حامد مهرنیا: اکنون که بحران‌های زیست‌محیطی در کشور به آتش زیرخاکستری تبدیل شده و هر بار گوشه‌ای از کشور را درگیر خود می‌کند جای تعجب ندارد که شاهد زبانه کشیدن این آتش از آب‌های دریای خزر باشیم. ورود انواع و اقسام فاضلاب و انجام فعالیت‌های صنعتی گسترده در سایه نبود نظارت جدی و برنامه جامع برای حفاظت از این پهنه آبی مهم کار را به جایی رسانده که عوامل سرطانزا در حال نفوذ به بافت آبزیان منطقه است و تعلل سازمان حفاظت محیط‌زیست سلامت این بخش از جامعه را تحت تاثیر قرار داده است.
خزر؛ بزرگ‌ترین دریاچه دنیا
دریای خزر بزرگ‌ترین پهنه آبی بسته جهان است که نبود هرگونه ارتباط طبیعی با اقیانوس‌ها آن را به اکوسیستمی منحصربه فرد تبدیل کرده است. هرچند این ویژگی دریای خزر، آن را در برابر عوامل خارجی آسیب‌پذیر کرده اما در مقابل، فرصت‌های بسیاری را از نظر گردشگری، آبزی‌پروری و کشاورزی در اختیار کشور قرار داده که بهره‌گیری هوشمندانه از آنها در قالب طرح‌هایی که پیوست زیست‌محیطی دارند می‌تواند در شکوفایی اقتصاد کشور موثر باشد. از طرفی موقعیت استراتژیک این دریاچه هم از دیگر موضوعاتی به شمار می‌رود که بر اهمیت حفاظت از آن افزوده است؛ موضوعی که نقش سازمان حفاظت محیط‌زیست را در صیانت از این پهنه آبی پررنگ‌تر خواهد کرد.
امواج آلودگی در دریای خزر
این در حالی است که انجام فعالیت‌های صنعتی و حفاری‌های نفتی بزرگ‌ترین بلایی محسوب می‌شود که به جان این دریاچه افتاده است اما در کنار آن سرازیر شدن فاضلاب‌های خانگی و صنعتی همراه با ورود پساب کشاورزی و تجمع زباله‌ها در سایه نبود نظارت جدی سازمان حفاظت محیط‌زیست باعث شده این دریاچه به جولانگاه آلودگی‌هایی تبدیل شود که سلامت مردم منطقه را به خطر انداخته است تا جایی که برخی نمایندگان مجلس نیز دلیل اصلی آلودگی دریای خزر را سوءمدیریت عنوان کرده‌اند.
خطر جدی آلودگی میکروبی
موضوع مهمی که سواحل دریای خزر را مورد تاخت و تاز قرار داده است انباشت زباله‌ها و نبود برنامه جدی برای ساماندهی این وضعیت است. در حال حاضر سازمان حفاظت محیط‌زیست به‌عنوان متولی اصلی حفظ و صیانت از محیط‌زیست آنطور که باید درباره رفع این نوع از آلاینده‌ها فعالیت چشمگیری را از خود نشان نداده است، از سوی دیگر فاضلاب‌های منتهی به این دریاچه نیز می‌تواند با ایجاد آلودگی میکروبی فاجعه‌بار باشد. علاوه بر این تجمع نیترات در آب نیز از دیگر آلودگی‌هایی است که مزید بر علت شده و بر مشکلات زیست‌محیطی خزر دامن می‌زند.
ماهی با چاشنی سرطان
جالب اینجاست که انباشت آلودگی در دریای خزر و سرازیر شدن پساب کشاورزی و صنعتی در آن سلامت آبزیان و به دنبال آن مصرف‌کنندگان گوشت آنها را هم به خطر انداخته است. این موضوعی است که سیدمحمدسادات ابراهیمی، عضو فراکسیون محیط‌زیست مجلس در گفت‌وگو با «وطن‌امروز» بر آن تاکید کرده و می‌گوید: گزارش‌هایی به مجلس رسیده که حکایت از آلودگی آبزیان دریای خزر و پرورش ماهی در این منطقه دارد. به گفته سادات‌ابراهیمی، اخبار واصله حکایت از آن دارد که تجمع مواد سمی در آب دریا باعث شده مواد سرطانزا در بافت ماهی‌ها انباشته شود؛ موضوعی که به طور مستقیم سلامت مردم را تهدید می‌کند. این عضو فراکسیون محیط‌زیست مجلس با اشاره به نقش سازمان محیط‌زیست درباره رسیدگی به این موضوع می‌افزاید: سلامت مردم بسیار باارزش و قیمتی است که مدیران بخواهند با مسامحه و محافظه‌کاری برخی از مواردی که برای سلامت ایجاد مشکل می‌کند را نادیده بگیرند و این کار ظلم در حق مردم است. وی همچنین یادآور می‌شود: موضوعی مشابه نیز از جنوب کشور گزارش شده و لازم است چنین گزارش‌هایی مورد بررسی جدی قرار گرفته و در صورت تایید به صورت آنی سازمان حفاظت محیط‌زیست و دامپزشکی وارد عمل شده و حداقل مردم را نسبت به این خطر آگاه کنند.
