جانوران باید برای زنده ماندن یاد بگیرند. آنها باید بتوانند غذا پیدا کنند، از درندگان دوری کنند و جفت مناسبی برای تولیدمثل بیابند اما چگونه این کارها را انجام می‌دهند؟
بعضی از رفتارهای جانوران توسط ژن‌های آنها معین می‌شود، درست مانند ویژگی‌های فیزیکی‌شان. این رفتارها را رفتارهای «غریزی» می‌نامیم.
یادگیری بر اساس غریزه
این نوع کارها برای ادامه حیات در کودکی ضروری است، چون به حیوان کمک می‌کند که خطر و غذا را بشناسد. اما حیوانات باید قادر باشند که به‌تدریج یاد بگیرند و تجربیات خود را افزایش دهند. فقط در این صورت است که می‌توانند خود را با شرایط مختلف وفق دهند. این دسته از رفتارها را که با گذشت زمان و در اثر یادگیری شکل می‌گیرند، «رفتارهای اکتسابی» می‌نامیم.
حتی حشرات هم می‌توانند کارهای جدید یاد بگیرند. مثلاً پروانه‌ها به‌طور غریزی به سمت گل‌های رنگی خاص کشیده می‌شوند. آنها قادرند با توجه به شرایط محیطی به سرعت تغییر پیدا کنند. اگر پروانه‌ای نتواند یاد بگیرد که از گل‌های دیگر نیز استفاده کند، وقتی گلی با رنگ مورد نظر او یافت نشود، خواهد مرد.
اما همه حیوانات شانس یادگیری یکسانی ندارند. حیواناتی که مجبورند از همان ابتدا روی پای خود بایستند، باید هنگام تولد توانایی‌های بیشتری داشته باشند یعنی بخشی از فعالیت‌های آنها از پیش برنامه‌ریزی شده است، مثلاً بدون هیچگونه تجربه قبلی قادرند همنوعان خود را بشناسند. ولی وقتی والدین از فرزندان خود مراقبت کنند، بچه‌ها نه‌تنها می‌توانند همنوعان خود را ببینند و رفتارهای آنها را بیاموزند، بلکه حتی فرصت دارند تا از راه آزمون و خطا بیشتر و بیشتر یاد بگیرند.
نوزادان پستانداران در دوران شیرخواری و گاهی حتی تا تولد فرزند بعدی تحت مراقبت پدر و مادر قرار دارند.
این به آنها زمان کافی می‌دهد تا با مشاهده مادر خود، چیزهای مختلفی یاد بگیرند؛ حیوانی به نام«تنبل» یاد می‌گیرد کدام برگ‌ها خوردنی است، موش‌کور دهان مادرش را لیس می‌زند تا بفهمد او چه می‌خورد و بچه شامپانزه کار با ابزارها را یاد می‌گیرد. درست است که مادر به‌طور مستقیم به فرزندش آموزش نمی‌دهد، اما او را در شرایطی قرار می‌دهد که یا از راه آزمون و خطا یا با تکرار کردن رفتارهای دیگران مطالب جدیدی بیاموزد. به هر حال، تحقیق در این زمینه بسیار مشکل است، چون هیچ‌کس نمی‌داند که در ذهن گونه‌های دیگر چه می‌گذرد.
پستانداران؛ باهوش‌ترین حیوانات
اگر اندازه مغز پستانداران را با اندازه بدن آنها مقایسه کنیم، می‌فهمیم که آنها بزرگ‌ترین مغز را در میان جانداران دارند. وظیفه مغز، تفسیر اطلاعات رسیده از طریق حواس بدن و شناسایی پاسخ مناسب است. پستاندارها چه نیازی دارند که باید مغز بزرگ‌تری داشته باشند؟
نخستین چیزی که به ذهن می‌رسد این است که آنها خونگرم هستند. جانور خونگرم باید دمای بدن خود را ثابت نگه دارد. این فرآیند نیاز به انرژی فراوانی دارد، پس آنها باید در انتخاب منابع غذایی و گوارش آن دقت زیادی داشته باشند. بیشتر خزندگان و دوزیستان هنگام تغذیه از یک دستورالعمل ساده پیروی می‌کنند: «اول بخور، بعد فکر کن».
