گروه فرهنگ و هنر: محمدامین همدانی، کارگردان جوانی است که سریال انیمیشن موفق «دره زنجفیلی» را برای مدتی روی آنتن داشت و امسال نخستین اثر سینمایی انیمیشن این کارگردان جوان متولد سال 1366 در جشنواره فیلم فجر به نمایش درآمد. موضوع انیمیشن «9:20 در بوشهر» مربوط به مسائل هسته‌ای ایران و در نوع خود انیمیشن فاخری است که همچنان مجالی برای اکران نیافته است. انیمیشنی پرتحرک که داستانش درباره حفاظت از نیروگاه اتمی بوشهر است.
***
قبل از ساخت فیلم انیمیشن 9:20 در بوشهر در حوزه انیمیشن فعالیت داشتید یا اینکه به دلیل ساخت این فیلم سراغ حوزه انیمیشن رفتید؟
من 12 الی 13 سال است که کار انیمیشن می‌کنم. حتی پیشنهاد ساخت فیلم داستانی هم داشتم اما قبول نکردم، چون به انیمیشن علاقه دارم. سن و سالم بسیار کم است؛ متولد سال 1366 هستم و رشته فرهنگ و ارتباطات در دانشگاه خواندم. وقتی انیمیشن را شروع کردم، سنم خیلی کم بود، مثلا خاطرم هست سال اول دبیرستان بودم که تیرز شرکت انتشارات سروش را ساختم. در آن زمان شاید کسی نمی‌دانست انیمیشن چیست، باید می‌گفتی کارتون تا سایرین متوجه شوند و در دوران مدرسه خیلی سعی می‌کردم درباره فعالیت در حوزه انیمیشن توضیح دهم. از آن موقع 12 سال می‌گذرد و در دفاتر مختلف کارگردانی و سوپروایزری تکنیکی انجام دادم تا اینکه دفتری را 4 سال پیش راه انداختیم به اسم موسسه هفت‌سنگ. در این دفتر چندین تولید داشتیم. تولید اول‌مان کاری کوتاه بود که موفق شد چندین جایزه بگیرد.
موضوعش راجع به چه بود؟
کار اول‌مان مذهبی بود ولی سعی کرده بودیم توانایی‌های تکنیکی را در نخستین کارمان نشان دهیم، چون اعتقاد داشتم کارهایی که در دفاتر قبلی انجام دادم آثار خوبی برای نمونه کار نیست و می‌خواستم کاری متناسب با اهداف دفتر خودمان انجام دهیم. اولین کارمان را درباره مادر حضرت ابوالفضل (ع) ساختیم. 5 الی 6 دقیقه زمان این کار بود. سال 87 در جشنواره تصویر عاشورا بود، جشنواره رسانه‌های عاشورایی و جشنواره رویش که کاندیدا شد ولی جایزه نگرفت. خلاصه آن کار را به خاطر مسائل تکنیکی‌اش ساختیم تا جایی که مجبور شدیم پشت صحنه‌ها را به اصل اثر الصاق کنیم تا متوجه شوند این کار انیمیشن است، فیلم نیست. حتی ما در مهد انیمیشن (مرکز صبا) درگیری پیدا کردیم که این اثر انیمیشن نیست. ما هم پشت صحنه‌هایش را اضافه کردیم. بعد از این کار چند کار دیگر به سفارش وزارت ارشاد انجام دادیم؛ 7 الی 8 کار کوتاه درباره حجاب. این آثار رتبه اول و دوم جشنواره حجاب را به خود اختصاص دادند. بعد هم سریالی برای شبکه دوم سیما ساختیم 240 دقیقه به اسم «دره زنجفیلی» که از این شبکه به پخش رسید. البته در این مجموعه بنده هم کارگردان بودم و هم کارگردان فنی. در ساخت انیمیشن شاید بشود گفت من بیشتر آدم تکنیکی هستم تا آدم هنری.
