باتوجه به اینکه از 15 سالگی شروع به کار در مطبوعات کردید برای شروع دوست دارم یک ریشه‌یابی اجمالی نسبت به خاستگاه کاریکاتور مطبوعاتي ارائه دهید.
البته حرف شما را تصحیح کنم که از 14 سالگی کار خود را در مطبوعات شروع کردم. اول با مؤسسه اطلاعات هفتگی و بعد هم سپید و سیاه. در واقع کاریکاتور مطبوعاتی از زمان مشروطه در ایران آغاز شد و تا امروز ادامه یافت و خب با تغییر دولت‌ها از دیرباز تا امروز دائما در نوسان بوده است، بنابراین همواره روزنامه‌نگاران ناچار بودند کارهای خود را تعدیل کنند. به این ترتیب حق مطلب کاریکاتور هرگز در ایران آن‌طور که باید، ادا نشده و همیشه با اشکالاتی توأم بوده است، به‌عنوان مثال در زمان رژیم گذشته، فردی به نام «محرمعلی‌خان» وجود داشت که سانسورچی مطبوعات بود و همیشه با کیف شخصی‌اش به مطبوعات سر می‌زد و مطالبی که مورد پسندش نبود را از چاپ منع می‌کرد. البته بعدها که امر سانسور پیش‌تر رفت، تمام ممیزی‌ها از سوی ساواك انجام می‌شد و به این شکل بود که اول تذکر می‌دادند و در نهایت اگر تذکرات به کار بسته نمی‌شد به تعطیلی نشریه می‌انجامید.
خود شما هم در زمان رژیم گذشته گرفتار سانسور شدید؟
بله، در آن سال‌ها من در روزنامه «آیندگان ادبی»، مینیاتور سیاهی علیه ساواک کشیدم و البته با این کار می‌خواستم به نقد سیاست‌های غلط رژیم شاه بپردازم، در نتیجه دوباره ممنوع‌القلم شدم و آن روزنامه هم به خاطر من کارش به تعطیلی کشید.
آقای درم‌بخش! بسیاری از هنرمندان کاریکاتوریست معتقدند امروز انیمیشن رقیب کاریکاتور شده است، نظر شما چیست؟
سوال شما مستلزم دو بحث جداگانه است. انیمیشن بیشتر به بخش سینما مربوط می‌شود و بار انتقادی کاریکاتور را ندارد. کاریکاتور درباره مسائل روز حرف می‌زند و انیمیشن بیشتر جنبه شادی و سرگرمی دارد.
می‌توان گفت امروز رشد رسانه‌های تصویری باعث شده است تا مخاطب تمایل خود را به دیدن کاریکاتور از دست بدهد.
کاریکاتور به طور کلی دیگر نمی‌تواند مخاطب را راضی نگه دارد زیرا تبدیل به یک زبان الکن شده است. البته این تقصیر کاریکاتوریست‌ها نیست و به سهل‌انگاری و بی‌توجهی مدیران و سردبیران جراید برمی‌گردد. آنها می‌کوشند تا کمتر تن به چاپ کاریکاتور در نشریات بدهند.
یک سوال هم پیش می‌آید و اینکه چرا تار و پود کاریکاتور، سیاسی است، یا لااقل بیشتر سیاسی است؟
به نظر من کاریکاتور تنها به جنبه‌های سیاسی مبتنی نمی‌شود و می‌توان آن را در ابعاد مختلف عرضه کرد. در واقع کاریکاتوریست در مطبوعات همیشه قربانی پاره‌ای از سوءتفاهمات و برداشت‌های غلط یا دلخواه و سلیقه‌ای سردبیران و مدیر مسؤولان شده است و این خیلی حیف است. زیرا در ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی موج تازه‌ای در زمینه کاریکاتور به وجود آمد که از دل آن هنرمندان بااستعداد، خاصه جوانان به وجود آمدند که متاسفانه همواره برای عرضه آثارشان و نبود مکان مناسب دچار مشکل بوده‌اند. اما همین هنرمندان که غالب آنها را جوانان تشکیل می‌دهند، توانستند در مسابقات بین‌المللی شرکت و نام ایران را پرآوازه کنند و از همه مهم‌تر کاریکاتور ما را به جهان بشناسانند. مساله اصلی در این حیطه این است که هنوز مثل کشورهای خارجی باب نشده تا از یک اثر کاریکاتور برای تزئین دیوارهای دفترکار یا اداره‌ها استفاده شود، در حالی که کشورهای دیگر به این باور رسیده‌اند و در آنجا مرسوم است که کاریکاتور در دفترها یا اماکن دولتی به معرض نمایش در‌آید.
آقای درم‌بخش! کاریکاتور در دهه 40 توانست به جریانهای موفقی دست یابد بویژه اینکه وجود نشریه‌ای به نام«توفیق» در این موفقیت سهم عمده داشت و در صدد حمایت از کاریکاتوریست‌ها بود و به هرحال جریانهای روز زندگی مردم را از طریق این زبان بصری به مخاطب القا می‌کرد. شاید دلیل کمرنگ شدن کاریکاتور در حال حاضر نبود همین نشریات بوده است.
