محمد جمشیدی: بی‌شک یکی از مهم‌ترین پیامدهای جنگ دوم جـهانی برای منطقه غرب آسیا، ایجاد رژیم صهیونیستی در قلب جهان اسلام و عرب است. اسرائیل اگـر‌چه با نقشه‌ها و تـلاش‌های گـسترده صهیونیست‌ها، در قالب ترور، اشغال و کوچ اجباری ساکنان اصلی فلسطین، شکل گرفت اما هم در مرحله تأسیس و هم پس از آن، بشدت نیازمند حمایت کشورهای غربی از موجودیتش بوده است، به نحوی که اگر این حـمایت‌های سیاسی، مالی و نظامی نبود، اکنون دیگر از اسرائیل خبری نبود. در تبیین علت حمایت غرب و بویژه آمریکا از اسرائیل، دلایل مختلفی بیان می‌شود؛ از آن جمله وجود سیستم مشابه حکومتی، تاریخ و سرنوشت مشترک
2 ملت، دلایل و پیـش‌گرایش‌های مـذهبی، منفعت و اهرم سیاسی و دلایل انسان‌دوستانه.
اگرچه هر یک از دلایل، ما را به پدیده‌ها و جنبش‌های اجتماعی و مذهبی خاصی مثل صهیونیسم مسیحی، راست مسیحی و همچنین پیوندهای عمیق استراتژیک و... رهنمون است اما بحث ما در ایـنجا بـیشتر پیرامون دلیل آخر یعنی نگاه انسان‌دوستانه غرب مسیحی به صهیونیسم است. نگاه انسان‌دوستانه حکایت از رنج و مشقت زیادی است که ادعا می‌شود یهودیان در طول تاریخ و بویژه در طول جنگ دوم جهانی از طـرف مـسیحیان اروپایی متحمل شده‌اند و اینک غرب، چه به دلیل انجام این ظلم و چه به خاطر سکوت در برابر این اعمال، موظف به جبران رفتار گذشتگان خود است و باید از اسرائیل به عـنوان نـماینده یـهودیان جهان، حمایت بی‌حد و حصر کند. امـا ایـن رنـج و مشقت و ظلم ادعاشده چیست؟ یکی از بارزترین پاسخ‌ها به این مسأله را باید در هولوکاست جست‌وجو کرد. ادعا می‌شود یهودستیزی آلمان نازی در طـی جـنگ دوم جهانی نـاشی از ایده «راه‌حل نهایی» است که منجر به قـتل‌عـام عامدانه حدود 6 میلیون یهودی در سرزمین‌های تحت حاکمیت یا متحد با «رایش سوم» شده است اما آیا واقعا 6 میلیون یـهودی در جـنگ دوم جهانی، بـه خاطر یهودستیزی رایش کشته شدند؟ به بیان دیگر، این نوشتار به دنـبال تحلیلی آماری و ارزیابی کلی از آمارهای ارائه‌شده در ارتباط با کشتار یهودیان است.
پیشینه
اولین جایی که ادعا شد 6 مـیلیون یـهودی در جنگ دوم جهانی توسط رایش عامدانه کشته شده‌اند، دادگاه نظامی بـین‌المـللی IMT بود که 2 تن از کارمندان آلمانی اساس چنین مطلبی را اظهار داشتند. همچنین شهادت کتبی (و نه شفاهی) «ویلهلم هـوتل» و شـهادت شـفاهی «دیترو ویسلیسنی» - که هیچ‌گاه تحت بازپرسی دقیق قرار نگرفت - نیز اسـاس ایـن ادعـا را تشکیل می‌دهد. آنها اظهار می‌کردند عدد 6 میلیون را در گفت‌وگوها و مکالمات «آیشمن» شنیده‌اند. بـر ایـن اسـاس، هر دو کارمند اساس از جایگاه متهم به جایگاه شاهد منتقل شدند و در واقع با این انتقال، جـان خـود را نجات دادند. هوتل اگرچه سهمی اساسی در کوچ اجباری یهودیان داشت امـا بـرخلاف آیـشمن که اعدام شد، حتی بازجویی هم نشد و پاداش شهادت‌هایش را گرفت.
