
گروه فرهنگ و هنر: در سازوکار هالیوود، در ژانرها و گونههای قدیمی وکلاسیک فیلم ساختن موجب خلق فیلم تازهای نمیشود. مثلا در ژانر جنگی، عمده محصولات هالیوودی شبیه قصههای قدیمیتر هستند و مثلا در ژانر جنگی شاید هر 50 سال فیلمی متفاوت مثل نجات سرباز رایان خلق شود. فیلم خشم ساخته دیوید ایر فیلم تازهای نیست. زمانی که پوستر فیلم را دیدم ناخودآگاه یاد فیلم صحرا یا ساهارا با هنرنمایی همفری بوگارت افتادم. قصه فیلم «صحرا» حتی شخصیتپردازی و نقطه طلایی قصه، یعنی نبرد آلمانی شر و آمریکایی خیر، کاملا شبیه فیلم خشم دیوید ایر است. حتی تکثر و گوناگونی سربازان با قومیتها و لهجههای متفاوت که با جوگان (همفری بوگارت) همراه میشوند شباهتی عجیب با فیلم صحرا دارد. روایت فیلم صحرا تنها در محیط جغرافیایی با فیلم خشم تفاوت دارد. در فیلم صحرا حین نبرد دوم جهانی در صحراهای لیبی نزاعی میان دو جبهه دولتهای متفقین و متحدین، در میان صحراهای لیبی شکل میگیرد و تانکهای تارومار شده آمریکایی همراه با چند سرباز فرانسوی و لیبیایی، با تنها تانک باقیمانده از هنگ تانکهای آمریکایی در یکی از صحاری آفریقا مسیر خود را گم میکنند. هیچ المان خاصی در فیلم خشم (ایر) وجود ندارد که فیلم ساهاری زولتان کوردا را در ذهن متبادر نکند. نکته عجیبی که در این فیلم وجود دارد قصهای است که گروهبان دان کالیر (براد پیت) از حضورش در صحرای آفریقا تعریف میکند، شباهت عجیبی به فیلم ساهاری زولتان کوردار دارد. نکته جالب این است که نبرد پایانی دو فیلم بسیار شبیه یکدیگر است. در فیلم ساهاری، گروهی که سوار تانک جوگان شدهاند، در بزنگاه از چاه حسن برانی تا بیر آکروما را باید طی کنند و ناچارند چاه بیر آکروما را با یک تانک و چند فقره مسلسل حفظ کنند و در نهایت آلمانها مجبور به تسلیم میشوند و جوگان و جیسون هالیدی موفق میشوند حدود 100آلمانی را از هنگ تشنه اسیر کنند و سایرین را در قتلگاه آلامین از دم تیغ بگذارنند. اما با وجود فقدان چهرههای محبوبی مثل بوگارت متاسفانه دوران فیلمهای سادهانگارانه به پایان نرسیده است و اگر فیلم صحرا یک نمایش و فریب میلتاریستی برای تطهیر و شکوه بخشیدن به ذات جنگ است اما فیلم «خشم» سعی میکند با نمایش متظاهرانه المانهای نمایشی ضد جنگ با جریان اصلی چنین فیلمهایی فاصله بگیرد. خط داستانی فیلم صحرا، با معیارهای سینمای کلاسیک آن دوره (دهه 1940) بویژه در ژانر جنگی، نزدیکی چندانی ندارد. البته واقعیت هم همین است؛ چندین سرباز انگلیسی و آمریکایی و دو اسیر ایتالیایی و آلمانی، در صحرایی بیآب و علف، گرسنه و تشنه، با تانکی که دائماً از کار میافتد، در حرکتند تا بلکه به جایی برسند و آبی بنوشند. همه فیلم تقریباً چنین چیزی است؛ جز اواخر فیلم، نماهای جنگی و اکشن چندانی نمیبینیم، هیچ زنی در کار نیست و اتفاقاتی هم که در فیلم رخ میدهند، واقعاً ارزش داستانسرایی به آن مفهوم معمولش را ندارند. حتی برخلاف فیلمی که سالها قبل از آن ساخته شد، یعنی در جبهه غرب خبری نیست (1930، لوییس مایلستن)، نقطه اوجی هم به آن شکل همیشگی فیلمهای جنگی ندارد. اصلاً فیلم درباره جنگ نیست. هرچند در لحظاتی آنقدر شعاری و پروپاگاندایی میشود که قلب مخاطب را چنگ میزند، منتها دلفریبی بوگارت است که فیلم را سرپا نگاه میدارد. در آن صحرا، چیزی برای جنگیدن وجود ندارد، پس آمریکایی میتواند انگلیسی را سوار تانکش کند و به دشمنش آب دهد، ایتالیایی میتواند بفهمد که موسولینی مردمش را فریب میدهد و آلمانی میتواند سلاحش را بدهد تا آب بنوشد. جالب است که در فیلم، بیش از آنکه کسی نمایانگر ملیتش باشد، در جایگاه یک انسان به چشم میآید. در این فیلم همچون فیلم «خشم» لذت انسانی و فردی است که مجال بروز مییابد. ایتالیایی، چون به او آب و غذا داده شده، به دشمنش کمک میکند و فرانسوی، چون از سیگارهای آمریکایی خوشش آمده، همسفرشان میشود و نازیها–که در اینجا خبری از نظم و پاکیزگی در آنها نیست- سلاح را زمین میگذارند تا سیراب شوند. فاصلهها برداشته شده، همه گرسنه و تشنه هستند و دیگر ارتشی وجود ندارد. نکته جالب درباره فیلم صحرا این است که جان هوارد لاوسن (فیلمنامهنویس) که مدتی بعد در لیست سیاه 20 نفره هالیوود (دوران سناتور مککارتی) به اتهام گرایشات کمونیستی قرار گرفت یعنی کسی که خود تبلیغگر جنگ علیه نازیها بود، شکار سناتور مککارتی و کمیته فعالیتهای ضدآمریکایی شد.