گفت و گو

با اکبر صحرایی به بهانه انتشار« آنا هنوز هم می‌خندد» ناچار به نوشتن زندگی آدم‌های جنگ هستم اکبر صحرایی، متولد 1339 شیراز، دارای لیسانس مدیریت و بیشتر از مطالعه، به سینما علاقه‌مند است. قبل از انقلاب مطالعه را به صورت جدی با داستان‌های محمود حکیمی، جلال آل‌احمد و آثار کلاسیک جهان آغاز کرده و نویسندگی را مدیون جنگ می‌داند: «جنگ مسیر زندگی‌ام را تغییر و به طرف نوشتن سوقم داد. جدا از ذات پلید، مخرب و نفرت‌‌انگیز جنگ، در دل آن اتفاقات لحظات ناب انسانی شکل می‌گیرد؛ وقایعی که غیرقابل تصور است». انگیزه اصلی شما برای نوشتن « آنا هنوز هم می‌خندد» چه بوده است؟ تنهایی آنای داستانم! دو، سه سال بود که از مادر شهیدی که پسرش دوست صمیمی‌ام بود بی‌خبر بودم. می‌دانستم تک و تنهاست اما با روحیه. شبی بدون اطلاع دست زن و بچه‌ام را گرفتم و گفتم سری به او بزنم. خانه‌ای محقر و قدیمی داشت توی کوچه پس کوچه‌های پشت آرامگاه سعدی. گفتم می‌روم و زیارت می‌کنم. وقتی زنگ خانه‌ را زدم و با «آنا» روبه‌رو شدم تا چند روز خواب و خوراک نداشتم. زندگی بازماندگان جنگ سال‌هاست دغدغه‌ ذهنم بوده و هست‌. شروع نوشتن کتاب «آنا هنوز هم می‌خندد» با همین داستان شروع شد و اسم داستان هم شد همین. این شد انگیزه نوشتن این کتابِ خاص. دلیل عمومی آن خلق داستان بود اما داستان جنگ دلیلش شاید حضورم در جنگ، زندگی با آدم‌های جنگ یا هر دو باشد. خودم را ناچار و نه مجبور به نوشتن زندگی آدم‌های جنگ می‌بینم. زندگی ای که سرشار از لحظات ناب و داستانی است! آدم‌هایی که خیلی از آنها زنده‌اند و کنارم نفس می‌کشند و هنوز هم متفاوتند. نگرشی هست که داستان با به هم خوردن تعادل زندگی شکل می‌گیرد. اوج به هم خوردن تعادل، جنگ است. جنگ بستر سوژه‌های ناب است. شخصیت‌های جنگ مثل خود جنگ پررمز و رازند. شخصیت‌های مجموعه داستان «آنا هنوز هم می‌خندد»، آدم‌هایی هستند که در اوج درگیری با معضلات، سختی‌ها و ناملایمت‌ها هنوز هم می‌خندند؛ شخصیت‌هایی که با همه دغدغه‌ها، روحیه طنز‌گونه خود را از دست نمی‌دهند و امیدوارند. دلم می‌خواست از شخصیت طنزگونه ‌دارعلی بگویم؛ شخصیتی که در کتاب‌های دیگرم هم نفس می‌کشد. دارعلی اثبات فلسفه بخند، بجنگ و شهید شو، است! انتخاب این نوع قالب و فرم برای «آنا هنوز هم می‌خندد» با هدف بود یا بعد از نوشتن این قالب درآمد؟ ساختار کار این قالب را می‌طلبید. آدم‌های قصه‌های «آنا هنوز هم می‌خندد» فصل‌های مشترکی با هم دارند، حتی آدم‌هایی که در صف دشمن آن طرف خاکریز ایستاده‌اند. مثل سید عبد بطاط در داستان «ناشناس» یا غواص دشمن در داستان «غریبه‌ای با لباس غواصی». در کارهای جنگ تا جایی که من خوانده‌ام به این فرم کار کمتر توجه شده است یا شاید هم نشده باشد. منظور فرم و قالب داستان است. سعی‌ام در این بود که کار از نظر فرم تازگی داشته باشد. من تجربه رمان «پرونده 312» را داشتم که فرم آن کار مورد توجه قرار گرفت. اعتقاد دارم کشف فرم مناسب برای یک داستان یا رمان به اندازه محتوا مهم است. دیالوگ‌ها و لحن شخصیت‌ها با گویش محلی است و جاهایی از متن داستان‌ها که اصطلاحات محلی به کار می‌رود... شخصیت‌های مجموعه داستان «آنا هنوز هم می‌خندد» عمدتاً حقیقی هستند. اگر به خلق و خوی آدم‌های جنگ و فرهنگ جبهه توجه کنیم، آدم‌هایی را می‌بینیم که در ابتدا یک شکل و یک تیپ به نظر می‌رسند اما در لایه این طور نیست‍ند. کنش و واکنش‌های شخصیت‌های مجموعه هم ابتدا این طور به نظر می‌رسند اما وقتی در معرض آزمایش و امتحان قرار می‌گیرند، در نقطه اوج هر کس عکس‌العمل و شخصیت خاص خودش را دارد. نگاه کنیم به داستان «‌بلند فریاد بزن»، سلیم با همه شجاعتش وقتی رضا می‌پرسد حاضری بروی روی خاکریز مقابل دشمن تا در گردان پذیرفته شوی، می‌گوید نه! در داستان «کی انتقام بگیرم» هاشم لحظه‌شماری می‌کند برای انتقام خون رفیق‌هایش اما وقتی به جسد سربازهای دشمن برمی‌خورد و می‌بیند از یک مذهب هستند، متاسف می‌شود. رزمنده‌ها از همه گروهای مردمی اعزام می‌شدند با فرهنگ و لحن و زبان خاص خود اما وقتی وارد فضای جبهه می‌شدند، به سرعت تحت تاثیر فرهنگ تازه متولد شده جبهه قرار می‌گرفتند. اصطلاح‌ها و کلمه‌هایی که آنجا خلق می‌شد، در عین بار شدید مفهومی، ساده، بی‌تکلف و بی‌پروا بود و بالطبع لحن و زبانی که استفاده می‌شد همین ویژگی را داشت. سعی‌ام در کتاب بر این بود که لحن و زبان حفظ شود ضمن اینکه در متن داستان‌ها زبان و لحن تحت تاثیر گویش محلی فارس است. در کتاب، شخصیت هاشم شخصیت خاصی است و تقریبا در همه داستان‌ها حضور دارد‌، این شخصیت چگونه در ذهن شما شکل گرفت؟ هاشم نماد نسل جوان دهه شصتی است که بار عمده‌ مقاومت جنگ بر دوشش بود. هاشم‌ها دو خصوصیت خاص داشتند؛ مدیر و شجاع. در داستان «‌پشت گردنش سوخت» سرباز دشمن تیر خلاصی می‌زند به زخمی‌ها، نوبت به هاشم که می‌رسد، او با باز گذاشتن دهانش مغزش را حفظ می‌کند! (بچرخ تا بچرخم) تا به حال 9 بی‌سیمچی هاشم شهید شده‌اند با این وجود یدالله سبقت می‌گیرد تا بی‌سیمچی او شود. در داستان «بلند فریاد بزن» وقتی از آتش وحشتناک دشمن، گردان داوطلب پشت خاکریز نگران است و دشمن در حال تصرف خاکریز است، هاشم پیراهنش را درمی‌آورد، روی خاکریز می‌رود و سینه سپر می‌کند مقابل تیر و گلوله‌ها و رجز می‌خواند. بالطبع نیروهایش بلند می‌شوند و مثل او سرپا روی خاکریز می‌ایستند و به دشمن شلیک می‌کنند.