عبدالباری عطوان*: تصاویر رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهوری ترکیه از صفحات اول روزنامه‌ها و نشریه‌های خبری ترکیه حداقل در 3 روز گذشته ناپدید شده است. ترکیه در شرایط دودستگی و همزمان در شوک به‌سر می‌برد. دودستگی آشکار بین طرفداران اردوغان که 13 سال بلامنازع در قدرت بودند و دشمنان آن که اینک علیه او اجماع کرده و موفق شدند از سرعت آن بکاهند و بال و پر سیاسی و مردمی آن را بشکنند اما شوک حاکم بر کشور ناشی از نگرانی موجود درباره آینده و نگرانی از بی‌ثباتی و هرج و مرج در آن است. رئیس‌جمهور اردوغان که به کسب پیروزی طی 2 دهه عادت داشت؛ چه آن زمان که شهردار استانبول بود یا زمانی که رئیس حزب «عدالت و توسعه» بود، در انتخابات پارلمانی اخیر شکست نخورده است ولی موفقیت حزب او در کسب حدود 40 درصد از کرسی‌های پارلمان با انتخابات گذشته که اکثریت قاطع را به‌دست آورد، قابل قیاس نیست. اکثریت قریب به اتفاق احزاب مخالف و بویژه 3 حزب بزرگ «حزب خلق»، «جنبش ملی‌گرا» و «حزب دموکراتیک خلق‌ها» تاکید کرده‌اند با اردوغان و حزب او دولت ائتلافی تشکیل نمی‌دهند. این 3 حزب که حدود 60 درصد از کرسی‌های پارلمان را تصاحب کردند، می‌توانند دولتی ائتلافی تشکیل دهند که رای اعتماد نیز می‌گیرد. در نتیجه اردوغان تنها 2 گزینه پیش‌رو دارد و گزینه سومی در کار نیست: یا باید ریاست تشریفاتی و بدون اختیارات دولت را عهده‌دار شود و با نخست‌وزیری از مخالفان کار کند یا اینکه انتخابات پارلمانی دیگری برگزار کند. بله! دموکراسی در ترکیه پیروز شد، هنگامی که میزان مشارکت در روند رای‌گیری بیشتر از 86 درصد اعلام شد و این میزان که بسیار بالا و بی‌سابقه است، سطح هوشیاری سیاسی دموکراتیک را نشان می‌دهد همچنان که تمایل به تغییر را بازگو می‌کند؛ چه با آن موافق باشیم و چه مخالف. در واقع پیروز دوم این انتخابات حزب کُردی «دموکراتیک خلق‌ها» است که همه طیف‌های سیاسی مخالف هژمونی حزب «عدالت و توسعه» از زنان و روشنفکران چپگرا گرفته تا طرفداران محیط‌زیست و لیبرال‌ها را متحد کرد. این حزب با شعار «همزیستی» که طی سال‌های اخیر ناپدید شده بود یا آن را از بین برده بودند، عرصه سیاسی ترکیه را دگرگون کرد. اردوغان زنجیره‌ای از اشتباهات را مرتکب شده است؛ تلاش او برای تغییر نظام پارلمانی که بیش از یک قرن حاکم بود به نظام ریاست‌جمهوری از نوع آمریکایی که همه اختیارات در دست رئیس‌جمهور قرار داده می‌شود، سپس انتخاب نخست‌وزیری ضعیف (احمد داوود اوغلو) و متهم کردن دشمنانش به الحاد، همجنس‌گرایی، تروریسم و خیانت. این مرد عادت دارد قدرت مطلقه باشد و از طریق سیطره حزبش بر ۴ قوه مهم یعنی پارلمان، ریاست‌جمهوری، قوه اجرایی و قوه قضائیه، کنترل کشور را به دست گیرد. ولی او در کنترل قوه پنجم یعنی رسانه‌ها شکست خورد. رسانه‌ها با فاش کردن فساد، قاچاق سلاح برای گروه‌های تروریستی در سوریه و حمایت از تظاهرات طرفداران محیط‌زیست در میدان «تقسیم» نقش بارزی در بی‌ثبات کردن پایگاه حاکمیتی او ایفا کرد. ترکیه امروز با آینده‌ای مبهم مواجه است؛ شمارش معکوس برای پایان پدیده اردوغان آغاز شده و این 3 چالش اصلی عبارتند از:
1- داعش که به مرزهای ترکیه رسیده است.
2- یک میلیون آواره سوری که شمارشان رو به افزایش است.
3- اقتصاد که شاهد رکود و رشد کند است.
در کنفرانس حزب «عدالت و توسعه» که در سال 2012 برگزار شد و آخرین کنفرانس اردوغان به عنوان رئیس این حزب براساس منشور آن بود، مطرح‌ترین مدعوین در آن زمان «محمد مرسی» رئیس‌جمهوری وقت مصر و «خالد مشعل» رئیس دفتر سیاسی جنبش مقاومت اسلامی فلسطین «حماس» بودند. مرسی در حال حاضر به دنبال کودتای نظامی که به سرنگونی دولت وی ختم شد، در پشت میله‌های زندان قرار دارد و با حکم اعدام نیز مواجه است. مشعل نیز در حال حاضر در دوحه، پایتخت قطر در وضعیتی شبیه به اعتکاف، به‌سر می‌برد، چرا که بسیاری از کشورهای عربی درهای‌شان را به روی او بسته‌اند. در این کنفرانس که من نیز از مدعوان به آن بودم، اردوغان سخنرانی تاریخی ایراد کرد و در میان کف‌زدن‌های طولانی، نام تک‌تک خلفای دولت عثمانی را بیان کرد. شاید او خوش‌بین بود که خود نیز یکی از آنها شود ولی به نظر می‌رسد نتایج انتخابات اخیر باعث شد این رویا حداقل در آینده‌ای نزدیک دست نیافتنی باشد. بی‌ثبات شدن مراکز قدرت رئیس‌جمهور اردوغان سردردی مزمن برای همپیمانانش بویژه در سوریه، مصر، لیبی و تونس و نیز ضربه بزرگی به رهبران آنهاست. از سوی دیگر، ائتلاف سه‌گانه قطر، عربستان سعودی و ترکیه که در سرنگون کردن نظام سوریه، حمایت از اسلام‌گراهای میانه‌رو در لیبی و نیز کاستن از نفوذ ایران در منطقه شکست خورد، یکی از بزرگ‌ترین قربانیان «توفان دموکراتیک» ترکیه خواهد بود. ذوق‌زدگی رسانه‌های دمشق و رسانه‌های دولتی مصر و سخنان مقامات عراقی ما را به این نتیجه می‌رساند که بحرانی که این ائتلاف در آن گرفتار شده است، چه بسا طی روزها و ما‌ه‌های آینده آن را غرق خواهد کرد. «مدل اردوغانی» که معجزه ادغام اسلام و دموکراسی را در عرصه میانگین رشد اقتصادی بی‌سابقه (7 درصدی) محقق کرد، به پایان خود نزدیک می‌شود و مهم‌ترین دلیل آن این است که محرک اصلی آن یعنی سیاست «به صفر رساندن مشکلات» با همسایه‌ها منحرف شد بلکه حتی از بین رفت و باعث شد ترکیه محصور در دوستان اندک و دشمنانش زیاد باشد.
* تحلیلگر برجسته مسائل منطقه‌ای