آزاده عامری: فیلم‌ها و سریال‌های ماهواره‌ای بویژه سریال‌های ترکیه‌ای؛ نامی که دیگر در میان افراد جامعه ناشناس نیست، از هر فردی که بپرسیم حداقل نامی از این سریالها را شنیده است، سریال‌های پرمخاطب ترکیه‌ای فاطماگل، سیلا، ماندگار، کارادایی و حریم سلطان را وقتی با هم مقایسه می‌کنیم، بدون کمترین تاملی می‌توانیم به نقاط اشتراک زیادی در میانشان برسیم، نقاط اشتراکی که همینطور تصادفی در این سریالها پیدا نشده و اصلی‌ترین دلیل انتخاب آنها از سوی شبکههای ماهواره‌ای به ویژه جم تیوی است. یکی از این شبکه‌ها که رسالت خود را تغییر سبک زندگی مردم ایران قرار داده شبکه جم تیوی است که در یک سال گذشته با گسترش شبکه خود به زبان‌ها و کانال‌های گوناگون از جمله شبکه کودک، موسیقی، کانال‌هایی با زبان دری، کردی، شبکه پخش فیلم اونیکس و شبکههای پخش سریال جم تیوی، روبیکس و ریور، کشور و مردم ما را به سوی فرهنگ بیگانه سوق می‌دهد. اغلب سریال‌های به ظاهر خانوادگی این شبکه‌ها حاوی داستان‌هایی از عشق‌ها و روابط نامتعارفی است که بیننده را پس از مدتی به طور غیر ارادی و ناخودآگاه وادار به همسان‌سازی با زندگی واقعی و شخصی‌اش می‌کند، امری که در جامعه‌ای مانند کشور ما بسیار ناپسند و خلاف عرف و اخلاق عمومی است، موضوعی که اگر گسترش بیشتری یابد در سالیان نه‌چندان دور باعث بروز بیگانگی فرهنگی و شکاف فرهنگی در کشور خواهد شد.
سریال‌های ترکیه‌ای، الگوی جوانان!
این در حالی است که علی‌اکبر امینی، جامعه‌شناس با اشاره به اینکه نویسندگان سریالها بویژه در جهان سوم و در راس آن کشور ترکیه انسان‌هایی بسیار سطحی‌گرا، مادی و کم‌سواد هستند، به «وطن امروز» می‌گوید: این نویسندگان با نوشتن سناریوهای سخیف، روی احساسات مردم بویژه عوام انگشت گذاشته و ساده لوحی را در بین مردم با پایین آوردن سطح دانش و بینش رواج می‌دهند. وی با بیان اینکه بینندگان سریالها خودشان را به جای قهرمانان این برنامه‌ها می‌گذارند و آنها را الگوی خودشان در زندگی قرار می‌دهند، می‌افزاید: تماشای این سریالها به تصورات واهی مردم دامن می‌زند، بینندگان دچار موهومات شدید می‌شوند بویژه درباره مسائل اخلاقی خودشان را گم کرده و زندگی را همانطور که در سریالها اتفاق می‌افتد می‌بینند، سریال‌هایی که بسیار فسادانگیز است و فرهنگ اخلاقی و اجتماعی مردم را به سوی تباهی و نیستی خانواده تغییر می‌دهد.
خیانت
در بیشتر سریال‌های ترکیه‌ای که در یکی، دو سال گذشته پخش شده‌اند، خیانت حرف اول را می‌زند. در سریالی مانند «ایزل» که فضای پلیسی معمای غالب بر محتوای آن است هم نمی‌توان خیانت را نادیده گرفت، خیانت مرد یا زن متاهل به همسرش، در تمام نقاط دنیا غیرقابل پذیرش است و در ترکیه هم چنین مساله‌ای از سوی خانواده‌ها قبیح است اما متاسفانه تولیدکنندگان این سریال اعتقاد دارند دست گذاشتن روی این مقوله، باعث جذب بیشتر مخاطب می‌شود.