آیا تا به حال غذا خوردن تمساح را دیده‌اید؟ وقتی به طعمه خود حمله می‌کند، همراه آن مقدار زیادی گل و لای و مواد غیرقابل استفاده نیز می‌خورد. دستگاه گوارش او نیز با این سیستم سازگار است. هر چه را که بتواند جذب می‌کند، باقی مواد نیز آسیبی به او نمی‌رسانند و پس از عبور از اندام‌های گوارشی، دفع می‌شوند.
اما پستانداران نمی‌توانند معده خود را از چیزهای بی‌خاصیت پر کنند. آنها نسبت به تغذیه‌شان حساس هستند و درباره غذای خود با وسواس تصمیم‌گیری می‌کنند. بنابراین با اینکه حواس آنها مشابه حیوانات دیگر است، ولی مغز بزرگ‌تری دارند تا بتواند اطلاعات رسیده را تجزیه و تحلیل کنند و عمل مناسب را تشخیص دهند. این مغز بزرگ به آنها امکان یادگیری درباره محیط اطراف خود را می‌دهد.
بچه‌ماهی‌ها، خزندگان و دوزیستان وقتی از تخم خارج می‌شوند تک و تنها هستند و فقط به حواس خود تکیه دارند. بچه‌ها خودشان باید غذای خود را پیدا کنند به همین دلیل از قبل برای این کار دستورالعمل‌هایی دارند که به‌طور غریزی بر اساس آن عمل می‌کنند، اما اگر شرایط محیط تغییر پیدا کند این دستورها کارآیی چندانی ندارند. برای همین این جانوران نمی‌توانند خود را با سرعت با تغییرات محیط وفق دهند اما نوزاد پستاندار، از شیر مادرش استفاده می‌کند و دیگر نیازی به این شیوه برنامه‌ریزی ندارد. او فرصت دارد تا محیط زندگی‌اش را کشف کند، رفتارها را از مادرش یاد بگیرد و دسته‌ای از آنها را انتخاب کند و درست به همین دلیل است که مغز بزرگ‌تر و پیچیده‌تری دارد.
هوش را چطور اندازه می‌گیرند؟
هوش چیست؟ جامع‌ترین تعریفی که برای هوش ارائه شده و درباره تمامی جانوران صدق می‌کند، میزان توانایی جانور در یادگیری است. اما چگونه می‌توان این توانایی را اندازه‌گیری کرد؟
نخستین تست هوش برای انسان‌ها در سال 1905 طراحی شد، اما این تست بیشتر به ارزیابی معلومات افراد می‌پرداخت؛ یعنی به جای اندازه‌گیری توانایی بالقوه افراد در یادگیری، میزان اطلاعات قبلی آنها را می‌سنجید. امروزه گرچه تست‌های سنجش هوش بسیار پیشرفته‌ای طراحی شده‌اند، اما هنوز هم تفاوت‌های فرهنگی افراد در نتیجه این تست‌ها تأثیر زیادی دارد، چه رسد به استفاده از آنها برای گونه‌های دیگر.
برخی حیوانات دارای توانایی یادگیری بالایی در بعضی زمینه‌های خاص هستند. زنبور عسل مختصات گل‌های حاوی گرده را نسبت به کندو با دقت زیاد محاسبه می‌کند و بعد از بازگشت به کندو آن را به دیگر زنبورها اطلاع می‌دهد. او این کار را با حرکات دایره‌ای‌شکل انجام می‌دهد. جالب اینجاست که با گذشت زمان، او نشانی جدید را با توجه به تغییر وضعیت خورشید در آسمان محاسبه کرده و حرکات خود را طوری عوض می‌کند که دوستان خود را به سمت گل‌ها هدایت کند.
تست‌های IQ در انسان‌ها توانایی حافظه، استدلال، زبان و شکل‌گیری مفاهیم را ارزیابی می‌کند. واضح است که بسیاری از حیوانات دارای توانایی‌های متفاوتی در این موارد هستند و برخی از آنها توانایی‌های ویژه‌ای دارند که در بین این موارد نمی‌گنجد. رفتارهای حیوانات به حدی با هم متفاوت است که هیچ‌گاه نمی‌توان نتایج تستی را که برای یک گونه (مثلاً انسان) طراحی شده، با نتایج به دست آمده از تست مشابه برای گونه‌های دیگر (مثلاً دلفین‌ها) مقایسه کرد.