«دیوید ایروینگ»، تاریخدان برجسته انـگلیسی مـتعجبانه اظهار می‌دارد چگونه برخی گروه‌های صهیونیستی، از ژوئن 1945 یعنی دقیقا پس از اتمام درگیری‌ها در اروپا، به‌رغـم بـحران و آشـوب شدید حاکم بر فضای بعد از جنگ در اروپا، قادر بوده‌اند تعداد کشتگان یهودی را (6 میلیون نفر) شـمارش کـنند. حتی برخی افراد چهارم ژانویه 1945، یعنی 4 ماه پیش از اتمام درگیری‌ها در اروپا، مـدعی کـشته شـدن 6 میلیون یهودی بوده‌اند و مجله «ریدرز دایجست» نیز در فوریه 1943 از کشتار 3 میلیون یهودی سخن مـی‌گوید.
امـا ادعـای کشته شدن بی‌شمار یهودیان، تنها به این دوران ختم نمی‌شود و به گذشته‌های دورتـر نـیز بازمی‌گردد. در مجموعه مقالاتی که پس از جنگ اول جهانی منتشر شد نیز ادعایی مبنی بر 6 میلیون قـربانی یـهودی در هولوکاستی وجود دارد که در اروپای شرقی روی داده است. حتی عجیب‌تر آنکه گفته می‌شود براساس یک پیـشگویی بـسیار قدیمی، وعده بازگشت به سرزمین موعود، تـنها زمـانی تـحقق می‌یابد که 6 میلیون تن از یهودیان در دوره‌ای کـوتاه کشته شوند.
چالش مکتب تاریخ حقیقی
از اوایل دهه 1980، بحث کشته‌شدگان یهودی دوران جنگ دوم جهانی، با چالش آماری و جمعیت‌شناختی دقیق مواجه شد. در واقع - همان‌طور که پیش‌تر گفته شـد - در مـواجهه با تعداد قربانیان یهودی، 2 جبهه مخالف هم وجود دارد؛ اول، مدعیان
6 میلیون قربانی که می‌توان مهم‌ترین و شاخص‌ترین تحلیلگر آماری آنها را «ولفگانگ بنز» معرفی کرد. بنز در سال 1991 با همکاری 17 نـویسنده، کتابی 585 صفحه‌ای منتشر کرد و برای ادعای 6 میلیونی خود، استدلال‌های آماری ارائه کرد. در کتاب ابعاد نسل‌کشی که به همت بنز و همکارانش نوشته شـده، هـر یک از نویسندگان، مأمور بررسی اوضاع و احـوال یـهودیان در پیش و پس از جنگ دوم جهانی در هر یک از کشورهای زیر سلطه و یا متحد رایش سوم بودند. در جبهه مقابل نیز «والتر ان سنینگ» به تنهایی و با تکیه بر منابعی اکثرا یهودی، تـعداد کـشته‌شدگان هولوکاست را دقیقا معلوم مـی‌نماید. امـا جالب اینجاست که سنینگ در کتاب 239 صفحه‌ای خود با عنوان «زوال یهودیت اروپای شرقی» مرگ حدود چند صد هزار یهودی را قطعی می‌داند. به اعتقاد سنینگ، تعداد نهایی قربانیان هولوکاست چیزی حدود 300 هـزار نـفر است اما علت این همه اختلاف در چیست؟
علت اختلاف رقمی
اگر خوش‌بینانه بپذیریم که ریشه این اختلاف عظیم رقمی در تعصبات شخصی نیست، باید به مهم‌ترین عامل یعنی «روش کار» اشاره کـرد. از ایـن رو به جـنبه‌های گوناگون اختلاف در روش کار بنز و سنینگ اشاره می‌کنیم و در نهایت با ارائه چند مثال آماری آن را تأیید می‌کنیم.