درباره 9:20 در بوشهر یک نکته مهم دارم؛ برخی سینماگران ارزش‌های حاکم را متناسب با آنچه در نسبت تنگاتنگی با سیاست قرار دارد دستمایه آثارشان قرار می‌دهند تا به سینما ورود کنند. می‌خواهم بپرسم برای ورود به حوزه انیمیشن سینمایی تعمداً مساله اتمی را دستمایه قرار دادید؟ آیا ساخت چنین اثری با آرمان‌های خودتان موازی و مماس است؟
من مذهبی و معتقد به انقلابم. به موضوع هسته‌ای از این جهت که بحث پیشرفت علمی در میان است و فقط منحصر به موضوع هسته‌ای نمی‌شود معتقد هستم؛ صرفا پای بحث پیشرفت علمی کشور در میان است. یکی از چیزهایی که همیشه به مباحث انقلابی و عقیدتی آسیب‌زده، سوءاستفاده از مباحث فرهنگی است. خیلی‌ها با داشتن رگ خواب مسؤولان (من حس می‌کنم) همین اتفاقی که شما می‌فرمایید برایشان افتاده و می‌دانند چگونه ورود کنند و آن را دروازه ورود خودشان به عرصه هنر قرار دهند. ضمن اینکه کارنامه بنده را اگر بررسی کنید پی خواهید برد در آثار پیشین من مثل دره زنجفیلی و کارهایی که درباب حجاب ساختم، وحدت رویه وجود دارد؛ خب! یک جا نگاهم دینی بوده یک جای دیگر انقلابی. مثلا در سریال دره زنجفیلی داستان و موضوع یک جنگلی است که در آن باد نمی‌وزد، چون در دره قرار گرفته است. اهالی جنگل (منظور حیوانات) برای اینکه گندم خودشان را آرد کنند احتیاج به آسیاب دارند اما آسیاب‌شان چون باد نمی‌آید از کار افتاده است. ما همین مساله اتمی را به صورت سمبلی و خیلی کودکانه و کاملا در لایه‌های سوم و چهارم سریال دره زنجفیلی لحاظ کردیم. حیوانات جنگل مجبورند به صاحب آسیاب بادی که یک آفتاب‌پرست است، باج بدهند. حیوانات برای رهایی تصمیم می‌گیرند برای آرد محصولاتشان آسیابی بسازنند که بدون باد کار کند. موضوع اصلا رو نیست. کودکان و مخاطبان اثر شاید مساله هسته‌ای را متوجه نشوند اما مفهوم استقلال را درک خواهند کرد و موضوع توانایی و خودکفایی را خواهند فهمید.
این حرف‌ها را در قالب دیگری گفته بودید و تصمیم داشتید در مدیوم بهتری این حرف را بزنید؟
پیشنهاد ساخت انیمیشن سینمایی با این موضوع نبوده است، اگر چه در اولویت‌ها و مسائل همسوی ذهنی من موضوع هسته‌ای جای دارد ولی فیلمنامه‌ای با موضوع هسته‌ای به ما پیشنهاد شد. این فیلمنامه را ما نپسندیدیم. فیلمنامه خیلی شعاری‌تر بود. چیزی که الان هست همانطور که آقای علی دادرس در نشست مطبوعاتی گفتند، از فیلمنامه اولیه نیست و فیلمنامه جدیدی نوشتیم. چون ابتدای راه هستیم در این مسیر سراغ الگوبرداری رفتیم. یعنی ما فیلم vantegepoint را برای الگوبرداری قالب روایی اثر انتخاب کردیم. از فیلم
kingdom ریتم، تصویر و نحوه انتخاب دوربین را گرفتیم، حتی دوربینی که حالت متحرک دارد. پرداخت شخصیت حاج مالک به‌عنوان سرتیم حفاظت هسته‌ای را از tree king الگو گرفتیم. شاید لزوما شخصیت دوست‌داشتنی نباشد ولی نحوه شخصیت‌پردازی‌اش عملگرایی خاصی دارد.