به نظر می‌رسد که ذهن آدمی در طول سالیان دراز دارای توانایی‌های ویژه‌ای در استفاده از زبان شده و به‌طور ویژه برای این کار پرورش یافته است. آزمایش‌ها نشان داده است که برخی از میمون‌ها و دلفین‌ها نیز استعداد زبانی عجیبی دارند و حتی می‌توانند با انسان‌ها ارتباط برقرار کنند. شامپانزه (بویژه گونه‌ای از آن که bonbo نامیده می‌شود) دارای استعداد زبانی است که با یک انسان سه ساله رقابت می‌کند. درست است حیواناتی که زندگی اجتماعی محدودتری دارند از این استعداد بهره‌ای نبرده‌اند، اما آنها نیز توانایی‌های خارق‌العاده‌ای در زمینه‌های دیگر مانند حافظه دارند.
حیوانات بزرگ‌تر مغز بزرگ‌تری دارند، زیرا تعداد عصب‌هایی که از ماهیچه‌ها و اندام‌های دیگر به مغز می‌رسد یا از مغز به اندام‌ها می‌رود، در این موجودات بیشتر است. اما اگر نسبت اندازه مغز به اندازه بدن را در نظر بگیریم، مغز پرندگان و پستانداران بسیار بزرگ‌تر از خزندگان، دوزیستان و ماهی‌هاست. در مغز آنها بخش‌های خاصی نیز دیده می‌شود که در مغز دیگر جانوران وجود ندارد.
ساختمان مغز
مغز دارای سه بخش اصلی است: بخش پسین، مغز میانی و بخش پیشین.
مغز پسین بیشتر به کنترل عملکرد اندام‌های بدن می‌پردازد و دارای قسمتی به نام مخچه است که به حرکات ظریف ماهیچه‌ها و حفظ تعادل بدن جانور کمک می‌کند. الکل هم بر همین بخش اثر منفی می‌گذارد. ناحیه دیگری از مغز پسین «بصل‌النخاع» نامیده می‌شود که بر کارکرد اندام‌های حیاتی بدن مانند قلب و شش‌ها نظارت می‌کند. مواد مخدر معمولاً به این قسمت از مغز آسیب می‌رسانند و برای همین مصرف بیش از حد آنها منجر به مرگ می‌شود. مغز میانی پردازش اطلاعات رسیده از طریق حواس مختلف و تشخیص عکس‌العمل مناسب را برعهده دارد. وقتی صدایی را می‌شنوید و به سوی آن بر‌می‌گردید، این بخش از مغز است که شما را به سمت آن هدایت می‌کند. قسمت‌هایی از مغز میانی نیز به هماهنگی حرکت اندام‌ها کمک می‌کند. آسیب این قسمت‌ها باعث بروز بیماری‌هایی نظیر پارکینسون می‌شود.
مغز پیشین، به قسمتی از مغز اطلاق می‌شود که در پشت پیشانی قرار دارد و در بسیاری از حیوانات روی دیگر بخش‌های مغز قرار گرفته است. این قسمت به پردازش اطلاعات پیچیده‌تر اختصاص دارد.
نواحی مختلف مغز پیشین، برای انجام وظایف ویژه تخصص پیدا کرده‌اند. هیپوتالاموس حافظه ما را اداره می‌کند و تالاموس جمع‌آوری و طبقه‌بندی پیام‌های اندام‌های حسی مختلف را برعهده دارد. نواحی ویژه‌ای به احساسات و عواطف اختصاص دارد. بخش دیگری هم به مهارت‌های زبانی مربوط است. اندازه مغز پیشین در جانوران مختلف، تفاوت زیادی با هم دارد. در پستانداران و دلفین‌ها این بخش از مغز بزرگ‌تر از دیگر جانوران است و شکل ظاهری آن پیچیده‌تر است. شاید همین موضوع باعث تفاوت بارز هوش آنها باشد. حيوانات هم مي‌توانند ياد بگيرند
جانوران باید برای زنده ماندن یاد بگیرند. آنها باید بتوانند غذا پیدا کنند، از درندگان دوری کنند و جفت مناسبی برای تولیدمثل بیابند اما چگونه این کارها را انجام می‌دهند؟
بعضی از رفتارهای جانوران توسط ژن‌های آنها معین می‌شود، درست مانند ویژگی‌های فیزیکی‌شان. این رفتارها را رفتارهای «غریزی» می‌نامیم.