اولین بـحث در روش کار را شیوه تعریف «قربانی» تشکیل می‌دهد. سنینگ و بنز 2 تعریف کـاملا مـتفاوت از قـربانی ارائه می‌دهند. سنینگ، قربانی را کسی می‌داند که به سبب کشتار مستقیم و عامدانه و براساس سیاست‌های حکومت سوسیال - ناسیونالیست آلمـان از بـین رفته باشد اما بنز قربانیان هولوکاست را شامل تمام مفقودان یهودی جنگ دوم می‌داند؛ از جـمله یـهودیانی کـه در ارتش سرخ شوروی می‌جنگیدند؛ قربانیان کوچ‌های اجباری و اردوگاه‌های کار اجباری شوروی و تغییر آیین مذهبی.
مـهم‌تر آنکه، بنز به کلی مهاجرت یهودیان را طی جنگ دوم و پس از آن به فراموشی می‌سپارد. این مـطلب، یکی از مباحث اساسی در تـعیین تـعداد قربانیان است. بنز مهاجرت یهودیان را به آمریکا و فلسطین نادیده می‌گیرد و از آن بحثی نمی‌کند.
این در حالی است که حتی خود آلمان نازی نیز با گروه‌های صـهیونیست، موافقتنامه‌های «هاوارا» و موافقتنامه «رابلی-وولتات» را برای انتقال اشخاص یهودی و اموال آنها به اسرائیل، امضا کرده بود. این مهاجرت‌ها از پیش از جنگ دوم آغاز و در سال 1941 با اختلال مواجه شد و در سال‌های 1945 و 1946 به اوج خود رسید. هـمچنین بـنز، خیلی خلاصه به مهاجرت‌هایی توجه می‌دهد که در اروپای شرقی رخ داد. مثلا تعداد زیادی از یهودیان لهستانی توانستند قبل از رسیدن ارتش آلمان از لهستان به سمت شرق فرار کنند یا شماری از یهودیانی که تـوسط حـکومت شوروی در سال‌های 1941 و 1942 به سیبری کوچانده شدند. در حالی که سنینگ با توجه جدی نسبت به این رویدادها، فقط تعداد یهودیان لهستانی را که توانستند از ارتش آلمان فرار کنند یک مـیلیون نـفر می‌داند. از نگاه سنینگ که مبتنی بر سازمان‌های خیریه یهودی است حدود 500 هزار تا یک میلیون نفر، به سمت شرق و شوروی مهاجرت کردند؛ وی استنادات فراوانی برای آن می‌آورد. این در حـالی اسـت کـه بنز اصلا در این‌باره صحبت نـمی‌کند. بـا تـوجه به اینکه کتاب و استدلال‌های سنینگ قبل از کتاب بنز ارائه شده، لذا مطمئنا بنز از این مباحث بی‌خبر نبوده و از قصد به این مسئله نپرداخته اسـت و شـاید از ارائه اسـتدلال در مقابل آن عاجز بوده است.
مسئله دیگر، شیوه جـمع و تـفریق تعداد یهودیان است. در روش بنز، تعداد کل یهودیان بر اساس اولین سرشماری پس از جنگ دوم جهانی در هر یک از کشورهای درگیر جنگ، از تعداد یـهودیان بـراساس آخـرین سرشماری در این کشورها، کم شده است. در این روش، بنز اصولا تـوجهی به مهاجرت‌های یهودیان به آمریکا و فلسطین و دیگر کشورها ندارد. حتی با آنکه سرشماری‌های پس از جنگ به علت فـضای آشـوب و بـحران، دقیق نیستند یا پس از چندین سال از پایان جنگ گرفته شده‌اند اما بـنز حـتی توجهی به صحت آمار ارائه‌شده توسط شوروی ندارد، چرا که شوروی به خاطر تضاد ذاتی حـکومتش بـا مـذهب، اصولا آزادی مذهبی را سرکوب می‌کرد. بر این اساس، بسیاری از یهودیان ساکن در شوروی، مـذهب خـود را مـخفی می‌کردند (درباره تغییر مذهب یهودیان بحث خواهد شد).