گویا فیلمنامه تغییرات خرد و کلانی هم داشته است؟
راستش را بخواهید چکیده داستان را چند نفری نوشتیم. همه چکیده‌ها را با هم ترکیب کردیم. یکی از ویژگی‌هایی خوبی که آقای دادرس دارد این است که تعصبی روی نوشته‌اش نداشته و ندارد و همین شیوه سبب شد ما راحت‌تر کار کنیم. چیزهایی را که می‌نوشت براحتی کنار می‌گذاشت و یک چیز دیگری که به نظرش می‌رسید بهتر است پیشنهاد می‌داد.
چرا سرمایه‌گذاران در حوزه ساخت انیمیشن ترس دارند؟
من در نشست مطبوعاتی جشنواره همان سال که فیلم نمایش داده شد گفتم از آنجا که انیمیشن سینمایی ایران خیلی نو پاست و تجربه‌های خوبی نداشته است، سرمایه‌گذار‌ها در این کار خیلی ترس دارند و برای اینکه فیلم سینمایی بسازنند، تجربه‌ای ندارند که به آن استناد کنند و بگویند می‌توانیم به انیمیشن‌سازی اعتماد کنیم. برای همین نظرات شخصی سرمایه‌گذار در این اثر دخالت داشت از جمله دختربچه فیلم ما که دارای نبوغ است. حتی قیافه بدمن را به شکلی خاص می‌بینیم که سلیقه من نیست. نقطه عطف داستان زمانی است که دوره طرح و توطئه را می‌گذراند و گره داستان را یک بچه باز می‌کند که همین هوش دخترک تبدیل به شعار می‌شود. راستش را بخواهید چند نقطه ابهام در این بخش وجود دارد. این دختربچه دقت می‌کند و چیزهایی را می‌بیند که به نظرم این رویدادها آنچنان طبیعی نیست.
شاید چون به اثر نزدیک هستید، اینگونه برایتان به نظر می‌رسد. این دختر بیش‌فعالی هوشی دارد و به داستان می‌آید اما خودتان دوستش ندارید؟
من چیزی که می‌خواستم در فیلم لحاظ شود این بود که وقتی بقیه به چیز دیگری مشغول هستند این دخترک جای دیگری باشد و کدهای دیگری را ببیند.
دارید سخت می‌گیرید! جهان انیمیشن متعلق به کودکان است. البته خودم را جای مخاطب 10 الی 12 ساله گذاشتم. قطعا ارتباط برقرار می‌کند؟
گذشته از همه اینها اولین چیزی که برای ما مهم بود اثبات انیمیشن سینمایی بود. البته خوشحالم که در حوزه مقاومت و پایداری کاری را به سرانجام رساندیم. شاید مثلا درباره موضوع ناو وینسنس هم به ما پیشنهاد می‌شد کار می‌کردیم.
انیمیشن جنگ خلیج‌فارس را در جشنواره عمار دیدید؟
بله! فرهاد عظیما. می‌دانید اصلا انیمیشن نه در حوزه پایداری نه در هیچ حوزه‌ای اکران نمی‌شود. مثلا فیلم‌های بسیاری بود که از نعمت اکران جدا افتادند. کلا ما فکر می‌کنیم فرهنگ اکران‌مان خیلی پایین است. اصلا فرهنگ سینما رفتمان پایین است. به این موضوع باید عمیق‌تر نگاه کرد که فیلم‌هایی که تماشاچیان انتخاب می‌کنند با فیلم‌هایی که کارشناسان انتخاب می‌کنند، متفاوت است. مثلا فیلمی پرفروش در سینمای ایران است که من هیچ وقت حاضر نشدم آن را ببینم. در شرایطی فروش خیلی خوبی کرد که به نظر می‌رسید فیلم نیست اما استقبال خوبی از آن شد.
در این چند سال انیمیشن‌های زیادی است که در حوزه انقلاب، مقاومت و پایداری کار شده که از شعار دادن پرهیز کرده، پیامشان را به درستی به مخاطب داده و در نهایت صداقت پیامشان را به مخاطب منتقل کرده‌اند و می‌توانند با من مردم ارتباط برقرار کنند اما فرصت اکران برایشان فراهم نیست. نمونه بگویم مثل فیلم انیمیشن عطر ولایت.
