان بر وفق مراد نابغه نوجوان نباشد: «قضا و قدر وقتی سرنوشت انسان را به بازی می‌گیرد، نه رحم می‌شناسد نه عدالت. مادرم هرگز نتوانست صدایش را دوباره بازیابد. به همان طریق که پاییز می‌رفت و جای خود را به زمستان می‌داد، وضع زندگی ما نیز از بد به صورت بدتر درمی‌آمد. گرچه مادرم زنی دوراندیش بود و اندوخته مختصری داشت، اما این اندوخته به ‌سرعت تمام شد و به همان سرعت جواهرات و دیگر مایملک خصوصی او که برای ادامه زندگی ضرورت داشت، بر باد رفت. تحمل یک‌سال زندگی در آن شرایط، معادل یک عمر رنج بردن جانکاه و توانفرسا شده بود.» چارلی و برادرش «سیدنی» که به شدت تحت تاثیر زندگی و هنر مادر خود بودند، بر اثر فشار زندگی زودتر از آنچه باید، دست به کار و روانه اردوهای کاری کودکان شدند تا کمک حال مادر باشند. اما به تعبیر خود چارلی گویا سرنوشت سر ترحم نداشت:«مدت زیادی طول نکشید که باز ناگزیر شدیم به اردوی کار بازگردیم. علت آن بود که مادرم هرچه دوندگی کرد نتوانست شغلی به دست آورد و پدرم نیز به تدریج موقعیت خود را در تئاتر از دست می‌داد. یک روز هنگامی که برادرم سیدنی مشغول بازی فوتبال بود 2 تن از پرستاران او را صدا کردند و گفتند که مادرمان دیوانه شده و او را به تیمارستان «کین هیل» فرستاده‌اند. یک هفته بعد موضوع را رسما به ما اطلاع دادند. به علاوه گفتند طبق تصمیم دادگاه حمایت سیدنی و من برعهده پدرم گذاشته شده است. برای من دورنمای زندگی در کنار پدرم هیجان‌انگیز بود. در تمام عمرم فقط 2 بار او را دیده بودم». مشاغل ناگزیر در کنار این مصائب سرانجام پدر چارلی وقتی که او 12 سال بیشتر نداشت در اثر مصرف الکل درگذشت. چارلی 2 سال در مدرسه «هرن» به تحصیل پرداخت و در همین هنگام مادرش به خاطر مشکلات روحی و رواني در بیمارستان بستری شد. طی این مدت چارلی تنها در خیابان‌ها زندگی می‌کرد. وقتی مادر چارلی، مجددا سلامتی‌اش را به دست آورد بچه‌هایش را به خانه آورد و با كار خیاطی گذران زندگی می‌کرد. چارلی در این مدت کارهای مختلفی انجام داد: «مشاغل گوناگونی را شروع کرده و هر یک را به نحوی از دست‌دادم. ابتدا در یک مغازه بقالی پادو شدم، بین فاصله هر فرمانی که انجام می‌دادم تا فرمان بعدی با خوشحالی به انبار بقالی می‌رفتم. از هریک از شیرینی‌ها آنقدر چشیدم تا خودم را ناخوش کردم. مدتی نیز شغلی در مغازه لوازم‌التحریر فروشی به دست آوردم اما به محض آنکه فهمیدند سن من قانونی نیست بیرونم کردند. سپس برای یک روز شیشه‌گر شدم اما حرارت کارگاه چنان شدید بود که در همان روز اول گرمازده‌ام کرد آنقدر از این کار سرخوردم که حتی برنگشتم دستمزد آن روزی را که کار کرده بودم بگیرم. سپس در موسسه استارکرز که مطبعه و لوازم‌التحریر فروشی بود مشغول شدم. کار در مطبعه ناگوار نبود جز روزهای پایان هفته که باید مرکب‌نوردهای بلند و سنگین آلوده به ژلاتین ماشین‌های چاپ را که هریک بیش از 50 کیلو وزن داشت بشویم. از این موضوع که می‌گذشتیم می‌شد شرایط آنجا را تحمل کرد با این حال هنوز بیش از سه هفته از کار من در مطبعه نمی‌گذشت که آنفلوآنزا گرفتم و مادرم اصرار کرد که باید دوباره به مدرسه