بهروز فتاحی: ششمین فیلم بهرام توکلی «من دیه‌گو ماردونا هستم» این روز‌ها بر پرده سینماهاست. عده‌ای از طرفداران همیشگی این فیلمساز ادعا می‌کنند آقای فیلمساز در فیلمش به مفاهیم بزرگی اشاره کرده است و باید من دیه‌گو مارادونا هستم را چندین و چند بار دید تا به دقت ظرایف و دقایقش بر تماشاگر روشن شود! اما می‌شود با یک بار تماشا هم دریافت که سیر نزولی بهرام توکلی همچنان ادامه دارد. متاسفانه فضای نقد سینمای ما و نظرهای افراطی و بدون تفکر بسیاری باعث می‌شود فیلمسازان جوان در دام خود بزرگ‌بینی بیفتند و فکر کنند بدون توجه به سینما می‌شود حرفهای مهم و بزرگ را به زور به مخاطب بینوا حقنه کنند. با نگاهی به سینمای او می‌توان دریافت که نیمه دوم کارنامه او سیری نزولی را نشان می‌دهد. بهرام توکلی با اولین فیلمش پابرهنه در بهشت موضوعی معنوی را دستمایه اثرش قرار داده بود. روحانی جوانی وارد آسایشگاه مریض‌های صعب‌العلاج می‌شود و سعی می‌کند ایمان و باور آنها را به زندگی زنده کند. فیلم سعی دارد اثری عمیق در باب ماهیت ایمان باشد. با رگه‌هایی از سینمای برگمان و عرفان اسلامی (موضوع پایان‌نامه توکلی بررسی نقش دین در سینمای برگمان و تارکوفسکی از منظر اشراق سهروردی بوده است). پابرهنه در بهشت اثری خام با تک‌لحظه‌هایی خوب است که نشان می‌دهد می‌شود به آینده این فیلمساز جوان دل بست. توکلی با «پرسه در مه» میان تماشاگران جدی‌تر شناخته شد. داستان موزیسین جوانی که بحران خلاقیت ذهنش را فلج کرده است و کم‌کم دچار جنون می‌شود. فیلم همچنان روکشی از سینمای برگمان بود و می‌خواست به ضرب و زور و بی‌منطقی فیلمنامه‌اش مایه مورد علاقه فیلمساز را پررنگ کند؛ برداشتن مرز بین واقعیت و خیال. طوری که تماشاگر متوجه نشود کدام صحنه واقعی است و کدام صحنه از خیال نشأت می‌گیرد. بازی عالی شهاب حسینی باعث شد خیلی از ضعف‌های فیلم تحت‌الشعاع قرار گیرد. «اینجا بدون من» تا به اینجا بهترین فیلم کارنامه فیلمساز است. فیلمی که اقتباسی از نمایشنامه باغ‌وحش شیشه‌ای تنسی ویلیامز بود و بحران‌های یک خانواده متوسط را دستمایه خود قرار داده بود. بازی‌های روان فیلم و فضاسازی خوب باعث شد فیلم بتواند با مخاطبان خاص خودش ارتباط برقرار کند. هرچند همچنان فیلمنامه پاشنه آشیل بهرام توکلی بود. پایان‌بندی بد فیلم عملا نقض غرض بود و به خاطر علاقه افراطی فیلمساز برای سنجاق کردن مفاهیم مورد نظرش به فیلم بسیاری از مخاطبان را سردرگم رها می‌کرد. به نظر می‌رسید توکلی پیچیده بودن را با گنگ‌نمایی اشتباه گرفته است. از اینجا به بعد بود که بسیاری از منتقدان گرامی به توکلی لقب مولف را اعطا کردند و فیلمسازی که باید قدم به قدم اشتباه‌هایش را اصلاح می‌کرد، گمان برد مولفی بزرگ در سینمای ایران است و می‌تواند دست روی هر موضوعی بگذارد و آن را به رنگ تفکرش در بیاورد. حال آنکه تفکر یک فیلمساز از نگاه دوربین و شکل میزانسن‌ها و نگاهش به موضوع شکل می‌گیرد. توکلی همچنان درگیر فکرهای نامنسجمش بود و مخاطبان و شیفتگان خود را پیدا کرده بود. در میانه راه فیلمساز جوان ما کسی نبود که با نقدی صحیح اشتباه‌ها و ضعف فیلم‌هایش را به او گوشزد کند. «آسمان زرد کم‌عمق» آغاز سقوط او بود. فیلمی عمیقا ذهنی و در خود مانده که نه بلد بود قصه تعریف کند، نه بلد بود ضد قصه باشد و نه می‌توانست کاراکتر بسازد. فیلمی عمیقا پا در هوا با موضوعی که باز هم بی‌خود و بی‌جهت می‌خواست مرز بین فضای ذهنی و عینی را بشکند و به ظاهر مهم باشد. حتی طرفداران توکلی هم چیز زیادی از فیلم دستگیرشان نشد. در مملکت ما رفتار عجیبی در مواجهه با آثار هنرمندان وجود دارد؛ اگر اثری را نتوانند درک کنند، بلافاصله هنرمندش را به عرش می‌برند و گمان می‌کنند حتما مشکل از گیرنده‌های خودشان است نه از فرستنده. حال آنکه در مواجهه با هر اثری باید بستر و اندیشه اثر و هدف