در موضوع اکران یکسری پارامترهای دخیل است که موفقیت فیلم را به اما و اگر متکی می‌کند. خیلی وقت‌ها یک فیلم در سینمای خانگی می‌آید که با آن ارتباط برقرار می‌شود ولی در سینما موفق نمی‌شود.
در اکران سینمایی ما سبد متنوعی از فیلم‌ها وجود ندارد.
در خیلی از دوره‌ها این سبد متنوع بوده اما استقبال نشده است.
انیمیشن شاهزاده روم که اخیرا در جشنواره اکران شد، شاهکار بود و قطعا با استقبال مخاطب مواجه می‌شود اما این انیمیشن‌ها رنگ پرده سینما به خود ندیدند. گویا رغبتی برای اکران انیمیشن نیست. ابتدا باید ذائقه‌سازی برای انیمیشن اتفاق بیفتد بعد اکران محقق شود من مطمئن هستم این انیمیشن‌هایی که در این چند ساله ساخته شده‌اند در اکران موفق خواهند بود.
سرمایه‌گذار کار ما گفت نمی‌خواهم به گیشه فکر کنم. معمولا این پیش‌فرض وجود دارد که این انیمیشن‌ها در گیشه فروش نمی‌کنند اما تهران 1500 می‌تواند فروش خوبی داشته باشد. به این علت که سرمایه‌گذارش به این فکر کرده که از یکسری پارامترهای فروش بهره ببرد.
فکر نمی‌کنید انیمیشن خودتان ویژگی‌های استقبال مخاطب را دارد؟ خیلی ناامیدانه راجع به کارتان حرف می‌زنید!
شاید انتظاری که من خودم از کارم داشتم خیلی بیشتر از این حرف‌ها بوده، زیرا توانایی ما در کار خیلی بالاتر از این حرف‌هاست. اگرچه سرمایه‌گذار ما الان خیلی راضی است و می‌گوید از حد انتظار فراتر رفتیم. همه کسانی که اطراف ما بودند می‌گفتند غیرممکن است که در زمان مشخص شده و با این هزینه این کار را تولید کنید. همه کسانی که انیمیشن می‌شناختند و کسان دیگری هم بودند که پیشنهاداتی داشتند و همه آنها می‌گفتند شما دارید خامی می‌کنید که این کار را تولید می‌کنید ولی این در شرایطی است که ما دقیقا فردای آن روزی که موعد قردادمان بود خروجی کار را گذاشتیم روی میز سرمایه‌گذار و آن کسانی که این حرف را می‌زدند در عین ناامیدی دیدند این اتفاق افتاد.
گویا اتفاقاتی از حیث نوع تولید این اثر افتاده که می‌توان براحتی جایزه تولید ملی و سرمایه ایرانی را هم به این اثر اعطا کرد؟
ما قبل از شروع پروژه، «آر اند دی» را در سریال‌مان تست کرده بودیم، به زبان ساده‌تر بگویم که« آر اند دی» یعنی تحقیق و توسعه. یعنی ما پردازش نهایی کار را به جای اینکه از پردازشگر دستگاه استفاده کنیم از کارت گرافیک استفاده کردیم که پردازش موازی است. البته به خاطر تکنولوژی بسیار نو مجبور شدیم خیلی هزینه‌های گزافی هم بابتش بپردازیم. از جمله اینکه روی کارت‌های گرافیکی خاص تحقیق کردیم و نوع‌های مختلفش را امتحان کردیم. چند تایی که به دردمان می‌خورد را خریداری کردیم از جمله نرم‌افزارهایی که کرک آنها وجود نداشت و ما لایسنسش را مجبور شدیم بخریم. می‌خواهم بگویم اینقدر کارمان نو و بدیع است که کسی سراغش نرفته بود و فکر می‌کنم این تکنیک و تکنولوژی در آینده نزدیک انقلابی در صنعت انیمیشن