من هفت سال در نشریه توفیق که شما به آن اشاره کردید مشغول به کار بودم و از افتخاراتم در طول فعالیت هنری این بوده که در این نشریه کار می‌کرده‌ام. در واقع من در «توفیق» توانستم تبدیل به کاریکاتوریست حرفه‌ای شوم، شاید به این خاطر که توفیق تنها یک روزنامه نبود، بلکه مجموعه‌ای بود که سالنامه، ماهنامه و انتشارات دیگری هم داشت. توفیق تنها روزنامه‌ای در مطبوعات دهه 40 بود که در میان مردم محبوبیت داشت چون با زبان عامه صحبت می‌کرد و اصولا برای دسته و طبقه خاصی مطلب نمی‌نوشت.
گرایش‌هاي فکری شما در دهه 40 در زمینه کاریکاتور چه بود؟
ببینید، کاریکاتور در آن زمان کاریکاتوری انتقادی- مردمی بود و در نشریه توفیق بسیاری از هنرمندان کاریکاتوریست آثار خود را عرضه می‌کردند که بهترین آنها هنرمند مطرحی به نام غلامعلی لطیفی بود. او در واقع یک ادیتوریال یا کاریکاتوریست مطبوعاتی به شمار می‌رفت و کار خود را خوب و دقیق انجام می‌داد. احمد سخاورز، بهمن رضایی، پاکشیو، عربانی و ... نیز از جمله هنرمندان خوب این دهه به شمار می‌رفتند.
و کیومرث صابری خوب، گل‌آقا...
بله، او هم نویسنده‌ای بود که تازه کار خود را در توفیق شروع کرده بود و معلم هم بود. البته در آن زمان به ترجمه هم می‌پرداخت و خب طنز‌نویس بود. طنزنویسان بزرگی در آن روزنامه بودند که هم صاحب اسم و رسم بودند و هم فعالیت‌های درخشانی انجام می‌دادند و از میان آنها می‌توان به هنرمندانی نظیر زنده‌یاد عمران صلاحی، ابوالقاسم حالت، منوچهر احترامی و دیگران که در حال حاضر نام آنها خاطرم نیست اشاره کرد. حسن توفیق هم صاحب‌امتیاز و سردبیر روزنامه بود و در عرصه کاریکاتور فعالیت می‌کرد.
شما 22 سال در ایران نبودید و در خارج از کشور زندگی و فعالیت داشتید و بعد از این همه سال وقتی به ایران آمدید، این گسست و مهاجرت چه تاثیری در نوع کار شما گذاشت؟
رفتن من موجب پیشرفت فوق‌العاده‌ای در کارم شد زیرا به منابعی دست یافتم که در دسترس نبود، مثل انبوه کتاب‌هایی که یافتن آن در ایران ساده نبود؛ موزه‌ها و نمایشگاه‌ها، آشنایی با کاریکاتوریست‌ها و صاحب‌نامانی که تمایل به آشنایی‌شان از پیش در من بود یا دستیابی به بی‌ینال‌های بزرگ و بین‌المللی که تا آن موقع آدرسی از هیچ‌کدام نداشتم یا کار کردن با مطبوعات بزرگ دنیا که آرزوی هر نویسنده، طراح و هنرمندی است. در بسیاری از نمایشگاه‌ها توانستم جوایز بین‌المللی کسب کنم و کارم در مطبوعات بزرگ دنیا به چاپ رسید. همچنین چند کتاب چاپ کردم و چندین موزه بزرگ و معتبر در آلمان کارهایم را خریداری کردند اما کسب تمام این موفقیت‌ها باعث نشد تا عشق به ایران را از دست بدهم. در تمام این سال‌ها در آن کشور حضور فیزیکی داشتم ولی روحم در ایران بود و تمام مسائل ایران را دنبال می‌کردم. شب‌ها به عشق کوچه پس‌کوچه‌ها و محله‌هایی که در آن بزرگ شده بودم، می‌خوابیدم و در این اندیشه بودم که مخاطبان ایرانی خود را از دست داده‌ام. این خیلی آزارم می‌داد.
چه شد که به این گسست و اندوه دوری از موطن پایان داديد و برگشتید؟
یک روز با خودم گفتم مخاطبان اصلی من در ایرانند؛ چمدانم را بستم و به ایران آمدم. به همین سادگی.
وقتی برگشتید چه پیشرفت‌هایی را در حیطه کاریکاتور مشاهده کردید؟ اصلا جهش و پیشرفتی حس کردید؟
به هر حال بعد از انقلاب همان‌طور که گفتم، نسل جدیدی از کاریکاتوریست‌ها به وجود آمد. البته نباید فراموش کنیم که پیشکسوتان این هنر در واقع مسير اصلی پیشرفت این جوانان را هموار کردند. وقتی به ایران آمدم با پیشرفت حیرت‌انگیزی در کار جوانان مواجه شدم و از دیدن آثار قوی که با عشق و خلوص نیت تصویر شده بود متعجب شدم و لذت بردم. وقتی کارهای آنها را با زمان جوانی خودم مقایسه کردم، دیدم آنها الحق بهتر از من کار کرده بودند.
