حجت‌الاسلام و المسلمین سید سعید لواسانی*: بحث ما درباره یاد مرگ بود و به کلام گهربار امام صادق علیه‌السلام در کتاب شریف مصباح‌الشریعه [ص: 171 ـ 172] استناد کردیم و رسیدیم به کلام پایانی امام علیه السلام:
«وَ المَوتُ أَوَّلُ مَنْزِلٍ مِنْ مَنَازِلِ الْآخِرَهِ وَ آخِرُ مَنْزِلٍ مِنْ مَنَازِلِ الدُّنْیَا» «و مرگ نخستین منزل از منزل‌های آخرت و آخرین منزل از منزل‌های دنیاست.» مرگ حدفاصل دنیا و آخرت است و ما با مرگ، عالم عوض می‌کنیم. «فَطُوبَى لِمَنْ أُکْرِمَ عِنْدَ النُّزُولِ بِأَوَّلِهَا وَ طُوبَى لِمَنْ أُحْسِنَ مُشَایَعَتُهُ فِی آخِرِهَا» «خوشا به‌حال آن که در نخستین منزل آخرت، بزرگ انگاشته شود، و خوشا به‌حال آن‌که در آخرین منزل دنیا، خوب بدرقه شود.» از مرگ گریزی نیست، چه بهتر حواس‌مان را جمع کنیم تا هم فرشتگان دنیا ما را بخوبی مشایعت کنند و هم فرشتگان آخرت ما را بزرگ بدانند و خوب استقبال کنند.
«وَ الْمَوْتُ أَقْرَبُ الْأَشْیَاءِ مِنْ بَنِی آدَمَ وَ هُوَ یَعُدُّهُ أَبْعَدَ» «و مرگ نزدیک‌ترین چیزها به فرزندان آدم است، و او آن را دور می‌پندارد.» چه معادله عجیبی است بین حقیقت نزدیکی مرگ به ما و پندار دوری که آرزوهای حقیر دنیایی بر ما تحمیل کرده است! «فَمَا أَجْرَأَ الْإِنْسَانَ عَلَى نَفْسِهِ وَ مَا أَضْعَفَهُ مِنْ خَلْقٍ» «شگفتا! چه چیز انسان را بر خود جسارت داده است که خود را نیرومند می‌پندارد حال آن‌که در آفرینش ضعیف و عاجز است.» چه تعبیر زیبایی! انسان به این ضعیفی، چگونه خود را بر گناه و نافرمانی خدا قوی می‌پندارد و جرأت گناه به خود می‌دهد؟ آیا این جز نادانی است؟ «وَ فِی الْمَوْتِ نَجَاهُ الْمُخْلِصِینَ وَ هَلَاکُ الْمُجْرِمِینَ وَ لِذَلِکَ اشْتَاقَ مَنِ اشْتَاقَ إِلَى الْمَوْتِ وَ کَرِهَ مَنْ کَرِهَ» «مرگ نجات مردم مخلص و هلاک گناهکاران است؛ به این دلیل، آنان که نیک‌نفس و نیک‌کردارند به آن مشتاقند و بدکاران از آن ناخرسند.» ملاک بسیار خوبی است برای اینکه خود را در ترازوی الهی بسنجیم، اگر به مرگ مشتاق هستیم، معلوم است که سبک‌بال و نیک‌کردار هستیم اما اگر از مرگ کراهت داریم، روشن است که گرفتار نفسانیت و ظهورات آن هستیم.
کلام پایانی امام علیه السلام استناد به سخن رسول خدا صلی‌الله علیه وآله است. «قَالَ النَّبیُّ صلی‌الله علیه وآله وسلم مَنْ أَحَبَّ لِقَاءَ اللَّهِ أَحَبَّ اللّه لِقَاءَهُ وَ مَنْ کَرِهَ لِقَاءَ اللهِ کَرِهَ الله لِقَاءَه» «هرکس دیدار خدا را دوست داشته باشد، خدا هم دیدار او را دوست دارد، و آن‌که دیدار خدا را ناخرسند باشد، خدا هم دیدار او را ناپسند دارد.» این کلام نورانی نشان می‌دهد حقیقت مرگ دیدار خداست؛ یا دیدار جمال خداست که همراه با دوستی و محبت است، یا دیدار جلال الهی است که همراه با کراهت و ناخرسندی است. به عبارت دیگر یا ما با پای خود به دیدار خدا می‌رویم یا ما را کشان‌کشان می‌برند. انتخاب با خود ماست. بله! اگر ما دیدار خدا را دوست داشته باشیم، یاد مرگ لحظه‌لحظه بر وجود ما غلبه دارد. و اینکه از این مهم غافل هستیم، نشان از آن دارد که مرگ را که دیدار خداست، دوست نداریم.