ایجاد می‌کند. تکنولوژی پردازش موازی، پردازش تصویر با پردازشگر دستگاه با سی‌پی‌یو در قطع کار سینمایی ممکن نیست. برای اینکه ملموس‌تر شود عرض می‌کنم که پردازش نهایی یا اصطلاحا رندر یک کار انیمیشن سینمایی چیزی حدود 6ماه زمان می‌برد. در شرایطی که ما کل کار را در 9 ماه تولید کردیم یعنی ما پروسه پردازش نهایی را بشدت کاهش دادیم. البته این پروسه تکنولوژی خیلی جوانی است که نقایصی هم در بعد تکنیکی کار ایجاد کرد ولی تقریبا با این تکنولوژی جلو رفتیم. خلاصه پروسه‌ای داشت که براساس این نحوه پردازش فرآیند تولیدمان را چیدیم. یعنی می‌خواهم بگویم ما در مراحل پیش تولید خیلی خوب فکر کردیم و همه کارها به‌صورت موازی پیش رفت. درباره فرآیند تولید از نظر من به‌عنوان یک آدم تکنیکی انیمیشن، این روند حرفی برای گفتن دارد. فرآیند تولیدمان به این صورت بود که زمانی که ما کار مدلسازی کاراکترهای انیمیشن را تمام کردیم تقریبا همان موقع کار متحرک‌سازی اثر هم تمام شد. این برای کسانی که تکنیکی انیمیشن هستند شاید جالب باشد که روند تولیدمان به صورت موازی پیش رفت. ما حداکثر توان را در موازی‌کاری به خرج دادیم برای اینکه این کار را در 9 ماه مقرر تمام کنیم.
به اکرانش چرا امید ندارید؟
امیدوار نیستم به چند علت؛ یکی به همان علتی که حس می‌کنم اینجور حرف‌ها از گیشه سینما به دور است.
فکر نمی‌کنید مدیریت سینما راغب به پخش چنین آثاری نیست؟
نه! فکر می‌کنم مدیریت به گیشه نگاه می‌کند یعنی استقبال گیشه برایش مهم‌تر است. کاری است که مدیریت فکر می‌کنم بیشتر بپسندد.
اثری که در تولیدش بلوغ کار و سرمایه ایرانی و پیشرفت وجود دارد و محتوای اثر هم حاوی گفتمان انقلاب اسلامی است ارزش اکران در نظام انقلابی جمهوری اسلامی را ندارد؟
یکی از نقدهایی که من به مدیران سینمایی کشور دارم این است که به مسیر تعالی سینمای انقلاب نمی‌روند. آنها دنباله‌رو تماشاچی عام هستند. بشدت دنباله استقبال هستند و تعالی سینما چه از لحاظ محتوایی و چه از لحاظ فنی و هنری مدنظرشان نیست. دلیل دیگری هم که امید ندارم اکران شود این است که باید یک کمپین تبلیغاتی وجود داشته باشد که سرمایه‌گذار تمایلی به این موضوع ندارد. اینکه بخواهد تبلیغات مفصلی انجام دهد، تیزر تلویزیونی پخش کند، بیلبورد بزند، دنبال اکران و دیده‌شدن اثر باشد، وجود ندارد اما از طرفی ما در این اثر دنبال این بودیم که بتوانیم خوب دیده شویم و یکبار برای همیشه این فرآیند را با این هزینه محدود تولید کنیم و به همه نشان دهیم می‌توانیم در گام بعدی برای آثار بهتر گام برداریم. ساخت یک پلان انیمیشن خیلی کار می‌برد اما در فیلم رئال گرفتن یک پلان با روشن کردن دوربین حل می‌شود و شاید اثری انیمیشن 1200 تا 1500 پلان می‌خواهد در کنار هم قرار بگیرد و واقعا کار دشواری است اما بعد از ساخت 9:20 در بوشهر حالا برای ارتقا و بهبود انیمیشن آماده‌ایم.