به نظرتان این پیشرفت بیشتر متکی به تکنیک بود یا محتوا؟
تکنیک، زیرا از نظر محتوا کاریکاتوریست‌های ما راه درازی در پیش داشتند و دارند و این موضوع زمان لازم دارد. من همیشه به این مساله معتقد بودم که هنر با گذشت زمان به تکامل می‌رسد، ضمن اینکه در کار هنر هرگز حد و مرزی وجود نداشته و همیشه می‌توان به بهتر شدن کیفیت آن امیدوار بود.
در حال حاضر دو حراجی بزرگ و بنام هنری «کریستی» و «ستبیز» در سراسر دنیا به خرید آثار هنری می‌پردازد. بویژه «کریستی» که خریدار پر و پا قرص آثار هنرمندان ایرانی است، اما نکته جالب اینجاست که کاریکاتور هنرمندان ایرانی تاکنون در کنار نقاشی، نقاشیخط و دیگر آثار عرضه نشده است. به نظر شما دلیل این راه نیافتن چیست؟
من بر این اعتقادم که کاریکاتوریست‌ها به دلیل شغل خود، قربانی مسائل صنفی شدند و معلوم نیست جای آنها در آتلیه است یا مطبوعات. البته این مشکل فقط مختص ایران نیست و در کشورهای دیگر هم این سرگردانی در میان هنرمندان کاریکاتوریست وجود دارد. اما صرف‌نظر از حراجی‌ها، آثار بسیاری از بزرگان کاریکاتور امروز در اغلب موزه‌های جهان عرضه می‌شود؛ آثاری که به لحاظ تکنیک در سطوح درخشانی قرار دارد. البته کاریکاتورها در کشورهای دیگر، موزه‌های مخصوص به خود را دارند، به عنوان مثال در سوییس، موزه «بازل»، در بلغارستان «خانه طنز»، در ترکیه موزه ملانصرالدین و در آلمان موزه‌ای که نامش به خاطرم نیست.
این آثار بازدیدکننده‌های زیادی دارند. البته شنیده‌ام اخیرا در تبریز نیز «موزه کاریکاتور» افتتاح شده است که امیدوارم در تهران هم که پایتخت است و ضرورت دارد صاحب موزه‌ای با آثار کاریکاتور شود این امر هر چه زودتر تحقق یابد.
امروز هنرهایی مثل نقاشی یا مجسمه یا حتی خط این توفیق را داشته‌اند که با استفاده از المان‌های هنر مدرن به لحاظ ساختار و معنا در مسیر متفاوت‌تری قرار گیرند که مصداق آنها در ویدئوآرت‌ها، کانسپت‌ها، چیدمان‌ها و کالیگرافی بارز است، چرا درباره کاریکاتور این اتفاق نیفتاد؟ آیا کاریکاتور قابلیت تلفیق با هنر مدرن را ندارد؟
مسلما دارد. ولی در مرحله فعلی هنوز جای مشخصی برای خود ندارد یعنی همان‌طور که اشاره کردم میان مطبوعات و نمایشگاه‌ها سرگردان و بلاتکلیف است و باید در درجه نخست به تثبیت خود بپردازد. متاسفانه کاریکاتوریست‌ها با وجود فعالیت طولانی در این عرصه، هنوز از داشتن یک انجمن صنفی محروم هستند و اگر به عنوان مثال بیکار شوند، نمی‌دانند کجا بروند و حق و مطالبات خود را از چه کسی بگیرند، بنابراین من از مسؤولان امور فرهنگی کشور تقاضا می‌کنم به قشر جوان و بااستعداد، توجه بیشتری کنند، همان‌طور که درباره دیگر هنرها انجام می‌دهند.
متأسفانه کاریکاتور در ایران مظلوم واقع شده است در حالی که در خارج از ایران، شهرداری‌ها و بانک‌ها بزرگ‌ترین حاميان کاریکاتوریست‌ها هستند و امیدوارم این مسأله در ایران هم صورت پذیرد.
عده‌ای اعتقاد دارند خانه کاریکاتور طی 10 سال توانست به استعداد‌یابی جوانان و پرورش آنها برای شرکت در بی‌ینال‌های خارجی بپردازد. حتی خاطرم هست در گفت‌و‌گویی که با بهرام عظیمی داشتم در این‌باره معتقد بود زمانی شاگرد خانه کاریکاتور بودن، یک نوع پز و افتخار به شمار می‌رفت اما این مسأله به تدریج رنگ باخت، نظر شما چیست؟
به نظرم «خانه کاریکاتور» یکی از عوامل سازنده‌ای بود که اصولا توانست کاریکاتور را در مسیر صحیحی هدایت و نقش مهمی در تعلیم جوانان علاقه‌مند ایفا کند. خانه توانست به مدد كارهايي چون راه‌اندازی سایت و نشریه ایران کارتون، کیهان کاریکاتور و دیگر نهاد‌های مرتبط، اطلاعات بسیار سودمندی را در اختیار علاقه‌مندان به کاریکاتور بگذارد. دوست من که کاریکاتوریست توانا و رئیس خانه کاریکاتور است (سیدمسعود شجاعی طباطبایی) طی سال‌ها، صمیمانه برای این کار زحمت کشید و بنیان‌های معتبری را در ابعاد فرامرزی برگزار کرد که با نتایج مثبت توأم بود و هنوز هم با برگزاری کلاس‌های کاریکاتور، دوستداران این هنر را ترغیب می‌کند. چون در ایران فعلا تنها مرجع کاریکاتور، خانه کاریکاتور است. البته سایت «پرشین‌کاریکاتور» به مدیریت هادی حیدری و همچنین سایت «تبریز کارتون» از دیگر عوامل مؤثر در ارتقای کاریکاتور بوده‌اند. بسیاری از کاریکاتوریست‌ها با مراجعه به این سایت‌ها از اتفاقات حوزه کاریکاتور در سطح جهان باخبر می‌شوند و به نوعی با آنها به تشریک مساعی می‌پردازند. خیلی از کاریکاتوریست‌های دنیا از طریق این سایت‌ها با کاریکاتور امروز ایران آشنا شده‌اند و از مشاهده آثار مطلوب هنرمندان ایرانی ابراز شگفتی کرده‌اند؛ اما باز هم برمی‌گردیم به نقطه اول که گفتم با تمام این استعدادها، جایی برای ارائه آثار کاریکاتور وجود ندارد.