بنابراین یاد مرگ تنها آرزوهای دراز را از ما دور نمی‌کند، بلکه قلب ما را از دنیا و لذت‌های زودگذر دنیایی می‌برد و توجه ما را فقط به خدا معطوف می‌کند، زیرا او همانند شهید معرکه، هرلحظه آماده مرگ و دیدار خداست. از پیامبر خدا صلی الله علیه
و آله سوال شد: «هَلْ یُحْشَرُ مَعَ الشُّهَداءِ اَحَدٌ؟» فرمودند: «نَعَمْ، مَن یَذکُرُ المَوتَ فی الیَومِ و اللّیلَهِ عِشرینَ مَرّهً» [جامع السعادات: 3/36]. کسی که در شبانه‌روز 20 بار یاد مرگ کند، با شهدا محشور می‌شود، زیرا چونان شهدا، همواره آماده مرگ است. روشن است کسی که از دنیا برید و همه هوش و توجهش به خدا و دیدار خدا بود، نگران گذشته و حال و آینده خود است و همواره با خشیت و توبه و انابه زندگی می‌کند، یعنی دائماً مراقب خود است که آلوده به گناه نشود و همواره هم نسبت به گناهان گذشته خود بیمناک است و در حالت توبه به سر می‌برد، در این صورت است که نه‌تنها همه گناهانش ذوب می‌شود، بلکه به صورت کلی از آلودگی به گناه پاک می‌شود و عصمتی نسبت به گناهان پیدا می‌کند و در دنیا زهد می‌ورزد. پیامبر اکرم صلی‌الله علیه وآله می‌فرمایند: «أکثروا ذکر الموت، فإنّه یمحّص الذّنوب و یزهّد فی الدّنیا» [همان: 38] امام صادق علیه السلام هم می‌فرمایند: «أَکْثِرُوا ذِکْرَ الْمَوْتِ فَإِنَّهُ مَا أَکْثَرَ ذِکْرَ الْمَوْتِ إِنْسَانٌ إِلَّا زَهِدَ فِی الدُّنْیَا» [مستدرک الوسائل: 2/103]
نکته آخر اینکه ما که اهل نماز و روزه و عبادت هستیم اما هیچ یاد مرگ نیستیم، بلکه از یاد مرگ گریزانیم طبق بیان نورانی پیامبر خدا صلی‌الله علیه وآله تحت ولایت شیطان هستیم و از ولایت الله بیرونیم. «إذَا اسْتُحِقَّتْ وَلایَهُ اللهِ و َالسَّعادَهُ جاءَ الأْجَلُ بَینَ الْعَینَینِ و ذَهَبَ الأْمَلُ وَراءَ الظَّهرِ» [جامع: 39] «آنگاه که ولایت خدا در جان کسی تحقق پیدا کرد و سعادت یافت، مرگ بین دو چشم اوست و آرزوهای پست دنیایی هم پشت سر او قرار می‌گیرد. «و إذَا اسْتُحِقَّتْ وَلایَهُ الشَّیطانِ وَ َالشَّقاوَهُ جاءَ الأْمَلُ بَینَ الْعَینَینِ وَ ذَهَبَ الأْجَلُ وَراءَ الظَّهرِ» «اما آن‌که تحت ولایت شیطان است و تیره‌روزی جانش را فراگرفته است، آرزوهای حقیر دنیوی چشمانش را پر کرده و مرگ را فراموش کرده است». ببینیم چقدر سخت است! آیا ما تحت ولایت‌الله هستیم؟ یا با ولایت شیطان زندگی می‌کنیم؟ این بیانات عین واقعیت و حقیقت است اما چشم ما نسبت به حقایق بسته است و واقعیات را نمی‌بینیم.
* امام جمعه شمیرانات