خالقش را با نگاهی دقیق مشاهده کرد تا متوجه شد فرق اثر بزرگ با اثر جعلی و کم‌مایه چیست. «بیگانه» بازگشت توکلی به فضای «اینجا بدون من» بود. باز هم نمایشنامه‌ای از تنسی ویلیامز (تراموایی به نام هوس) دستمایه قرار گرفته بود. مخاطبان سینما اثر جاودانه الیا کازان را که بر مبنای همین نمایشنامه ساخته شده است در ذهن دارند. توکلی در اقتباس خود سعی کرده بود مثل «اینجا بدون من» اثری بومی خلق کند و به روح نمایشنامه وفادار باشد. در عین حال شخصیت استنلی کوالسکی را که اصلی‌ترین خصیصه‌اش درنده‌خویی بود را با یک آدم سرگردان بی‌هدف زبون عوض کرده بود. «بیگانه» بشدت بی‌روح و آزاردهنده است؛ نه اینجایی است و نه آن‌ور آبی، نه می‌تواند تماشاگر را جذب کند و نه اقتباسی هدفدار باشد. حتی بازی‌ها هم که در تمام آثار قبلی جزو نقاط قوت سینمای توکلی بود، در فیلم پنجم آقای فیلمساز ضعف‌های اثر را پررنگ‌تر هم می‌کردند. «من دیه‌گو مارادونا هستم» از نظر لحن اثر تازه‌ای در کارنامه توکلی است. فیلمی که به گفته فیلمساز غیرجدی است و قرار بوده یک کمدی اسلپ‌استیک با مایه‌ای هجوآمیز باشد. صابر ابر کاریکاتوری از شخصیت‌های گریان قبلی فیلمساز است و قرار بوده با تیپ جمشید هاشم‌پور در سینمای ایران شوخی شود و فضایی دیوانه‌وار در فیلم شکل بگیرد. فیلمنامه عملا وجود ندارد. شخصیت‌ها بی‌خود و بی‌جهت با هم درگیر می‌شوند و بیهودگی قرار بوده در تاروپود اثر جاری شود. حال آنکه فیلم نه کمدی است و نه جدی، نه هجو است و نه می‌تواند تماشاگر را بخنداند. داستان نوشته شدن یک فیلمنامه در طول یک داستان دستمایه جدیدی در تاریخ سینما نیست. از نمونه‌های متأخر می‌شود به ساختارشکنی «هری» وودی آلن و اقتباس اسپایک جونز اشاره کرد. فیلم‌هایی که روند نوشتن یک داستان را به اندیشه‌شان گره می‌زنند و با جذابیت، قصه‌های تو در تو و عجیبشان را تعریف می‌کنند اما فیلم توکلی که اتفاقا رونوشتی ضعیف از این دو اثر هم هست، در سطح می‌ماند و در سکانس‌های نهایی با تغییر داستان و پایان خوش تحمیلی با سیاست‌های معاونت سینمایی دولت گذشته تسویه‌حساب می‌کند. از همه بد‌تر داستان دست خدای مارادوناست که با صد من سریش به فیلم نمی‌چسبد. می‌ماند بازیگرانی که بی‌خود و بی‌جهت به سر هم می‌زنند و صحنه‌هایی که سینمای ایران را دست می‌اندازند و تسویه‌حساب با معاونت سینمایی دولت پیش. تورم حرفهای گنده بی‌مفهوم و صحنه‌های بیهوده و کارگردانی تلویزیونی در ششمین اثر یک فیلمساز مخاطب را فراری می‌دهد. این فیلم نه می‌تواند مخاطب عام را راضی کند و نه تماشاگرهای حرفهای سینما را به خود جذب کند. دوباره مایه واقعیت و خیال و شخصیت خود فیلمساز به فیلم الصاق شده است و حرف‌هایی ظاهرا بزرگ و در باطن سطحی در جای جای این فیلم عمیقا بی‌سر وته و پا در هوا قرار گرفته‌اند. به نظر می‌رسد فیلمساز خود را در مقام مجتهد تصور کرده و می‌خواهد زمین و زمان را زیر تیغ نقدش بگیرد. حال آنکه هنوز بعد از ساختن ۶ فیلم این نکته را درنیافته است که سینما جای پیام دادن نیست. در سینما اول باید بلد باشی که با دوربینت حرفت را بزنی نه با دیالوگ‌های شعاری تاریخ مصرف گذشته. «من دیه‌گو مارادونا هستم» برآیند سینمای بهرام توکلی است. فیلمسازی که در نیمه اول کارنامه‌اش پله پله پیشرفت کرد و بعد از آن سیر نزولی‌اش آغاز شد و حالا با فیلمی عمیقا توخالی و متظاهرانه و متفرعنانه می‌خواهد اعتباری تازه‌تر کسب کند. کاش بهرام توکلی از برج عاج ذهنی‌اش پایین بیاید و متوجه شود سینما بی‌رحم‌تر از این حر‌ف‌هاست و به سرعت ماهیت فیلمسازان را عیان می‌کند. اما خب گویا در فضای هنر ما حرف زدن و شعار دادن هنوز از سکه نیفتاده است و هنوز هم کسی به ماهیت داستان جاودانه هانس کریستین آندرسن «لباس جدید امپراتور» توجهی ندارد. باور کنید خواندن چند باره این داستان بزرگ خالی از لطف نیست!