هنرستان هنر‌های زیبای تهران چقدر توانست در پیشبرد فعالیت هنریتان نقش داشته باشد؟
قبل از اینکه به هنرستان هنر‌های زیبا بروم، آثارم در مطبوعات چاپ می‌شد، بویژه مطبوعات بزرگ آن موقع که برگ درخشانی در کارنامه کاری‌ام را رقم زدند. وقتی به هنرستان رفتم به لحاظ شناسایی تئوری‌های هنری، دریافتم به مراتب عمیق‌تر شد. علاوه بر این، با استادان بزرگ در عرصه هنر‌های تجسمی دوست بودم که پرویز تناولی، حسین زنده‌رودی، فرامرز پیلارام و ... از این جمله بودند. همچنین هانیبال الخاص یا مارکو گریگوریان.
فکر نمی‌کنید یک سر ضعف موجود در کاریکاتور و به قول شما این نوسانات و سرگردانی‌ها در کاریکاتور فعلی به این دلیل است که این هنر هرگز به چرخه آموزش دانشگاه‌ها راه نیافت؟
قبول دارم و من هم تصور می‌کنم اگر چنین می‌شد، یعنی کاریکاتور می‌توانست در کنار شاخه‌های هنری به بستر آکادمیک راه یابد بهتر بود اما توجه داشته باشیم که کاریکاتور استعدادی ذاتی است مثل آهنگسازی یا شاعری و نویسندگی. در کلاس‌های آکادمیک تنها می‌توان تئوری‌های یک هنر را به شاگرد آموخت اما کاریکاتوریست یا طنز‌نویس واقعا باید از همان بدو تولد دارای این استعداد باشد.
بعد از گذشت 54 سال فعالیت و همکاری دائمی با مطبوعات نامی ایران و جهان، کامبیز درم‌بخش امروز در چه نقطه‌ای ایستاده و اصولا افق کاریکاتور را چطور می‌بیند؟
بیشتر در اندیشه تعالی هنر و کارهایم هستم و اینکه آثارم را به هر نحوی که شده در اختیار جوانان کشور بگذارم. آنچه بیشتر به آن می‌اندیشم این است که به هر حال تعداد زیادی از فکر و سوژه‌هایی که دارم هنوز به مرحله اجرا درنیامده و امیدوارم عمرم کفاف دهد تا تمام آنها را اجرا و به مرحله نهایی برسانم. همچنین امیدوارم روزی از طریق چاپ طرح‌هایم چه در مطبوعات و چه در قالب کتاب، آثارم را به دست مردم برسانم.
در سال‌های اخیر شما نیز مانند دیگر کاریکاتوریست‌ها به حیطه انیمیشن پیوسته‌اید، درباره این تغییر وادی هم توضیح دهید.
همه جای دنیا کاریکاتوریست‌های بزرگ، معمولا آثار انیمیشن خوبی از خود به یادگار می‌گذارند، چون انیمیشن از طریق تلویزیون، سینما و فستیوال‌های بین‌المللی شانس این را دارد که میلیون‌ها مخاطب داشته باشد. به هر حال من تغییر وادی نداده‌ام، من در سال‌های اخیر تصمیم گرفتم با پسرم «رامین» که توانایی ساخت انیمیشن را دارد شروع به کار کنم و نتیجه این همکاری دو نفره بسیار عالی بود. نه به نظر من که به زعم تمام آنهایی که این انیمیشن‌ها را دیده‌اند این کارها قابل قبول است. ما در طول یک سال و نیم به ساخت 12 فیلم انیمیشن پرداختیم. با وجود اینکه سال‌های شلوغی را به لحاظ کاری می‌گذرانم، من در سال معمولا سه نمایشگاه برگزار کرده‌ام و در مدت دو سال، پنج کتاب چاپ کرده‌ام و همچنین سه فولدر و تقویم. علاوه بر اینها، چهار فیلم برای حوزه هنری ساخته‌ام که «دلقک‌ها» نام دارد. هدفم از ساخت فیلم‌های انیمیشن این بود که پسرم از این طریق صاحب شغلی شود و در عین حال کسانی که به حیطه انیمیشن علاقه و گرایش دارند، از این رهگذر به کسب تجارب تازه‌ای بپردازند. تغییرمسیرنداده‌ام
باتوجه به اینکه از 15 سالگی شروع به کار در مطبوعات کردید برای شروع دوست دارم یک ریشه‌یابی اجمالی نسبت به خاستگاه کاریکاتور مطبوعاتي ارائه دهید.