بروم.» ظهور نابغه‌ای در سینما پس از این مشاغل ناگزیر، چارلی بار دیگر به سراغ بازیگری می‌رود. او از سال 1903 تا 1906 با نام «بیلی» در نقش پسر روزنامه‌فروش در مجموعه «شرلوک هلمز» بازی کرد و در سال 1906 در نقش دلقک در سیرک مشغول به کار شد. با ورود به سن نوجوانی به «وادویل» بازگشت و در آنجا استعدادش را برای ایفای نقش در فیلم‌های کمدی کشف کرد. چارلی چند سال در «وادویل» در نقش کمدین بازی کرد و در سن20 سالگی به آمریکا رفت و در آنجا شغل حرفه‌ای خود را به عنوان معروف‌ترین کمدین معاصر شروع کرد. در ۱۹۱۳ هنگامی که با دستمزد صد و پنجاه دلار در هفته در کمپانی کی‌استون استخدام شد، یک بازیگر سیار نمایش‌های وودویل آمریکایی بود. وی در سال 1914 نخستین فیلم خود را با عنوان «در تلاش معاش» ساخت. در بهار سال 1915 چارلی نخستین حضورش را در فیلم «خانه به دوش» در نقش مردی آواره و فقیر تجربه کرد: «وقتی به اتاق رختکن می‌رفتم به خود گفتم بهتر است شلوار گل و گشاد بپوشم و عصایی نازک به دست بگیرم و یک جفت کفش گنده و بزرگ به پا کنم و کلاه دربی هم بر سر گذارم. دلم می‌خواست ظاهری بی‌قواره و ناجور داشته باشم؛ شلوار گشاد، کت تنگ، کلاه کوچک و کفش‌های بسیار بزرگ.» و بدین ترتیب بزرگ‌ترین بازیگر و کارگردان کمدی پا به عالم سینما گذاشت. وی در مدت 2 سال از نخستین حضورش در فیلم‌های صامت به یکی از مشهورترین افراد دنیا تبدیل شد. چاپلین در کمپانی کی‌استون در سی و چهار فیلم کوتاه و شش حلقه‌ای داستانی با عنوان «رمانس ناکام تیلی» (۱۹۱۴) به کارگردانی مک سنت بازی کرد و کاراکتر این دلقک ریزنقش محزون را به تدریج پرورش داد؛ شخصی با کفش‌هایی که برایش بزرگ بودند، شلواری گشاد و کتی تنگ که کلاه لبه‌دار دربی بر سر می‌گذاشت. اما قریحه چاپلین برای سبک ظریف‌تری ساخته شده بود و نه کمدی‌هایی با ضرباهنگ دیوانه‌وار کی‌استون، بنابراین در ۱۹۱۵ قراردادی برای ساختن چهارده فیلم کوتاه 2 حلقه‌ای با کمپانی اسانی، با دستمزد هفته‌ای۱۲۵۰ دلار، که در آن زمان دستمزد کلانی بود، بست. او این فیلم‌ها و فیلم‌های بعدی خود را جلای بیشتری داد. شخصیت‌پردازی درخشان او، همراه با حرکات پانتومیم که چارلی تبحر بی‌مانندی در آن داشت از ولگرد کوچولو انسانی ساخت که با جهان پیرامون خود به کلی بیگانه است. با همین شناسنامه چارلی در عالم سینما ماندگار شد و آثار ماندگاری را در برابر دیدگان مخاطبان تشنه سینما در جهان به ثبت رسانید. برخی فیلم‌های ماندگار نابغه ولگرد زندگی سگی: چارلی چاپلین این فیلم را در14 آوریل 1918 تهیه کرد. سناریست و کارگردان این فیلم نیز خود چارلی چاپلین بود. زندگی سگی در واقع نخستین فیلم از آغاز دومین دوره فعالیت سینمایی چاپلین است. در این فیلم شاهد زندگی مرد تنها و درمانده‌ای هستیم. انزوای چارلی در این فیلم واقعا دردناک است. ادنا پورویانس، سیدنی چاپلین، تام ویلسن، آلبرت استین و هنری برگمن سایر بازیگران این فیلم 35 میلیمتری سیاه و سفید و سی دقیقه‌ای هستند. پیش فنگ: قهرمان بزرگ سینما در بیستم اکتبر 1918 فیلم پیش فنگ را با همکاری همان هنرپیشگان فیلم زندگی سگی ساخت. این فیلم