تجلی هویت اسلامی با مدل‌های تاریخی
مدتی است که سخنان وزیر آموزش و پرورش در همایش «مدرسه ایرانی- معماری ایرانی» به موضوع و چالش تازه‌ای در باب معماری مدارس بدل شده است. نگاهی به سخنان وی و تحلیل آن می‌تواند راهکارهای تازه‌ای را در این باره پیش پا بگذارد.
خبر: پرحاشیه‌ترین سخنان علی‌احمدی در این همایش در حوزه طراحی مدارس بود. وی با بیان اینکه نظام ارزشی اسلامی در جامعه الزاماتی را در نظام تعلیم و تربیت ایجاد می‌کند که از جمله، بحث محرم‌سازی است، اظهار داشت: مدارس باید به گونه‌ای طراحی شوند که معلمان و دانش‌آموزان آزادی عمل خود را داشته باشند. وی با اشاره به مسائلی چون محیط‌های ورزشی دانش‌آموزان در بدنه مدارس، پوشش و حجاب دختران محصل و... ابراز امیدواری کرد که طراحی مدرسه به شیوه اندرونی و بیرونی بتواند جلوه تازه‌ای از محیط‌های آموزشی را برای محصلان به ارمغان بیاورد.
نقد خبر: اتصال و نزدیکی مدارس تاریخی با بدنه شهری و اماکن مهم و مذهبی چون مساجد، بازارها و حمام‌ها، نشان از تمرکز معماران و شهرسازان شهری به ساخت پرشکوه و مبتنی بر اخلاق
آموزش وپرورش در چنین سازه‌هایی دارد. در این میان پروسه مدرسه‌سازی بعد از حکومت قاجارها به حاشیه رفت و با ایجاد سازوکارهای اداری در بخش آموزش و پرورش به فراموشی سپرده شده است، چه ساخت «کلاس درس» به جای توجه به ماهیت فرهنگی و اخلاقی سازه «مدرسه» در راس فعالیت‌های عمرانی قرار گرفته و در پروسه پیچیده ساخت و ساز کشور وجه درونی آن مسخ شده است. مدراس کنونی که بویژه در دهه‌های 60 و 70 ساخته شده‌اند، عموما نقشه‌هایی شبیه خانه‌های ویلایی دارند و مباحثی چون حریم صوتی و تصویری، نماسازی و بحث‌های سازه در آن رعایت نشده است. اینها صرفا ساختمان‌هایی هستند که برای چند ساعت در یک شیفت آموزشی، دانش‌آموزان را دور هم جمع می‌کنند و در راهروهای تنگ و تاریک، کلاس‌های غیراستاندارد و... به دنبال برنامه‌های از پیش طراحی شده درسی اداره می‌شوند. این در حالی است که مباحث تازه‌ای درباره طراحی و معماری مدارس در سطح جهان مطرح شده و حتی کشورهایی چون کانادا و استرالیا با ایده‌های متهورانه‌ای چون ساخت مدرسه به دست بچه‌ها در حال زیر و رو کردن نظام آموزشی خود هستند. از سوی دیگر نظام آموزش و اخلاقی کشور که حجاب را یکی از ملزومات حضور بانوان در اجتماع می‌داند نیاز دختران دانش‌آموز به محیطی محرمانه برای حضور در کلاس‌های درس و محیط‌های ورزشی را آشکار می‌کند بنابراین باید برای دختر بچه‌های دانش‌آموز فکری کرد تا در حین آموزش و رعایت حجاب بتوانند تحرکات لازم سنی خود را حفظ کنند، اما آیا این کار حتما باید با توسل به قدیمی‌ترین متدهای معماری ایرانی با شمه‌ای از هویت اسلامی انجام شود؟ سوال اینجاست که آیا حفظ حریم را نمی‌توان بدون اندرونی کردن و بیرونی کردن مدرسه‌های دخترانه ایجاد کرد؟ به نظر می‌رسد که طراحان این طرح، هنوز به طور کامل جزئیاتی برای آن مشروح و مطرح نکرده‌اند و نیاز به کار کارشناسی بیشتری داشته باشد، پس جامعه معماری کشور می‌تواند در این پروسه وارد شده و بخشی از آن را برعهده بگیرد.