البته حرف شما را تصحیح کنم که از 14 سالگی کار خود را در مطبوعات شروع کردم. اول با مؤسسه اطلاعات هفتگی و بعد هم سپید و سیاه. در واقع کاریکاتور مطبوعاتی از زمان مشروطه در ایران آغاز شد و تا امروز ادامه یافت و خب با تغییر دولت‌ها از دیرباز تا امروز دائما در نوسان بوده است، بنابراین همواره روزنامه‌نگاران ناچار بودند کارهای خود را تعدیل کنند. به این ترتیب حق مطلب کاریکاتور هرگز در ایران آن‌طور که باید، ادا نشده و همیشه با اشکالاتی توأم بوده است، به‌عنوان مثال در زمان رژیم گذشته، فردی به نام «محرمعلی‌خان» وجود داشت که سانسورچی مطبوعات بود و همیشه با کیف شخصی‌اش به مطبوعات سر می‌زد و مطالبی که مورد پسندش نبود را از چاپ منع می‌کرد. البته بعدها که امر سانسور پیش‌تر رفت، تمام ممیزی‌ها از سوی ساواك انجام می‌شد و به این شکل بود که اول تذکر می‌دادند و در نهایت اگر تذکرات به کار بسته نمی‌شد به تعطیلی نشریه می‌انجامید.
خود شما هم در زمان رژیم گذشته گرفتار سانسور شدید؟
بله، در آن سال‌ها من در روزنامه «آیندگان ادبی»، مینیاتور سیاهی علیه ساواک کشیدم و البته با این کار می‌خواستم به نقد سیاست‌های غلط رژیم شاه بپردازم، در نتیجه دوباره ممنوع‌القلم شدم و آن روزنامه هم به خاطر من کارش به تعطیلی کشید.
آقای درم‌بخش! بسیاری از هنرمندان کاریکاتوریست معتقدند امروز انیمیشن رقیب کاریکاتور شده است، نظر شما چیست؟
سوال شما مستلزم دو بحث جداگانه است. انیمیشن بیشتر به بخش سینما مربوط می‌شود و بار انتقادی کاریکاتور را ندارد. کاریکاتور درباره مسائل روز حرف می‌زند و انیمیشن بیشتر جنبه شادی و سرگرمی دارد.
می‌توان گفت امروز رشد رسانه‌های تصویری باعث شده است تا مخاطب تمایل خود را به دیدن کاریکاتور از دست بدهد.
کاریکاتور به طور کلی دیگر نمی‌تواند مخاطب را راضی نگه دارد زیرا تبدیل به یک زبان الکن شده است. البته این تقصیر کاریکاتوریست‌ها نیست و به سهل‌انگاری و بی‌توجهی مدیران و سردبیران جراید برمی‌گردد. آنها می‌کوشند تا کمتر تن به چاپ کاریکاتور در نشریات بدهند.
یک سوال هم پیش می‌آید و اینکه چرا تار و پود کاریکاتور، سیاسی است، یا لااقل بیشتر سیاسی است؟
به نظر من کاریکاتور تنها به جنبه‌های سیاسی مبتنی نمی‌شود و می‌توان آن را در ابعاد مختلف عرضه کرد. در واقع کاریکاتوریست در مطبوعات همیشه قربانی پاره‌ای از سوءتفاهمات و برداشت‌های غلط یا دلخواه و سلیقه‌ای سردبیران و مدیر مسؤولان شده است و این خیلی حیف است. زیرا در ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی موج تازه‌ای در زمینه کاریکاتور به وجود آمد که از دل آن هنرمندان بااستعداد، خاصه جوانان به وجود آمدند که متاسفانه همواره برای عرضه آثارشان و نبود مکان مناسب دچار مشکل بوده‌اند. اما همین هنرمندان که غالب آنها را جوانان تشکیل می‌دهند، توانستند در مسابقات بین‌المللی شرکت و نام ایران را پرآوازه کنند و از همه مهم‌تر کاریکاتور ما را به جهان بشناسانند. مساله اصلی در این حیطه این است که هنوز مثل کشورهای خارجی باب نشده تا از یک اثر کاریکاتور برای تزئین دیوارهای دفترکار یا اداره‌ها استفاده شود، در حالی که کشورهای دیگر به این باور رسیده‌اند و در آنجا مرسوم است که کاریکاتور در دفترها یا اماکن دولتی به معرض نمایش در‌آید.
آقای درم‌بخش! کاریکاتور در دهه 40 توانست به جریانهای موفقی دست یابد بویژه اینکه وجود نشریه‌ای به نام«توفیق» در این موفقیت سهم عمده داشت و در صدد حمایت از کاریکاتوریست‌ها بود و به هرحال جریانهای روز زندگی مردم را از طریق این زبان بصری به مخاطب القا می‌کرد. شاید دلیل کمرنگ شدن کاریکاتور در حال حاضر نبود همین نشریات بوده است.