یادگیری بر اساس غریزه
این نوع کارها برای ادامه حیات در کودکی ضروری است، چون به حیوان کمک می‌کند که خطر و غذا را بشناسد. اما حیوانات باید قادر باشند که به‌تدریج یاد بگیرند و تجربیات خود را افزایش دهند. فقط در این صورت است که می‌توانند خود را با شرایط مختلف وفق دهند. این دسته از رفتارها را که با گذشت زمان و در اثر یادگیری شکل می‌گیرند، «رفتارهای اکتسابی» می‌نامیم.
حتی حشرات هم می‌توانند کارهای جدید یاد بگیرند. مثلاً پروانه‌ها به‌طور غریزی به سمت گل‌های رنگی خاص کشیده می‌شوند. آنها قادرند با توجه به شرایط محیطی به سرعت تغییر پیدا کنند. اگر پروانه‌ای نتواند یاد بگیرد که از گل‌های دیگر نیز استفاده کند، وقتی گلی با رنگ مورد نظر او یافت نشود، خواهد مرد.
اما همه حیوانات شانس یادگیری یکسانی ندارند. حیواناتی که مجبورند از همان ابتدا روی پای خود بایستند، باید هنگام تولد توانایی‌های بیشتری داشته باشند یعنی بخشی از فعالیت‌های آنها از پیش برنامه‌ریزی شده است، مثلاً بدون هیچگونه تجربه قبلی قادرند همنوعان خود را بشناسند. ولی وقتی والدین از فرزندان خود مراقبت کنند، بچه‌ها نه‌تنها می‌توانند همنوعان خود را ببینند و رفتارهای آنها را بیاموزند، بلکه حتی فرصت دارند تا از راه آزمون و خطا بیشتر و بیشتر یاد بگیرند.
نوزادان پستانداران در دوران شیرخواری و گاهی حتی تا تولد فرزند بعدی تحت مراقبت پدر و مادر قرار دارند.
این به آنها زمان کافی می‌دهد تا با مشاهده مادر خود، چیزهای مختلفی یاد بگیرند؛ حیوانی به نام«تنبل» یاد می‌گیرد کدام برگ‌ها خوردنی است، موش‌کور دهان مادرش را لیس می‌زند تا بفهمد او چه می‌خورد و بچه شامپانزه کار با ابزارها را یاد می‌گیرد. درست است که مادر به‌طور مستقیم به فرزندش آموزش نمی‌دهد، اما او را در شرایطی قرار می‌دهد که یا از راه آزمون و خطا یا با تکرار کردن رفتارهای دیگران مطالب جدیدی بیاموزد. به هر حال، تحقیق در این زمینه بسیار مشکل است، چون هیچ‌کس نمی‌داند که در ذهن گونه‌های دیگر چه می‌گذرد.
پستانداران؛ باهوش‌ترین حیوانات
اگر اندازه مغز پستانداران را با اندازه بدن آنها مقایسه کنیم، می‌فهمیم که آنها بزرگ‌ترین مغز را در میان جانداران دارند. وظیفه مغز، تفسیر اطلاعات رسیده از طریق حواس بدن و شناسایی پاسخ مناسب است. پستاندارها چه نیازی دارند که باید مغز بزرگ‌تری داشته باشند؟
نخستین چیزی که به ذهن می‌رسد این است که آنها خونگرم هستند. جانور خونگرم باید دمای بدن خود را ثابت نگه دارد. این فرآیند نیاز به انرژی فراوانی دارد، پس آنها باید در انتخاب منابع غذایی و گوارش آن دقت زیادی داشته باشند. بیشتر خزندگان و دوزیستان هنگام تغذیه از یک دستورالعمل ساده پیروی می‌کنند: «اول بخور، بعد فکر کن».