معماری اسلامی با مسجد آغاز می‌شود
بالا آمدن دیوارهای یک مسجد، آغازگر حیات معماری اسلامی است چرا که معماری اسلامی با مسجد آغاز می‌شود؛ نه از این رو که نخستین بنایی که در مدینه به وسیله مسلمانان و با هدایت پیامبر(ص) ساخته شده، مسجد بوده بلکه به این خاطر که مسجد تمامی کارکردهای معماری اسلامی را یکجا در خود داشت. مسجد نه تنها محل عبادت، بلکه مکانی برای مدیریت تمامی اموری بود که مستقیم یا غیرمستقیم به دین ارتباط داشت و همچنین محلی برای تعلیم و تربیت و حتی محلی برای آسایش مسافران و خورد و خوراک آنان بود. تحولات زمان و دگرگونی‌های زمانه باعث ایجاد تفاوت‌هایی در سبک و کارکرد بناهای دیگری چون مدارس، مقابر، کاخ‌ها و کاروانسراها شد، اما مسجد بنا به الزام مذهبی در تمامی جغرافیای اسلامی، مهم‌ترین و اصیل‌ترین بنا محسوب می‌شد و همچنان نیز هست. این الزام نه تنها از کارکرد خاص مسجد ناشی می‌شد (که خانه خدا و محل عبادت او بود)، بلکه در متن قرآن (سوره توبه، آیه 18) پیوند میان معماری و مسجد را چنان استوار و مقدس نگه داشته بود که معماری مسجد، یکی از قدیمی‌ترین اعمال مسلمانان محسوب می‌شد. این آیه، ایمان به خدا، اعتقاد به روز جزا، برپایی نماز و ادای زکات را از صفات معماران مساجد می‌داند، پس معماری مسجد می‌توانست چون اعمال عبادی، قداست و معنویت خاص خود را داشته باشد. بنابراین مسجد اسلامیترین معماری اسلامی و به همین دلیل شناسنامه معماری جهان اسلام است. این بنا در کارکرد فیزیکی خود مکانی است برای عبادت، اما در کارکرد متافیزیکی و تجلیات معنوی و عرفانی به تعبیر روبرت هیلن برند در کتاب «معماری اسلامی»، جلوه تمامی رمز و رازهای معماری اسلامی است.از دیدگاه هیلن برند، مسجد در قلب معماری اسلامی قرار دارد و نمادی درخور از ایمانی است که در خدمت آن است: «از همان ابتدا، نقش نمادین آن از سوی مسلمانان دریافته شد و نقش مهم خود را در خلق شاخص‌های بصری مناسبی برای این بنا باز کرد که از آن میان می‌توان به شاخص‌هایی نظیر گنبد، مناره و منبر اشاره کرد». شاخص‌های معنوی و عرفانی مسجد از دیدگاه وی چنین است: «معماری مسجد از همان بنیاد، مساواتخواه، بت‌شکن، درونگرا و بالاتر از همه در تمام وجودش عمیقاً مذهبی است».
منابع:
1- سرگذشت هنر در تمدن اسلامی
2- مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی تجلی هویت اسلامی با مدل‌های تاریخی
تجلی هویت اسلامی با مدل‌های تاریخی
مدتی است که سخنان وزیر آموزش و پرورش در همایش «مدرسه ایرانی- معماری ایرانی» به موضوع و چالش تازه‌ای در باب معماری مدارس بدل شده است. نگاهی به سخنان وی و تحلیل آن می‌تواند راهکارهای تازه‌ای را در این باره پیش پا بگذارد.
خبر: پرحاشیه‌ترین سخنان علی‌احمدی در این همایش در حوزه طراحی مدارس بود. وی با بیان اینکه نظام ارزشی اسلامی در جامعه الزاماتی را در نظام تعلیم و تربیت ایجاد می‌کند که از جمله، بحث محرم‌سازی است، اظهار داشت: مدارس باید به گونه‌ای طراحی شوند که معلمان و دانش‌آموزان آزادی عمل خود را داشته باشند. وی با اشاره به مسائلی چون محیط‌های ورزشی دانش‌آموزان در بدنه مدارس، پوشش و حجاب دختران محصل و... ابراز امیدواری کرد که طراحی مدرسه به شیوه اندرونی و بیرونی بتواند جلوه تازه‌ای از محیط‌های آموزشی را برای محصلان به ارمغان بیاورد.