من هفت سال در نشریه توفیق که شما به آن اشاره کردید مشغول به کار بودم و از افتخاراتم در طول فعالیت هنری این بوده که در این نشریه کار می‌کرده‌ام. در واقع من در «توفیق» توانستم تبدیل به کاریکاتوریست حرفه‌ای شوم، شاید به این خاطر که توفیق تنها یک روزنامه نبود، بلکه مجموعه‌ای بود که سالنامه، ماهنامه و انتشارات دیگری هم داشت. توفیق تنها روزنامه‌ای در مطبوعات دهه 40 بود که در میان مردم محبوبیت داشت چون با زبان عامه صحبت می‌کرد و اصولا برای دسته و طبقه خاصی مطلب نمی‌نوشت.
گرایش‌هاي فکری شما در دهه 40 در زمینه کاریکاتور چه بود؟
ببینید، کاریکاتور در آن زمان کاریکاتوری انتقادی- مردمی بود و در نشریه توفیق بسیاری از هنرمندان کاریکاتوریست آثار خود را عرضه می‌کردند که بهترین آنها هنرمند مطرحی به نام غلامعلی لطیفی بود. او در واقع یک ادیتوریال یا کاریکاتوریست مطبوعاتی به شمار می‌رفت و کار خود را خوب و دقیق انجام می‌داد. احمد سخاورز، بهمن رضایی، پاکشیو، عربانی و ... نیز از جمله هنرمندان خوب این دهه به شمار می‌رفتند.
و کیومرث صابری خوب، گل‌آقا...
بله، او هم نویسنده‌ای بود که تازه کار خود را در توفیق شروع کرده بود و معلم هم بود. البته در آن زمان به ترجمه هم می‌پرداخت و خب طنز‌نویس بود. طنزنویسان بزرگی در آن روزنامه بودند که هم صاحب اسم و رسم بودند و هم فعالیت‌های درخشانی انجام می‌دادند و از میان آنها می‌توان به هنرمندانی نظیر زنده‌یاد عمران صلاحی، ابوالقاسم حالت، منوچهر احترامی و دیگران که در حال حاضر نام آنها خاطرم نیست اشاره کرد. حسن توفیق هم صاحب‌امتیاز و سردبیر روزنامه بود و در عرصه کاریکاتور فعالیت می‌کرد.
شما 22 سال در ایران نبودید و در خارج از کشور زندگی و فعالیت داشتید و بعد از این همه سال وقتی به ایران آمدید، این گسست و مهاجرت چه تاثیری در نوع کار شما گذاشت؟
رفتن من موجب پیشرفت فوق‌العاده‌ای در کارم شد زیرا به منابعی دست یافتم که در دسترس نبود، مثل انبوه کتاب‌هایی که یافتن آن در ایران ساده نبود؛ موزه‌ها و نمایشگاه‌ها، آشنایی با کاریکاتوریست‌ها و صاحب‌نامانی که تمایل به آشنایی‌شان از پیش در من بود یا دستیابی به بی‌ینال‌های بزرگ و بین‌المللی که تا آن موقع آدرسی از هیچ‌کدام نداشتم یا کار کردن با مطبوعات بزرگ دنیا که آرزوی هر نویسنده، طراح و هنرمندی است. در بسیاری از نمایشگاه‌ها توانستم جوایز بین‌المللی کسب کنم و کارم در مطبوعات بزرگ دنیا به چاپ رسید. همچنین چند کتاب چاپ کردم و چندین موزه بزرگ و معتبر در آلمان کارهایم را خریداری کردند اما کسب تمام این موفقیت‌ها باعث نشد تا عشق به ایران را از دست بدهم. در تمام این سال‌ها در آن کشور حضور فیزیکی داشتم ولی روحم در ایران بود و تمام مسائل ایران را دنبال می‌کردم. شب‌ها به عشق کوچه پس‌کوچه‌ها و محله‌هایی که در آن بزرگ شده بودم، می‌خوابیدم و در این اندیشه بودم که مخاطبان ایرانی خود را از دست داده‌ام. این خیلی آزارم می‌داد.
چه شد که به این گسست و اندوه دوری از موطن پایان داديد و برگشتید؟
یک روز با خودم گفتم مخاطبان اصلی من در ایرانند؛ چمدانم را بستم و به ایران آمدم. به همین سادگی.
وقتی برگشتید چه پیشرفت‌هایی را در حیطه کاریکاتور مشاهده کردید؟ اصلا جهش و پیشرفتی حس کردید؟
به هر حال بعد از انقلاب همان‌طور که گفتم، نسل جدیدی از کاریکاتوریست‌ها به وجود آمد. البته نباید فراموش کنیم که پیشکسوتان این هنر در واقع مسير اصلی پیشرفت این جوانان را هموار کردند. وقتی به ایران آمدم با پیشرفت حیرت‌انگیزی در کار جوانان مواجه شدم و از دیدن آثار قوی که با عشق و خلوص نیت تصویر شده بود متعجب شدم و لذت بردم. وقتی کارهای آنها را با زمان جوانی خودم مقایسه کردم، دیدم آنها الحق بهتر از من کار کرده بودند.