فرزند نامشروع
در اغلب این سریال‌های ترکیه‌ای یک نوجوان و حتی جوانی وجود دارد که در جایی از قصه متوجه می‌شود فرزند اصلی پدر و مادرش نیست و پدر اصلی‌اش عمو یا نامزد قبلی مادرش است یا اینکه مادرش به خاطر از دست ندادن علاقه پدرش، وی را نامشروع به دنیا آورده است مانند سریال عمر گل لاله بنابراین موقعی که هر کدام از این سریالها را تماشا می‌کنیم می‌توانیم روی رابطه میان هر فرزند و مادر یا فرزند و پدر شک کنیم.
مثلث عشقی
تولیدکنندگان سریال‌های ترکیه‌ای بر این باورند که مثلث عشقی می‌تواند یکی از عوامل اصلی و جذابیت به حساب آید اما مساله اینجاست که در تمام سریالها، همیشه مثلث عشقی بین ۳ نفر اتفاق نمی‌افتد، در بیشتر مواقع، شخصیت‌های گوناگون سریال، هر کدام برای خودشان درگیر مثلث عشقی هستند و مخاطبان برای گره‌گشایی از رابطه میان آنها هم که شده سعی می‌کنند حتی تماشای یک قسمت را از دست ندهند.
مخاطبان سریال‌های ترکیه‌ای چه کسانی هستند؟
زنان خانه‌دار بیشترین مخاطبان سریال‌های ترکیه‌ای هستند، زنان خانه‌دار زمان بیشتری را در خانه می‌گذرانند بنابراین وقت بیشتری برای استفاده از تلویزیون و ماهواره دارند، همچنین زنان به واسطه ویژگی‌های روانشناختی‌شان علاقه بیشتری به داستان و موضوعات عاشقانه دارند، همچنین گردانندگان این شبکه‌ها به ظرفیت نهفته و قابل اعتنای زنان پی برده‌اند و مناسب‌ترین راه برای تغییر سبک زندگی ایرانی را زنان و دختران یک خانواده می‌دانند.
تجملات
سبک زندگی جدید، تجمل را تبلیغ می‌کند، چنانکه تمام سریال‌هایی که از شبکههای جم تیوی پخش می‌شود، حول داستان زندگی افرادی می‌چرخد که از نظر وضعیت مالی و تجمل در صدر جامعه خودشان هستند؛ خانه‌های بزرگ و ویلایی با وسایلی لوکس و تجملی، دغدغه خرید لباس‌هایی از کشورهای فرانسه و آمریکا، ماشین‌های گرانقیمت، طوری که در این شبکه، حتی یک فیلم هم پیدا نمی‌کنید که داستان زندگی یک خانواده معمولی را روایت کند.
موضوعات عاشقانه
موضوع اغلب سریال‌های ترکی، عشق است؛ عشق و دوست داشتن و دوست داشته شدن، مساله‌ای که ذاتی وجود انسان است و در زنان نسبت به مردان شدت بیشتری دارد و بیشتر مرکز توجه است اما موضوع عشق به شکل جدید، بی‌پروا، ممنوعه و هنجارشکن در سریال‌های شبکه جم تیوی به نمایش در می‌آید. تعریف این سریالها از عشق، نامأنوس و خارج از شرع و عرف است، تعریفی مغایر با تعاریف جامعه ما. وقاحت اما به جایی رسیده است که در موج جدید این سریالها، عشق‌ها و روابط معمولا میان افراد نامحرم در خانواده رخ می‌دهد؛ عشق و رابطه دختر جوان با شوهر خواهرش، عشق و رابطه نامشروع زن میانسال با برادرشوهرش در سریال «عمر گل لاله»، عشق زن جوان به پسر برادرشوهرش در «عشق ممنوعه»، عشق 2 دوست صمیمی به یک زن در «ایزل» و ... طبیعی است که در جامعه باحیا و حریم‌مدار ما به این مسائل در ابتدا با دید قبیح و زشت نگاه می‌شود اما تلاشی که در جهت عادی‌سازی این مسائل صورت می‌گیرد بالاخره و پس از چندی موثر واقع خواهد شد.