نقد خبر: اتصال و نزدیکی مدارس تاریخی با بدنه شهری و اماکن مهم و مذهبی چون مساجد، بازارها و حمام‌ها، نشان از تمرکز معماران و شهرسازان شهری به ساخت پرشکوه و مبتنی بر اخلاق
آموزش وپرورش در چنین سازه‌هایی دارد. در این میان پروسه مدرسه‌سازی بعد از حکومت قاجارها به حاشیه رفت و با ایجاد سازوکارهای اداری در بخش آموزش و پرورش به فراموشی سپرده شده است، چه ساخت «کلاس درس» به جای توجه به ماهیت فرهنگی و اخلاقی سازه «مدرسه» در راس فعالیت‌های عمرانی قرار گرفته و در پروسه پیچیده ساخت و ساز کشور وجه درونی آن مسخ شده است. مدراس کنونی که بویژه در دهه‌های 60 و 70 ساخته شده‌اند، عموما نقشه‌هایی شبیه خانه‌های ویلایی دارند و مباحثی چون حریم صوتی و تصویری، نماسازی و بحث‌های سازه در آن رعایت نشده است. اینها صرفا ساختمان‌هایی هستند که برای چند ساعت در یک شیفت آموزشی، دانش‌آموزان را دور هم جمع می‌کنند و در راهروهای تنگ و تاریک، کلاس‌های غیراستاندارد و... به دنبال برنامه‌های از پیش طراحی شده درسی اداره می‌شوند. این در حالی است که مباحث تازه‌ای درباره طراحی و معماری مدارس در سطح جهان مطرح شده و حتی کشورهایی چون کانادا و استرالیا با ایده‌های متهورانه‌ای چون ساخت مدرسه به دست بچه‌ها در حال زیر و رو کردن نظام آموزشی خود هستند. از سوی دیگر نظام آموزش و اخلاقی کشور که حجاب را یکی از ملزومات حضور بانوان در اجتماع می‌داند نیاز دختران دانش‌آموز به محیطی محرمانه برای حضور در کلاس‌های درس و محیط‌های ورزشی را آشکار می‌کند بنابراین باید برای دختر بچه‌های دانش‌آموز فکری کرد تا در حین آموزش و رعایت حجاب بتوانند تحرکات لازم سنی خود را حفظ کنند، اما آیا این کار حتما باید با توسل به قدیمی‌ترین متدهای معماری ایرانی با شمه‌ای از هویت اسلامی انجام شود؟ سوال اینجاست که آیا حفظ حریم را نمی‌توان بدون اندرونی کردن و بیرونی کردن مدرسه‌های دخترانه ایجاد کرد؟ به نظر می‌رسد که طراحان این طرح، هنوز به طور کامل جزئیاتی برای آن مشروح و مطرح نکرده‌اند و نیاز به کار کارشناسی بیشتری داشته باشد، پس جامعه معماری کشور می‌تواند در این پروسه وارد شده و بخشی از آن را برعهده بگیرد.
معماری اسلامی با مسجد آغاز می‌شود
بالا آمدن دیوارهای یک مسجد، آغازگر حیات معماری اسلامی است چرا که معماری اسلامی با مسجد آغاز می‌شود؛ نه از این رو که نخستین بنایی که در مدینه به وسیله مسلمانان و با هدایت پیامبر(ص) ساخته شده، مسجد بوده بلکه به این خاطر که مسجد تمامی کارکردهای معماری اسلامی را یکجا در خود داشت. مسجد نه تنها محل عبادت، بلکه مکانی برای مدیریت تمامی اموری بود که مستقیم یا غیرمستقیم به دین ارتباط داشت و همچنین محلی برای تعلیم و تربیت و حتی محلی برای آسایش مسافران و خورد و خوراک آنان بود. تحولات زمان و دگرگونی‌های زمانه باعث ایجاد تفاوت‌هایی در سبک و کارکرد بناهای دیگری چون مدارس، مقابر، کاخ‌ها و کاروانسراها شد، اما مسجد بنا به الزام مذهبی در تمامی جغرافیای اسلامی، مهم‌ترین و اصیل‌ترین بنا محسوب می‌شد و همچنان نیز هست. این الزام نه تنها از کارکرد خاص مسجد ناشی می‌شد (که خانه خدا و محل عبادت او بود)، بلکه در متن قرآن (سوره توبه، آیه 18) پیوند میان معماری و مسجد را چنان استوار و مقدس نگه داشته بود که معماری مسجد، یکی از قدیمی‌ترین اعمال مسلمانان محسوب می‌شد. این آیه، ایمان به خدا، اعتقاد به روز جزا، برپایی نماز و ادای زکات را از صفات معماران مساجد می‌داند، پس معماری مسجد می‌توانست چون اعمال عبادی، قداست و معنویت خاص خود را داشته باشد. بنابراین مسجد اسلامیترین معماری اسلامی و به همین دلیل شناسنامه معماری جهان اسلام است. این بنا در کارکرد فیزیکی خود مکانی است برای عبادت، اما در کارکرد متافیزیکی و تجلیات معنوی و عرفانی به تعبیر روبرت هیلن برند در کتاب «معماری اسلامی»، جلوه تمامی رمز و رازهای معماری اسلامی است.از دیدگاه هیلن برند، مسجد در قلب معماری اسلامی قرار دارد و نمادی درخور از ایمانی است که در خدمت آن است: «از همان ابتدا، نقش نمادین آن از سوی مسلمانان دریافته شد و نقش مهم خود را در خلق شاخص‌های بصری مناسبی برای این بنا باز کرد که از آن میان می‌توان به شاخص‌هایی نظیر گنبد، مناره و منبر اشاره کرد». شاخص‌های معنوی و عرفانی مسجد از دیدگاه وی چنین است: «معماری مسجد از همان بنیاد، مساواتخواه، بت‌شکن، درونگرا و بالاتر از همه در تمام وجودش عمیقاً مذهبی است».
منابع:
1- سرگذشت هنر در تمدن اسلامی
2- مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی ارسال نظر
پربیننده