آیا تا به حال غذا خوردن تمساح را دیده‌اید؟ وقتی به طعمه خود حمله می‌کند، همراه آن مقدار زیادی گل و لای و مواد غیرقابل استفاده نیز می‌خورد. دستگاه گوارش او نیز با این سیستم سازگار است. هر چه را که بتواند جذب می‌کند، باقی مواد نیز آسیبی به او نمی‌رسانند و پس از عبور از اندام‌های گوارشی، دفع می‌شوند.
اما پستانداران نمی‌توانند معده خود را از چیزهای بی‌خاصیت پر کنند. آنها نسبت به تغذیه‌شان حساس هستند و درباره غذای خود با وسواس تصمیم‌گیری می‌کنند. بنابراین با اینکه حواس آنها مشابه حیوانات دیگر است، ولی مغز بزرگ‌تری دارند تا بتواند اطلاعات رسیده را تجزیه و تحلیل کنند و عمل مناسب را تشخیص دهند. این مغز بزرگ به آنها امکان یادگیری درباره محیط اطراف خود را می‌دهد.
بچه‌ماهی‌ها، خزندگان و دوزیستان وقتی از تخم خارج می‌شوند تک و تنها هستند و فقط به حواس خود تکیه دارند. بچه‌ها خودشان باید غذای خود را پیدا کنند به همین دلیل از قبل برای این کار دستورالعمل‌هایی دارند که به‌طور غریزی بر اساس آن عمل می‌کنند، اما اگر شرایط محیط تغییر پیدا کند این دستورها کارآیی چندانی ندارند. برای همین این جانوران نمی‌توانند خود را با سرعت با تغییرات محیط وفق دهند اما نوزاد پستاندار، از شیر مادرش استفاده می‌کند و دیگر نیازی به این شیوه برنامه‌ریزی ندارد. او فرصت دارد تا محیط زندگی‌اش را کشف کند، رفتارها را از مادرش یاد بگیرد و دسته‌ای از آنها را انتخاب کند و درست به همین دلیل است که مغز بزرگ‌تر و پیچیده‌تری دارد.
هوش را چطور اندازه می‌گیرند؟
هوش چیست؟ جامع‌ترین تعریفی که برای هوش ارائه شده و درباره تمامی جانوران صدق می‌کند، میزان توانایی جانور در یادگیری است. اما چگونه می‌توان این توانایی را اندازه‌گیری کرد؟
نخستین تست هوش برای انسان‌ها در سال 1905 طراحی شد، اما این تست بیشتر به ارزیابی معلومات افراد می‌پرداخت؛ یعنی به جای اندازه‌گیری توانایی بالقوه افراد در یادگیری، میزان اطلاعات قبلی آنها را می‌سنجید. امروزه گرچه تست‌های سنجش هوش بسیار پیشرفته‌ای طراحی شده‌اند، اما هنوز هم تفاوت‌های فرهنگی افراد در نتیجه این تست‌ها تأثیر زیادی دارد، چه رسد به استفاده از آنها برای گونه‌های دیگر.
برخی حیوانات دارای توانایی یادگیری بالایی در بعضی زمینه‌های خاص هستند. زنبور عسل مختصات گل‌های حاوی گرده را نسبت به کندو با دقت زیاد محاسبه می‌کند و بعد از بازگشت به کندو آن را به دیگر زنبورها اطلاع می‌دهد. او این کار را با حرکات دایره‌ای‌شکل انجام می‌دهد. جالب اینجاست که با گذشت زمان، او نشانی جدید را با توجه به تغییر وضعیت خورشید در آسمان محاسبه کرده و حرکات خود را طوری عوض می‌کند که دوستان خود را به سمت گل‌ها هدایت کند.
تست‌های IQ در انسان‌ها توانایی حافظه، استدلال، زبان و شکل‌گیری مفاهیم را ارزیابی می‌کند. واضح است که بسیاری از حیوانات دارای توانایی‌های متفاوتی در این موارد هستند و برخی از آنها توانایی‌های ویژه‌ای دارند که در بین این موارد نمی‌گنجد. رفتارهای حیوانات به حدی با هم متفاوت است که هیچ‌گاه نمی‌توان نتایج تستی را که برای یک گونه (مثلاً انسان) طراحی شده، با نتایج به دست آمده از تست مشابه برای گونه‌های دیگر (مثلاً دلفین‌ها) مقایسه کرد.
