بدعتی نه چندان تازه

اگرچه بسیاری در تحلیل چرایی تولید فیلم «وقتی همه خوابیم» به مراحل پیش تولید و اختلافات بیضایی با سرمایه‌گذاران فیلم «لبه پرتگاه» که منجر به توقف تولید این فیلم شد، اشاره می‌کنند، اما آنچه در این گزارش نیز بر آن صحه گذاشته می‌شود، اینکه این جنس اختلافات در این مرحله متوقف نمی‌ماند و حتی تا زمان اکران برخی فیلم‌ها نیز امتداد می‌یابد. آنچه در این زمینه بیش از هر چیز جای تأمل و تدبیر دارد لزوم پیشگیری از رسمیت یافتن بیشتر این «بدعت» است؛ بدعتی که بی‌تردید مرسوم شدنش، قربانی شدن «هنر و هنرمندی» به پای «سرمایه و سرمایه‌داری» را در پی خواهد داشت. «لبه پرتگاه»؛ یک بهانه...!؟ بیضایی سال 86 تصمیم گرفته بود، فیلمی را با عنوان «لبه پرتگاه» به تهیه‌کنندگی حمید اعتباریان (که بسیاری تشابه گریم و نیز نام «اشتهاریان» برای یکی از سرمایه‌گذاران مورد انتقاد در فیلم را به پاسخ بیضایی به او نسبت می‌دهند) جلوي دوربین ببرد. این فیلم تا مرحله انتخاب بازیگر هم پیش رفت و محمدرضا گلزار، مژده شمسایی، مهران مدیری، نگار فروزنده، سیدمهرداد ضیایی، سهیلا رضوی، فاطمه نقوی، بهاره رهنما، سروش صحت و... به عنوان بازیگران فیلم انتخاب شدند اما این پروژه به سرانجام نرسید. برخی شایعات اختلاف بین گلزار به عنوان یکی از سرمایه‌گذاران فیلم با بیضایی را عامل اصلی این اتفاق اعلام می‌کرد اما اعتباریان با رد این شایعه بالا بودن زمان فیلم و نزدیک به 3 ساعت بودن را تنها عامل ساخته نشدن «لبه پرتگاه» دانست و از ساخته‌شدن یکی دیگر از فیلمنامه‌های بیضایی در «سیران فیلم» خبرداد اما این همکاری پس از «لبه پرتگاه» شکل نگرفت. بیضایی پس از صدور پروانه ساخت برای «وقتی همه خوابیم» در مهرماه سال گذشته تصمیم ‌‌گرفت خود تهیه‌کنندگی فیلمش را برعهده گیرد و تنها با سرمایه‌گذار فیلمش به توافق رسید. از ابتدا قرار بود،‌ بیضایی این فیلم را زمستان همان سال جلوی دوربین ببرد اما به دلیل طولانی شدن تمرینات نمایش «افرا» که بیضایی آن را در تالار وحدت روی صحنه برد، تولید این فیلم به تعویق افتاد. فیلمنامه «وقتی همه خوابیم» را بیضایی پس از اطمینان از ساخته نشدن «لبه پرتگاه» در تابستان 86 نوشت و از همان زمان منتظر صدور پروانه ساخت برای این فیلم بود تا بتواند در همان سال آن را بسازد اما همه اتفاقات اعم از اجرای نمایش افرا، پیدا کردن سرمایه‌گذار مناسب و... دست به دست هم داد تا «وقتی همه خوابیم» سال گذشته جلوی دوربین برود. فیلم ساخته شد و در فضایی دوگانه در جشنواره روی پرده رفت؛ فضایی که جو قالب در آن تعجب از فریاد کارگردانی چون «بیضایی» بر سر تعاملاتی این چنین سخیف در سینمای ایران است. اما مرور اخبار و گزارش‌های سینمایی سال گذشته شاید منطقی‌ترین استدلال برای محق دانستن بیضایی باشد؛ اخبار و گزارش هایی که نشان از شکل‌گیری بدعتی تازه در عرصه تولید سینمای ایران دارد که می‌تواند در آینده نزدیک به معضلی جدی برای سینمای(تا همین امروز هم بیمار) ایران تبدیل شود؛«قدرت نفوذ بالای سرمایه‌گذاران در سرنوشت آثار سینمایی». در این راستا و تنها به‌عنوان مشتی نمونه خروار می‌توان فیلم‌هایی چون «پرونده هاوانا»، «آخرین ملکه زمین»، «دل‌شکسته» و در آخرین نمونه «زادبوم» را شاهد مثال آورد که بیشترین بازتاب رسانه‌ای را در سال 87 به‌خود