اشکال دیگر روش کار بنز، وجـود نـویسندگان مـختلف است. طی سال‌های 1933 تا 1945 مرزهای کشورهای اروپایی دستخوش تغییراتی شد. براساس روش کار بـنز، هـر کشور به یک نویسنده اختصاص داده شده تا به دقت، جمعیت یهودی پیـش و بـعد از جـنگ دوم جهانی را ارزیابی کند اما تعداد زیاد نویسندگان باعث شد سرزمین‌های مختلفی که بین کـشورهای اروپایـی رد و بدل شده‌اند، مورد توجه 2 نویسنده مختلف قرار بگیرد و عملا شاهد همپوشانی کار آنـها و در نـهایت تـکرار محاسبه جمعیت یهودی آن منطقه باشیم. در حالی که سنینگ به خاطر تنها بودن، فارغ از این مـشکل بـود.
آلمان و اتریش
براساس گزارش ماهانه بنیاد یهودیان به دفتر امنیتی اصـلی رایـش، تـعداد یهودیان آلمان در زمان حکومت رایش سوم برابر با 164 هزار نفر بوده است اما در اینجا، بنز ادعـا مـی‌کند این تعداد، شامل یهودیانی می‌شد که والدین آنها- هر دو- نیز یهودی بـودند و یـهودیانی را که یکی از والدین آنها یا یکی از اجداد آنها نیز یهودی بوده‌اند هم وارد محاسبات خود می‌کند. بـدین تـرتیب، رقم مورد نظر بنز از یهودیان آلمان با 43 درصد افزایش به 235 هزار نـفر مـی‌رسد.
همچنین بنز اعتقاد دارد پس از یکی شدن اتـریش بـا آلمـان، دوسوم یهودیان از اتریش فرار کردند. یعنی از 206 هزار نـفر جـمعیت یهودی، تنها 70 هزار نفر در زمان جنگ باقی ماندند که پس از آغاز مهاجرت‌ها، 15 درصد از ایـن مـقدار نیز مهاجرت کردند که در کـل مـی‌توان گفت جـمعیت نـهایی بـه 60 هزار نفر می‌رسد.
در عین حال بـاید تـوجه داشت بین سال‌های 1941 تا 1945، یهودیان جوان زیادی اقدام به مهاجرت کـردند کـه به ناچار باعث افزایش نامتناسب جـمعیت یهودیان پیر در مناطق تـحت حـاکمیت رایش و در نتیجه افزایش شمار مـرگ‌ومیر آنـها شد. درست در همین جاست که یکی از نقاط اصلی تفاوت بین دو رویکرد بنز و سـنینگ در شـمارش تعداد قربانیان هولوکاست مشخص مـی‌شود. هـمان‌طور کـه گفتیم، بنز تـعداد قـربانیان را براساس تفریق تعداد یـهودیان پس از جـنگ از تعداد آنها در پیش از جنگ به‌دست می‌آورد. در این نگاه، عملا توجهی به موضوع علت افـزایش مـرگ‌ومیر نمی‌شود که به خاطر مهاجرت جـوانان و غـالب بودن جـمعیت پیـران اسـت. با این حال سـنینگ، توجه کافی به این مسئله دارد. بر این اساس می‌توان 21 هزار نفر از آلمان و 26 هزار و 692 نفر از یـهودیان اتـریش را شمرد که مهاجرت کرده در دیگر کـشورها از بـین رفـته‌اند و بـدین تـرتیب عملا دو بار، یـک بـار در آلمان و اتریش و بار دیگر در کشور هدف، محاسبه شده‌اند.