به نظرتان این پیشرفت بیشتر متکی به تکنیک بود یا محتوا؟
تکنیک، زیرا از نظر محتوا کاریکاتوریست‌های ما راه درازی در پیش داشتند و دارند و این موضوع زمان لازم دارد. من همیشه به این مساله معتقد بودم که هنر با گذشت زمان به تکامل می‌رسد، ضمن اینکه در کار هنر هرگز حد و مرزی وجود نداشته و همیشه می‌توان به بهتر شدن کیفیت آن امیدوار بود.
در حال حاضر دو حراجی بزرگ و بنام هنری «کریستی» و «ستبیز» در سراسر دنیا به خرید آثار هنری می‌پردازد. بویژه «کریستی» که خریدار پر و پا قرص آثار هنرمندان ایرانی است، اما نکته جالب اینجاست که کاریکاتور هنرمندان ایرانی تاکنون در کنار نقاشی، نقاشیخط و دیگر آثار عرضه نشده است. به نظر شما دلیل این راه نیافتن چیست؟
من بر این اعتقادم که کاریکاتوریست‌ها به دلیل شغل خود، قربانی مسائل صنفی شدند و معلوم نیست جای آنها در آتلیه است یا مطبوعات. البته این مشکل فقط مختص ایران نیست و در کشورهای دیگر هم این سرگردانی در میان هنرمندان کاریکاتوریست وجود دارد. اما صرف‌نظر از حراجی‌ها، آثار بسیاری از بزرگان کاریکاتور امروز در اغلب موزه‌های جهان عرضه می‌شود؛ آثاری که به لحاظ تکنیک در سطوح درخشانی قرار دارد. البته کاریکاتورها در کشورهای دیگر، موزه‌های مخصوص به خود را دارند، به عنوان مثال در سوییس، موزه «بازل»، در بلغارستان «خانه طنز»، در ترکیه موزه ملانصرالدین و در آلمان موزه‌ای که نامش به خاطرم نیست.
این آثار بازدیدکننده‌های زیادی دارند. البته شنیده‌ام اخیرا در تبریز نیز «موزه کاریکاتور» افتتاح شده است که امیدوارم در تهران هم که پایتخت است و ضرورت دارد صاحب موزه‌ای با آثار کاریکاتور شود این امر هر چه زودتر تحقق یابد.
امروز هنرهایی مثل نقاشی یا مجسمه یا حتی خط این توفیق را داشته‌اند که با استفاده از المان‌های هنر مدرن به لحاظ ساختار و معنا در مسیر متفاوت‌تری قرار گیرند که مصداق آنها در ویدئوآرت‌ها، کانسپت‌ها، چیدمان‌ها و کالیگرافی بارز است، چرا درباره کاریکاتور این اتفاق نیفتاد؟ آیا کاریکاتور قابلیت تلفیق با هنر مدرن را ندارد؟
مسلما دارد. ولی در مرحله فعلی هنوز جای مشخصی برای خود ندارد یعنی همان‌طور که اشاره کردم میان مطبوعات و نمایشگاه‌ها سرگردان و بلاتکلیف است و باید در درجه نخست به تثبیت خود بپردازد. متاسفانه کاریکاتوریست‌ها با وجود فعالیت طولانی در این عرصه، هنوز از داشتن یک انجمن صنفی محروم هستند و اگر به عنوان مثال بیکار شوند، نمی‌دانند کجا بروند و حق و مطالبات خود را از چه کسی بگیرند، بنابراین من از مسؤولان امور فرهنگی کشور تقاضا می‌کنم به قشر جوان و بااستعداد، توجه بیشتری کنند، همان‌طور که درباره دیگر هنرها انجام می‌دهند.
متأسفانه کاریکاتور در ایران مظلوم واقع شده است در حالی که در خارج از ایران، شهرداری‌ها و بانک‌ها بزرگ‌ترین حاميان کاریکاتوریست‌ها هستند و امیدوارم این مسأله در ایران هم صورت پذیرد.
عده‌ای اعتقاد دارند خانه کاریکاتور طی 10 سال توانست به استعداد‌یابی جوانان و پرورش آنها برای شرکت در بی‌ینال‌های خارجی بپردازد. حتی خاطرم هست در گفت‌و‌گویی که با بهرام عظیمی داشتم در این‌باره معتقد بود زمانی شاگرد خانه کاریکاتور بودن، یک نوع پز و افتخار به شمار می‌رفت اما این مسأله به تدریج رنگ باخت، نظر شما چیست؟
به نظرم «خانه کاریکاتور» یکی از عوامل سازنده‌ای بود که اصولا توانست کاریکاتور را در مسیر صحیحی هدایت و نقش مهمی در تعلیم جوانان علاقه‌مند ایفا کند. خانه توانست به مدد كارهايي چون راه‌اندازی سایت و نشریه ایران کارتون، کیهان کاریکاتور و دیگر نهاد‌های مرتبط، اطلاعات بسیار سودمندی را در اختیار علاقه‌مندان به کاریکاتور بگذارد. دوست من که کاریکاتوریست توانا و رئیس خانه کاریکاتور است (سیدمسعود شجاعی طباطبایی) طی سال‌ها، صمیمانه برای این کار زحمت کشید و بنیان‌های معتبری را در ابعاد فرامرزی برگزار کرد که با نتایج مثبت توأم بود و هنوز هم با برگزاری کلاس‌های کاریکاتور، دوستداران این هنر را ترغیب می‌کند. چون در ایران فعلا تنها مرجع کاریکاتور، خانه کاریکاتور است. البته سایت «پرشین‌کاریکاتور» به مدیریت هادی حیدری و همچنین سایت «تبریز کارتون» از دیگر عوامل مؤثر در ارتقای کاریکاتور بوده‌اند. بسیاری از کاریکاتوریست‌ها با مراجعه به این سایت‌ها از اتفاقات حوزه کاریکاتور در سطح جهان باخبر می‌شوند و به نوعی با آنها به تشریک مساعی می‌پردازند. خیلی از کاریکاتوریست‌های دنیا از طریق این سایت‌ها با کاریکاتور امروز ایران آشنا شده‌اند و از مشاهده آثار مطلوب هنرمندان ایرانی ابراز شگفتی کرده‌اند؛ اما باز هم برمی‌گردیم به نقطه اول که گفتم با تمام این استعدادها، جایی برای ارائه آثار کاریکاتور وجود ندارد.