اختصاص دادند. «پرونده هاوانا»؛ پرونده‌ای که هنوز ناگشوده مانده ‌است در آخرین روزهای رمضان سال87، اخبار مرتبط با فیلم‌های ویژه اکران عید سعید فطر، حاکی از نمایش فیلم‌هایی بود که بتازگی مراحل ساخت و تولید را پشت سرگذاشته و از امتیاز اکران «به‌روز» برخوردار بودند. اما در بین این فیلم‌ها نام فیلم «پرونده هاوانا» ساخته علیرضا رئیسیان نیز به چشم می‌خورد که اگرچه در حد حدس و گمان اما بسیاری را امیدوار به نمایش آن پس از سه سال می‌کرد؛ امیدواری‌ای که محقق نشد. حرف و حدیث‌های بسیاری درباره دلایل تعویق مجدد اکران این فیلم سینمایی طرح شد که رسمی‌ترین آن «اختلاف نظر رئیسیان با محمد پوستی، سرمایه‌گذار فیلم برای اصلاح برخی موارد محتوایی» بود. این «اختلاف» که منبعی آگاه آن‌را در اختیار منابع خبری قرار داده بود اگرچه از سوی «علیرضا رئیسیان» شایعه خوانده شد و حتی تأکید شد «در گفت‌وگو با مسؤولان معاونت سینمایی، این مسؤولان هم از شنیدن خبر وجود مشکل برای اکران این فیلم در عید فطر اظهار بی‌اطلاعی کرده‌اند» اما نتیجه آنچه شد كه «منابع‌آگاه» گفته بودند. با وجود اعلام رئیسیان مبنی‌ بر اینکه «هم‌اکنون تیزر«پرونده هاوانا» توسط میثم مولایی برای پخش در سینماها ساخته‌شده و دفتر پخش فیلم نیز پوسترهای فیلم را چاپ کرده‌اند ضمن اینکه تمام قراردادها برای اکران با سینماها منعقد شده‌است.» فیلم از اکران بازماند و معضل اختلاف با سرمایه‌گذار بر سر محتوا گریبانگیر فیلم شد. «پرونده هاوانا» هنوز هم اکران نشده‌است و نامه‌ سرگشاده‌ای که رئیسیان قصد انتشار آن‌را داشت، هرگز نوشته نشد تا زمان بگذرد و کارگردانانی دیگر درگیر با این «بدعت» نوپا شوند و دست به نامه‌نگاری و اعتراض بزنند. کارگردان «آخرین ملکه زمین»؛ اولین معترض کارگردان فیلم سینمایی «آخرین ملکه زمین» در نامه‌ای سرگشاده خطاب به رئیس سازمان تبلیغات اسلامی نوشت: احتراماً به استحضار می‌رساند به‌رغم لطف و مساعدت و دستور اکید جنابعالی مبنی بر اکران فیلم سینمایی«آخرین ملکه زمین» که قریب به سه سال از پایان تولید آن می‌گذرد و آماده نمایش است، متأسفانه به نظر می‌رسد که مسؤولان محترم ذی‌ربط در سازمان توسعه سینمایی سوره به دستورات جنابعالی بی‌توجه بوده و قصد اکران فیلم را ندارند. این جملات آغاز نامه‌ای مملو از شکایت و اعتراض نسبت به تأثیرات سوء دخالت سازمان «سرمایه‌گذار» در سرنوشت یک فیلم سینمایی است. محمدرضا عرب در نامه‌ خود تأکید کرد: مسؤولان این سازمان، نه‌تنها از ارسال فیلم به جشنواره‌ها و مجامع فرهنگی که از حقوق معنوی اثر که متعلق به کارگردان است خودداری می‌ورزند بلکه به نظر می‌رسد که هیچ علاقه‌ای به بازگشت سرمایه این فیلم ندارند. کارگردان «آخرین ملکه زمین» در ادامه خطاب به خاموشی آورده است: به‌رغم موفقیت‌هایی که این فیلم در داخل و خارج کشور داشته و در چند فستیوال مهم تنها نماینده سینمای ایران بوده است، پس از گذشت 29ماه از صدور پروانه نمایش آن و گذشتن 22ماه از حضور در بیست‌وپنجمین جشنواره فیلم فجر که منجر به دریافت 2جایزه بابت کارگردانی شد و همچنین 9 حضور بین‌المللی موفق در جشنواره‌های بروکلین، مونترال، فوکوئوکا، بوستون، بمبئی، قاهره، اشلند، سنگاپور و هانالولو شد هنوز هیچ اقدام مثبتی به منظور اکران این فیلم توسط سازمان توسعه سینمایی سوره