محیط‌زیست و تغییر اولویت‌ها
به نظر می‌رسد دریای خزر بیشتر از هر زمان دیگری نیازمند توجه است، چرا که بیشتر جنبه اقتصادی طرح‌ها و برنامه‌های اجرا شده در این منطقه مدنظر قرار گرفته و آنطور که باید جنبه زیست‌محیطی فعالیت‌ها مدنظر نبوده است. این در حالی است که سازمان حفاظت محیط‌زیست از اختیارات و منابع لازم برای رسیدگی و کنترل چنین موضوعاتی بهره‌مند است و ماموریت اصلی آن هم حفظ محیط‌زیست تعریف شده اما انجام فعالیت‌های جنبی و حواشی این سازمان باعث شده برخی کارشناسان و دوستداران محیط‌زیست از تغییر اولویت‌های این سازمان خبر دهند. بهارستان‌نشینان هم چندان از عملکرد این سازمان راضی نبوده و خواستار شفاف‌سازی هزینه‌ها در سازمان حفاظت محیط‌زیست هستند، چرا که فعالیت NGOها به بهانه فعالیت‌های زیست‌محیطی را بیشتر سیاسی تلقی می‌کنند تا انجام یک فعالیت اجتماعی! اما با وجود چنین انتقاداتی رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست همچنان بر تقویت فعالیت NGOها اصرار دارد.
توسعهNGOها با همکاری دولت
معصومه ابتکار، رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست در پاسخ به انتقاد نمایندگان مبنی بر انجام فعالیت‌های سیاسی در این سازمان به
«وطن امروز» می‌گوید: جلب مشارکت‌های مردمی برای ما بسیار مهم است و ما این روند را در سال94 نیز ادامه می‌دهیم. وی با بیان اینکه توسعهNGOها را در دستور کار داریم، می‌افزاید: سازمان‌های مردم‌نهاد و رسانه‌ها را سرمایه‌های اجتماعی می‌دانیم و حمایت و توسعه فعالیت‌های آنها را در دستور کار داریم و با قوت این کار را ادامه می‌دهیم و فکر نمی‌کنم این جهت‌گیری سیاسی باشد بلکه یک جهت‌گیری اجتماعی محسوب می‌شود. به گفته وی، صیانت از محیط‌زیست بدون مشارکت مردم امکانپذیر نیست و ما هم در این زمینه برنامه‌ریزی کافی را انجام می‌دهیم و دولت هم همکاری لازم را در این زمینه انجام داده است.
بحران در بحران
«علاج واقعه را قبل از وقوع باید کرد»؛ این جمله‌ای است که بارها درباره بسیاری از موضوعاتی که گریبانگیر کشور شده شنیده‌ایم اما تا به حال مصداق بارزی از این پیشگیری بویژه درباره معضلات زیست‌محیطی مشاهده نشده است، چرا که مشکلات این حوزه به صورت خزنده به پیش می‌روند و مدیریت پیشگیری آن نیازمند درایت و دقت نظر بسیار است. دریای خزر هم که این روزها به محل خروش مشکلات زیست‌محیطی تبدیل شده نیازمند اجرای برنامه و طرح‌هایی است که تنها با نگاه زیست‌محیطی مشکلات را دنبال می‌کند و فارغ از هرنوع اولویت‌بندی دیگر حفظ این گستره آبی را در کانون توجه داشته باشد. شاید اگر مدیران از این نگرانی غافل شده و دغدغه حفظ دریای خزر را نداشته باشند در آینده‌ای نه‌چندان دور در کنار بحران ریزگردها و آلودگی هوا بحران تازه‌ای به نام «بحران دریای خزر» را نیز باید نظاره‌گر باشیم.