تبلیغ خانواده مدرن
در تمام سریال‌های ترکیه‌ای، تعریف جدیدی از ازدواج و خانواده ارائه می‌شود؛ تعریفی غربی در جامعه اسلامی ما تا عقد شرعی میان 2 نفر اتفاق نیفتد، آن دو همسر محسوب نشده و به آنها خانواده نمی‌گویند. زندگی قبل از ازدواج زوجین بدون عقد شرعی تنها در کشورهای غربی مقبولیت عرفی دارد که در این سریالها به کرات شاهد اینگونه روابط هستیم به طوری که در سریال عشق و جزا، پس از به دنیا آمدن ۲ بچه، تازه شخصیت اصلی داستان موفق به ازدواج قانونی می‌شود. در واقع این سریالها به دنبال مشروعیت بخشیدن به روابط خارج از خانواده هستند.
بنیان خانواده‌ها کم‌کم از بین می‌رود
امینی -جامعه‌شناس - خشونت‌پروری را از دیگر پیامدهای سریال‌های ترکیه‌ای می‌داند و عنوان می‌کند: در سال‌های گذشته نویسندگان و تولیدکنندگان سریال‌های ترکیه‌ای به طرز تأسف‌باری بحث خشونت را بسیار بالا برده‌اند و برای پر کردن جیب خود، بازارگرمی و مخاطب قرار دادن افکار جهان سوم روز به روز خشونت را در سریال‌های خود بیشتر نشان داده و به این وسیله می‌خواهند عوام را پای سریالها میخکوب کنند. این جامعه‌شناس یاد آور می‌شود: اخلاق، عرفان، آرامش، سواد، بینش، دیانت و بسیاری دیگر از اخلاق اجتماعی و ارزشی با تماشای سریال‌های ترکیه‌ای روز به روز بیشتر از بین می‌رود، این سریالها بی‌عفتی، از بین بردن بنیان خانواده، طلاق، تجرد و بی‌ارزش کردن اصول اولیه انسانی را ترویج می‌دهند. وی با اشاره به تغییر رفتار نسل جوان در مشاهده سریال‌های مستهجن ترکیه‌ای می‌گوید: متاسفانه خانواده‌ها دیگر کمتر به تربیت و نوع رفتارهای فرزندان خود نظارت می‌کنند، در جایی که پدر و مادر خانواده خود بیننده این سریال‌هاست چگونه می‌تواند نقش تربیتی صحیحی روی فرزند نوجوان و جوان خود اعمال کند. جوانان گفتمان سخیف بازیگران سریالها را الگوی رفتاری خود قرار می‌دهند و دیگر ارزشی برای خانواده خود قائل نیستند و کارها و اعمالی را انجام می‌دهند که شأن مقدس خانواده را زیر پای خود له می‌کند.
دغدغه‌های سطح پایین
در اغلب این سریال‌های ترکیه‌ای زنانی به تصویر کشیده می‌شوند با دغدغه‌های مادی، جنسی، تجملاتی و در یک کلام دغدغه‌هایی سطح پایین. زنانی که تمام زندگی‌شان به «چه بپوشم»، «چگونه بیشتر به چشم بیایم» و «حسادت» محدود شده است، گویا که تنها هدف از خلقت زن و تنها رسالت زنان همین مسائل است. اینگونه، زن در شأنی دور از انسانیت به تصویر کشیده می‌شود و متاسفانه این موضوع به قدری نرم انجام می‌شود و بر بنیان خانواده تاثیر می‌گذارد که خانواده‌ها زمانی متوجه این موضوع می‌شوند که در دادگاه‌های خانواده و برای طلاق حضور یافته‌اند. حال سوال اینجاست که با توجه به هجوم گسترده سریال‌های ترکیه‌ای به جمع خانواده‌ها و بی‌محتوا بودن برنامه‌های رسانه ملی، چگونه می‌توان خشونت، بی‌بندوباری، طلاق، وابستگی و اتلاف وقت را از بین برد و سریال‌های ماهواره‌ای را از خانواده خارج کرد؟