صورت نگرفته است. عرب در پایان نامه هم اینگونه خواسته نهایی خود را مطرح می‌کند که«خواهشمندم جهت پیشگیری از تضییع بیت‌المال دستور فرمایید تمامی حقوق مادی فیلم سینمایی «آخرین ملکه زمین» به اینجانب به‌عنوان کارگردان و صاحب معنوی اثر واگذار شود، به شما اطمینان خواهم داد که در کمتر از دو سال اصل سرمایه و سود حاصل را پس از کسر هزینه‌های جاری مسترد خواهم کرد.» و این نسخه کارگردان یک فیلم سینمایی برای نجات از خسران ناشی از اعمال نظرهای «سرمایه‌گذاران» بر سرنوشت اثر است. با تمام این حواشی که سال گذشته برای فیلم «آخرین ملکه زمین» رقم خورد، سرانجام از این هفته فیلم روانه اکران می‌شود اما نکته جالب در این زمینه گزارش خبرگزاری نزدیک به حوزه هنری (سرمایه‌گذار اصلی فیلم) است. خبرگزاری مهر در نخستین روز اعلام قطعی زمان اکران «آخرین ملکه زمین» در اقدامی جالب توجه گزارشی را منتشر کرد که با طرح سوال «اکران کوتاه‌مدت چنین آثاری در چند سینمای محدود تا چه حد می‌تواند راهکاری مناسب باشد؟» و به بهانه اکران «یک فیلم»(!!) بر آن تیتر زد:«فیلم‌هایی که برای دیده نشدن اکران می‌شوند»!؟ و شاید این فصل تازه‌ای از تعاملات غریب میان کارگردان و سرمایه‌گذار یک اثر باشد. عوامل «دل‌شکسته» اما سال گذشته داستان به اینجا ختم نشد و همزمان با اعتراض مکتوب محمدرضا عرب، کارگردانی دیگر مهر سکوت بر لب می‌زند و اینگونه نسبت به تغییر نسخه نهایی فیلم توسط «سرمایه‌گذار» واکنش نشان می‌دهد. علی روئین‌تن، کارگردان فیلم «دل‌شکسته» که پیش‌تر نیز فیلمش به دلیل تأخیر در ارسال از حضور در بخش مسابقه جشنواره فیلم فجر بازمانده بود این‌بار و در اعتراض به حاشیه‌های نامتعارف اکران فیلم ترجیح داد سکوت کند و تنها به نوشتن این جملات بسنده کند که «دل‌شکسته» صاحب دیگری دارد و (سنگ‌اندازان را) واگذارشان می‌کنم به هم‌ او. به اعتراض این کسان(ناکسان) که ارزان و راحت نامادری فیلم «دل‌شکسته» شده‌اند، سکوت اختیار می‌کنم، سکوت، سکوت و...از خدا می‌خواهم طاقتم طاق نشود تا زبان بگشایم! ماندن تبلیغات فیلم در آرشیو سرمایه‌گذاران، گرفتار شدن تیزرهای تلویزیونی فیلم در ممیزی‌های پخش صداوسیما و نیز اعمال تغییرات در نسخه نهایی فیلم، بدون اطلاع کارگردان آن ‌هم از سوی نهاد «سرمایه‌گذار» از اهم حاشیه‌هایی بود که دامنگیر فیلم «دل‌شکسته» شد و کارگردانش را در اعتراض ناچار به سکوت کرد. اما حرف‌های ناگفته کارگردان مکتوم نماند و پس از گذشت چند روز از قلم بازیگر فیلم گوشه‌هایی از آن بیان شد. بیتا بادران، بازیگر نقش نفس در فیلم «دل‌شکسته» در یادداشتی که در روزنامه «وطن امروز» منتشر کرد درباره حاشیه‌ها این فیلم و سکوت اعتراض‌آمیز کارگردان نوشت: از همان روزهای نخست «دل‌شکسته»، با کارشکنی‌ها و اهانت‌هایی که روا می‌شد، مشخص بود که این آدم‌ها چه جایگاهی دارند و استاد «روئین‌تن» چه زجری می‌کشد تا وقار هنرمندان این فیلم را برقرار نگه دارد، چیزی که آنها هیچ از آن نمی‌دانستند.