هنرستان هنر‌های زیبای تهران چقدر توانست در پیشبرد فعالیت هنریتان نقش داشته باشد؟
قبل از اینکه به هنرستان هنر‌های زیبا بروم، آثارم در مطبوعات چاپ می‌شد، بویژه مطبوعات بزرگ آن موقع که برگ درخشانی در کارنامه کاری‌ام را رقم زدند. وقتی به هنرستان رفتم به لحاظ شناسایی تئوری‌های هنری، دریافتم به مراتب عمیق‌تر شد. علاوه بر این، با استادان بزرگ در عرصه هنر‌های تجسمی دوست بودم که پرویز تناولی، حسین زنده‌رودی، فرامرز پیلارام و ... از این جمله بودند. همچنین هانیبال الخاص یا مارکو گریگوریان.
فکر نمی‌کنید یک سر ضعف موجود در کاریکاتور و به قول شما این نوسانات و سرگردانی‌ها در کاریکاتور فعلی به این دلیل است که این هنر هرگز به چرخه آموزش دانشگاه‌ها راه نیافت؟
قبول دارم و من هم تصور می‌کنم اگر چنین می‌شد، یعنی کاریکاتور می‌توانست در کنار شاخه‌های هنری به بستر آکادمیک راه یابد بهتر بود اما توجه داشته باشیم که کاریکاتور استعدادی ذاتی است مثل آهنگسازی یا شاعری و نویسندگی. در کلاس‌های آکادمیک تنها می‌توان تئوری‌های یک هنر را به شاگرد آموخت اما کاریکاتوریست یا طنز‌نویس واقعا باید از همان بدو تولد دارای این استعداد باشد.
بعد از گذشت 54 سال فعالیت و همکاری دائمی با مطبوعات نامی ایران و جهان، کامبیز درم‌بخش امروز در چه نقطه‌ای ایستاده و اصولا افق کاریکاتور را چطور می‌بیند؟
بیشتر در اندیشه تعالی هنر و کارهایم هستم و اینکه آثارم را به هر نحوی که شده در اختیار جوانان کشور بگذارم. آنچه بیشتر به آن می‌اندیشم این است که به هر حال تعداد زیادی از فکر و سوژه‌هایی که دارم هنوز به مرحله اجرا درنیامده و امیدوارم عمرم کفاف دهد تا تمام آنها را اجرا و به مرحله نهایی برسانم. همچنین امیدوارم روزی از طریق چاپ طرح‌هایم چه در مطبوعات و چه در قالب کتاب، آثارم را به دست مردم برسانم.
در سال‌های اخیر شما نیز مانند دیگر کاریکاتوریست‌ها به حیطه انیمیشن پیوسته‌اید، درباره این تغییر وادی هم توضیح دهید.
همه جای دنیا کاریکاتوریست‌های بزرگ، معمولا آثار انیمیشن خوبی از خود به یادگار می‌گذارند، چون انیمیشن از طریق تلویزیون، سینما و فستیوال‌های بین‌المللی شانس این را دارد که میلیون‌ها مخاطب داشته باشد. به هر حال من تغییر وادی نداده‌ام، من در سال‌های اخیر تصمیم گرفتم با پسرم «رامین» که توانایی ساخت انیمیشن را دارد شروع به کار کنم و نتیجه این همکاری دو نفره بسیار عالی بود. نه به نظر من که به زعم تمام آنهایی که این انیمیشن‌ها را دیده‌اند این کارها قابل قبول است. ما در طول یک سال و نیم به ساخت 12 فیلم انیمیشن پرداختیم. با وجود اینکه سال‌های شلوغی را به لحاظ کاری می‌گذرانم، من در سال معمولا سه نمایشگاه برگزار کرده‌ام و در مدت دو سال، پنج کتاب چاپ کرده‌ام و همچنین سه فولدر و تقویم. علاوه بر اینها، چهار فیلم برای حوزه هنری ساخته‌ام که «دلقک‌ها» نام دارد. هدفم از ساخت فیلم‌های انیمیشن این بود که پسرم از این طریق صاحب شغلی شود و در عین حال کسانی که به حیطه انیمیشن علاقه و گرایش دارند، از این رهگذر به کسب تجارب تازه‌ای بپردازند. ارسال نظر
پربیننده