به نظر می‌رسد که ذهن آدمی در طول سالیان دراز دارای توانایی‌های ویژه‌ای در استفاده از زبان شده و به‌طور ویژه برای این کار پرورش یافته است. آزمایش‌ها نشان داده است که برخی از میمون‌ها و دلفین‌ها نیز استعداد زبانی عجیبی دارند و حتی می‌توانند با انسان‌ها ارتباط برقرار کنند. شامپانزه (بویژه گونه‌ای از آن که bonbo نامیده می‌شود) دارای استعداد زبانی است که با یک انسان سه ساله رقابت می‌کند. درست است حیواناتی که زندگی اجتماعی محدودتری دارند از این استعداد بهره‌ای نبرده‌اند، اما آنها نیز توانایی‌های خارق‌العاده‌ای در زمینه‌های دیگر مانند حافظه دارند.
حیوانات بزرگ‌تر مغز بزرگ‌تری دارند، زیرا تعداد عصب‌هایی که از ماهیچه‌ها و اندام‌های دیگر به مغز می‌رسد یا از مغز به اندام‌ها می‌رود، در این موجودات بیشتر است. اما اگر نسبت اندازه مغز به اندازه بدن را در نظر بگیریم، مغز پرندگان و پستانداران بسیار بزرگ‌تر از خزندگان، دوزیستان و ماهی‌هاست. در مغز آنها بخش‌های خاصی نیز دیده می‌شود که در مغز دیگر جانوران وجود ندارد.
ساختمان مغز
مغز دارای سه بخش اصلی است: بخش پسین، مغز میانی و بخش پیشین.
مغز پسین بیشتر به کنترل عملکرد اندام‌های بدن می‌پردازد و دارای قسمتی به نام مخچه است که به حرکات ظریف ماهیچه‌ها و حفظ تعادل بدن جانور کمک می‌کند. الکل هم بر همین بخش اثر منفی می‌گذارد. ناحیه دیگری از مغز پسین «بصل‌النخاع» نامیده می‌شود که بر کارکرد اندام‌های حیاتی بدن مانند قلب و شش‌ها نظارت می‌کند. مواد مخدر معمولاً به این قسمت از مغز آسیب می‌رسانند و برای همین مصرف بیش از حد آنها منجر به مرگ می‌شود. مغز میانی پردازش اطلاعات رسیده از طریق حواس مختلف و تشخیص عکس‌العمل مناسب را برعهده دارد. وقتی صدایی را می‌شنوید و به سوی آن بر‌می‌گردید، این بخش از مغز است که شما را به سمت آن هدایت می‌کند. قسمت‌هایی از مغز میانی نیز به هماهنگی حرکت اندام‌ها کمک می‌کند. آسیب این قسمت‌ها باعث بروز بیماری‌هایی نظیر پارکینسون می‌شود.
مغز پیشین، به قسمتی از مغز اطلاق می‌شود که در پشت پیشانی قرار دارد و در بسیاری از حیوانات روی دیگر بخش‌های مغز قرار گرفته است. این قسمت به پردازش اطلاعات پیچیده‌تر اختصاص دارد.
نواحی مختلف مغز پیشین، برای انجام وظایف ویژه تخصص پیدا کرده‌اند. هیپوتالاموس حافظه ما را اداره می‌کند و تالاموس جمع‌آوری و طبقه‌بندی پیام‌های اندام‌های حسی مختلف را برعهده دارد. نواحی ویژه‌ای به احساسات و عواطف اختصاص دارد. بخش دیگری هم به مهارت‌های زبانی مربوط است. اندازه مغز پیشین در جانوران مختلف، تفاوت زیادی با هم دارد. در پستانداران و دلفین‌ها این بخش از مغز بزرگ‌تر از دیگر جانوران است و شکل ظاهری آن پیچیده‌تر است. شاید همین موضوع باعث تفاوت بارز هوش آنها باشد. ارسال نظر
پربیننده