وی با اشاره به برخی رفتارهای نامتعارف در روزهای تولید فیلم می‌نویسد: از همین نامهربانی‌ها و خلف وعده‌ها تا برهم زدن رفاقت‌ها و دشمن‌تراشی در میان هنرمندان؛ کارهای بچه‌گانه‌ای که زیبنده کسانی بود که راننده‌ای برایشان تعیین تکلیف می‌کرد؛ کسی که از فحاشی مقابل هنرمندان هم شرم نمی‌کرد!! چاقوکشانی که با کوچک‌ترین حرفی چاقوهایشان را کشیده و دعوا به راه می‌انداختند و... وی در ادامه خاطرنشان کرده‌ است: دستمزدهای ما با تأخیر یکساله و با تلاش‌های پیگیر استاد «روئین‌تن» پرداخت شد؛ آن‌هم دست و پا شکسته! یادم می‌آید در آخرین مکالمه‌ام با این آقایان، گفتم:«ابن‌ملجم هم ریش داشت و در ظاهر «دین»؛ نماز شب هم می‌خواند اما فرق کفر و ایمان به باریکی مویی است...». در پاسخ این حرف‌ها بود که تهدید کردند و ارعاب و گفتند چیزهایی را که آقای «روئین‌تن» قسمم داده تا بازنگویم! اما من حلالشان نخواهم کرد. بادران با طرح این سوالات که «کجای دنیا فیلم را روانه اکران می‌کنند و اجازه تبلیغ را از آن سلب!؟ کجای دنیا به جای تشکر از هنرمندان، آنها را تهدید می‌کنند و ارعاب و اهانت!؟» می‌نویسد: وقتی اینها را می‌بینم یاد درددل دوستانه «مجید اسماعیلی» تهیه‌کننده محترم «دل‌شکسته» می‌افتم که چندماه پیش از این، گفته‌بود (و انگار پیش‌بینی کرده‌بود) که این سرمایه‌گذاران«می‌خواهند فیلم را له کنند!» و«نمی‌خواهند فیلم روانه اکران شود!» و... و این تصویری دیگر از این بدعت نوظهور در سینمای ایران است که می‌توان از آن به «اعمال نفوذ خارج از عرف سرمایه‌گذار در سرنوشت فیلم» یاد کرد؛ بدعتی که متأسفانه (و انگار) به صورت اپیدمی دامنگیر فضای تولید سینمای ایران شده‌است. «زادبوم»؛ گریز هوشمندانه این انذار آنجا شکل جدی‌تر به خود گرفت که چندی بعد در اخبار خواندیم زادبوم آخرین ساخته ابوالحسن داوودی به دلیل اختلاف با «سرمایه‌گذار» (حوزه هنری) در مرحله پس‌تولید متوقف شده‌است. این خبر را «ابوالحسن داوودی» هنگام دریافت جایزه بهترین کارگردانی از جشنواره فیلم پلیس به صورت ضمنی اعلام کرده و از مسؤولان خواسته بود تا نگذارند این فیلم که درباره 30 ‌سال انقلاب ایران است در آخرین مراحل تولید متوقف بماند. البته فیلم «زادبوم» با همین اظهارات بجا و نیز مواضع منطقی کارگردان و تهیه‌کننده فیلم در رسانه‌ها به خوبی از این مهلکه عبور کرد و توانست به‌عنوان یکی از آثار اصلی جشنواره بیست‌وهفتم به ‌اکران درآید اما آنچه خالی از لطف نیست مرور برخی اظهارات در حاشیه بروز و سرانجام رفع این اختلاف است. پس از آنکه داوودی در اختتامیه جشنواره پلیس با زیرکی از نامهربانی سرمایه‌گذاران فیلمش گلایه کرد، تهیه‌کننده فیلم هم در گفت‌وگویی به این معضل اشاره و تأکید کرد: به‌دلیل مشکلاتی که با حوزه‌ هنری داریم، کار درمرحله‌ ساخت موسیقی و صدا‌گذاری متوقف مانده و در طول این مدت هم بارمالی بر دوش ابوالحسن داوودی بوده و حوزه‌ هنری هم از ابتدای شروع فیلمبرداری به هیچ‌کدام از تعهداتش عمل نکرده است. بیتا منصوری، تهیه‌کننده «زادبوم» در گفت‌وگو با ایسنا افزود: 8 ماه است به‌دنبال جلسه اصلاح‌ برآورد هستیم که تشکیل نمی‌شود و با توجه به اینکه برای صحنه‌های آلمان فصل را از دست می‌دادیم، شخصا اقدام کردیم اما دیگر بیش از این توان ادامه کار نداشتیم. او در پایان اظهار تاسف کرد: بسیار غم‌انگیز است، فیلمی که نتیجه 2‌ سال ‌و نیم کار مداوم است و به 30 ‌سالگی انقلاب مرتبط می‌شود دراین مرحله متوقف بماند. اما سرانجام این اختلافات به ساحل توافقات رسیده و زادبوم راهی جشنواره شد تا به‌ عنوان یکی از اصلی‌ترین مصادیق «سینمای ملی» مورد قدردانی و تجلیل قرار بگیرد.