فـرانسه
گـفته مـی‌شود در نیمه اول سال 1942، 75 هزار یهودی از فرانسه بـه آشـویتس کـوچانده شـدند. هـمچنین گـفته می‌شود پس از اتمام جنگ، تنها 2500 نفر از آنان، رسما بازگشت خود را به فرانسه ثبت کرده‌اند. یعنی 97 درصد آن جمعیت نابود و محو شده‌اند. در واقع این همان روش بنز است اما در عـوض، سنینگ اعتقاد دارد اکثر این یهودیان، یعنی چیزی حدود 52 هزار نفر، اصولا تابعیت ملت‌های دیگر مثل آلمان، اتریش، لهستان و چکسلواکی را داشتند. همچنین حکومت فرانسه هوادار آلمان، موافقت کرده بود تـمام افرادی را که شهروند فرانسه نیستند یا اینکه به تازگی شهروند فرانسه شده‌اند از فرانسه بیرون کند. حال پس از پایان جنگ، انتظار می‌رود چند درصد از این یهودیان که اصولا فرانسوی نیستند و تـنها مـدت اندکی در فرانسه بوده‌اند دوباره به فرانسه برگردند و خود را معرفی کنند.
یونان و یوگسلاوی
درباره یونان، سنینگ به منابع یهودی استناد می‌کند، چرا که وی بـه آمـار یونان در پیش از جنگ دسترسی داشـته اسـت اما بنز به آمار سال 1931 یونان استناد کرده است. سنینگ به علت حجم عظیم مهاجرت‌ها، رقم 65 هزار یهودی را برای یونان تخمین می‌زند اما بـنز بـر این باور است کـه حـداقل 75 هزار یهودی در یونان پیش از جنگ زندگی می‌کرده‌اند. درباره یوگسلاوی هر دو آنها از آمار سال 1931 استفاده می‌کنند که به 68 هزار یهودی اشاره کرده است. در عین حال بنز تخمین می‌زند 4 هـزار نـفر بر این جمعیت اضافه شده و 5 هزار نفر نیز احتمالا پناهنده خارجی وجود داشته، 3 تا 5 هزار نفر از یهودیان نیز مذهب خود را مخفی کرده‌اند و لذا جمعیت یهودی یوگسلاوی را بین 12 تـا 15 هـزار نفر افزایش می‌دهند اما سنینگ بر این باور است از آنجا که یوگسلاوی از سال 1939 به بعد به شـدت ضدیهودی شد لذا تعداد مهاجرت به داخل و خارج با هم مـساوی‌اند.
مجارستان
مـجارستان در پیش و پس از جنگ مرزهای یکسانی داشت اما طی این دوره، اقدام به تصرف و الحاق برخی سرزمین‌ها به خود کـرد. بـنز و سنینگ برای سرزمین اصلی مجارستان 401 هزار نفر یهودی ذکر می‌کنند. یهودیان متصرفات نـیز حـدود 324 هـزار نفر هستند که جمعا حدود 725 هزار نفر می‌شوند اما بنز ادعا می‌کند باید 100 هزار یهودی که دین خود را پنهان کرده‌اند و 50 هزار یهودی مهاجر از لهـستان را نیز بر آنها افـزود کـه در کل 20 درصد به جمعیت یهودیان مجارستان می‌افزاید. از آنجا که مجارستان اقدام به تصرف سرزمین‌های همسایه کرده بود، مورد بسیار خوبی برای نشان دادن مشکل همپوشانی سرزمینی و مطالعه 2 نویسنده درباره یک سرزمین و در نـهایت شمارش و محاسبات دوباره است، به نحوی که این دوباره‌شماری، تعداد 161 هزار و 833 نفر به تعداد یهودیان مجارستان می‌افزاید. همچنین درباره تعداد قربانیان، ادعا می‌شود بین 400 تا 500 هزار یـهودی بـه آشویتس برده شده‌اند. بنز می‌گوید براساس دادگاه نظامی بین‌المللی در بهار و اوایل تابستان 1944، تعداد 444 هزار و 152 یهودی به آشویتس برده و کشته شده‌اند. اما سنینگ می‌گوید براساس مدارک و اسناد صلیب سـرخ کـه در گزارش سال 1948 آمده است، هیچ اخراجی به آشویتس وجود نداشته فقط حرف از مصیبت و رنج یهودیان در اکتبر 1944 است. در واقع اخراج‌هایی وجود داشته اما نه به مقصد آشویتس بلکه به مـقصد دیـگر اردوگاه‌های کار اجباری. بر این اساس، سنینگ تعداد یهودیان را در مجارستان 200 هزار نفر پس از جنگ می‌داند. در حالی که بنز با قربانی و کشته معرفی کردن یهودیانی که مسیحی شده‌اند، آنها را نـیز بـه رقـم قربانیان هولوکاست می‌افزاید.