در استودیوی چاپلین (فرست نشنال) تهیه شده بود. بسیاری از تماشاگران سینما، این فیلم را بهترین شاهکار چاپلین قبل از فیلم جویندگان طلا می‌دانند. پسر بچه: اگر ماجرای دیوانه‌وار چارلی و لولوت را که مک سنت در سال 1914تهیه کرد، جدا کنیم، باید بگوییم «پسر بچه» اولین فیلم بلند اوست. در پسر بچه دیگر جهان پیش و پا افتاده یک مامور پلیس یا رباخوار که به صورت کاریکاتور ارائه شده به چشم نمی‌خورد، بلکه یک فیلم جدی‌تر از دنیای چاپلین و آمیخته‌ای از درام واقعی چاپلین است. طبقه بیکاره: چاپلین كه پس از به پایان رساندن پسر بچه عجله داشت قراردادش را با فرست نشنال تمام کند 2کمدی کوتاه ساخت که البته ارزش‌‌های فیلم پسربچه در آن نادیده گرفته شده است. این فیلم هم مانند سایر کمدی‌های ساخته شده توسط چاپلین صحنه‌های سرگرم‌کننده دارد که از جمله بهترین صحنه‌های هنرنمایی چاپلین است. جویندگان طلا: این فیلم در ژانویه 1925 توسط چارلی ساخته شد. جویندگان طلا را برخی شاهکار چاپلین دانسته‌اند اما به دشواری می‌توان گفت دیگر فیلم‌های چاپلین بدتر از جویندگان طلا هستند. در این فیلم چارلی چاپلین در جست‌وجوی عشق است و همسفرش در پی طلا اما سرانجام طلا پیدا می‌شود و چارلی نومید و مأیوس همه چیز را رها می‌کند. سیرک: سیرک در اکتبر 1925 ساخته شد. این فیلم در استودیوی یونایتد آرتیست تهیه شد. در میان فیلم‌های بزرگ چارلی سیرک از همه موزون‌تر و جا افتاده‌تر است. در این فیلم چارلی چاپلین در نقش دلقک ظاهر می‌شود و با دقت و ظرافت به بازی می‌پردازد. روشنایی شهر: از زیباترین فیلم‌های چارلی است. این فیلم در ژوئن 1928 ساخته شده و چارلی چاپلین بازیگر، سناریست و کارگردان و آهنگساز این فیلم است. طی این فیلم چارلی می‌کوشد دختر جوان نابینایی را شفا دهد، ولی تلاش‌های وی بدون نتیجه می‌ماند. سکوت ابدی یک نابغه «کونتسی از هنگ‌کنگ» با بازی «مارلون براندو» و «سوفیا لورن»، آخرین حضور چاپلین در عرصه سینما بود. چاپلین پس از خداحافظی از بازیگری، بین سال‌های 1969 تا 1976، موسیقی فیلم‌های صامت‌اش را می‌ساخت و آنها را دوباره، عرضه می‌کرد. وی روز چهارم مارس 1975 به دلیل سال‌ها خدمت هنری به جامعه انگلستان از سوی ملکه الیزابت دوم به مقام شوالیه رسید و لقب «سر» را دریافت کرد. جایزه اسکار بهترین موسیقی برای «لایم‌لایت» در سال 1973، جایزه اسکار افتخاری در سال 1972، نامزدی اسکار بهترین فیلمنامه در سال 1948 برای «آقای وردو»، نامزدی اسکار بهترین بازیگر مرد و بهترین فیلمنامه در سال 1941 برای «دیکتاتور بزرگ»، جایزه اسکار افتخاری در سال 1929 برای فیلم «سیرک» و جایزه شیر طلای افتخاری ونیز در سال 1972 از دیگر افتخارات سینمایی این هنرمند در حافظه جشنواره‌ای سینمای جهان است. سلامت جسمانی چاپلین تقریبا پس از پایان ساخت فیلم «کونتسی از هنگ‌کنگ» و به‌طور شدیدتر پس از دریافت جایزه اسکار در سال 1972 رو به وخامت گذاشت. وی که پس از سال‌ها حضور ماندگار بر پرده سینماهای جهان از سال 1977 روی «ویلچر» می‌نشست، سرانجام در 25 دسامبر سال 1977 در 88 سالگی در منزلش در سوییس بر اثر مرگ طبیعی درگذشت.