لهستان
لهـستان بـیشترین جـمعیت یهودیان را در خود جای داده بود. براساس آمار سال 1931 تعداد یهودیان لهستان 3 میلیون و 100 هزار نفر بوده است. بنز برای رسیدن به آمـار قـربانیان 3 کار می‌کند؛ اول آنکه افزایش جمعیت یهودی در لهستان بـا نـرخ افزایش جمعیت کلی لهستان باید برابر باشد. لذا در سال 1939 جمعیت آنها به 450/3 میلیون نفر رسیده است. دوم، یهودیان سرزمین‌هایی کـه بـعدا تـوسط آلمان اشغال شدند، همگی آنجا مانده‌اند و هیچ مهاجرت و فراری در کـار نبوده است. لذا 2 میلیون یهودی زیر سلطه آلمان نرفته‌اند. در مهاجرت نیز تعداد یهودیان بعد از جنگ را یعنی 200 هزار نـفر، از ایـن 2 مـیلیون کم می‌کند اما بنز در اینجا هیچ بحثی از مهاجرت یهودیان در کشوری نـمی‌کند کـه بشدت ضدیهود شد و احتمال فرار آنها از دست ارتش آلمان نمی‌رفت و در واقع، همه متغیرها را ثـابت نـگه مـی‌دارد. این در حالی است که براساس آمار کمیته آمریکایی - انگلیسی درباره وضعیت یـهودیان در اروپا در سـال 1946 تـنها 800 هزار نفر در لهستان پس از جنگ حضور داشتند. اما بنز در نهایت اظهار مـی‌کند 300 هزار تن از یهودیان لهستان، فرار کرده‌اند. سنینگ نشان می‌دهد سازمان‌های خیریه یهودی آن زمـان رقـم 600 هزار تا یک میلیون یهودی لهستانی را عنوان می‌کنند که به شوروی فـرار کـرده یا بـه سیبری کوچانده شده‌اند. در نهایت سنینگ ادعا می‌کند تنها حدود
750 هزار یهودی در لهستان زیـر سـلطه آلمان باقی ماندند که یک میلیون و 250 هزار نفر کمتر از رقم پیشنهادی بنز است.
نگاه کلی
آوردن آمـار و ارقـام کشورهای مختلف درگیر با آلمان در جنگ دوم جهانی و مقایسه 2 رویکرد، کاری سنگین و نیازمند دقت زیـادی اسـت که از حوصله نوشتار حاضر خارج است. در اینجا تلاش بر آن بود که تـنها چـند مـثال از برخی کشورها آورده شود.
بـه هر حال باید به این نکته توجه داشت که اگرچه نگاه رسمی که توسط حکومت‌های غـربی تـرویج می‌شود همان هولوکاست 6 میلیونی اسـت امـا این رویـکرد در بـرابر چـالش‌های محققان مکتب تاریخ حـقیقی بشدت آسیب‌پذیر است و چالش ارقام، تنها یک جنبه از این جبهه مخالف است.
تجدیدنـظرطلبی در دیـگر ابعاد مسأله هولوکاست، بحث‌های جـدی دارد امـا بـیان ایـن مـطالب در کشورهای غربی، نـه تـنها به عنوان یک جرم بلکه به عنوان یک گناه نگریسته می‌شود.
* این مقاله به صورت تفصیلی در شماره 14 فصلنامه مطالعات تاریخی منتشر شده است.