مهدی جابری: گذشتن از مرز؛ این بار اما نه از یک کشور به کشور دیگر بلکه از جوانی به میانسالی. یک سوم جمعیت کشور را افراد 15 تا 30 سال تشکیل می‌دهند و 24 میلیون نفر به مرور وارد این محدوده سنی خواهند شد. حال اگر به این آمار، تعداد افرادی را که بیش از 30 سال دارند اضافه کنیم با یک رخداد تلخ اجتماعی مواجه هستیم. خبرنگار «وطن امروز» در این باره با حجت‌الاسلام والمسلمین حسن ناصری‌پور، دبیرکل انجمن مطالعات خانواده در ایران به گفت‌وگو نشسته است.
***
جناب آقای ناصری‌پور! کاهش تدریجی جمعیت ایران، نگرانی‌هایی را بین کارشناسان و برخی مقامات کشور ایجاد کرده است. چه اتفاقی افتاد که جمعیت کشور پس از رشد قابل توجه در اوایل دهه 70، اکنون شرایط کاملا متفاوتی را تجربه می‌کند؟
موضوع جمعیت در کشور ما در 2 برهه زمانی قابل بحث و بررسی است؛ اوایل دهه 70 و ابتدای دهه 90. در اواخر دهه 60 به خاطر تشویق مردم به فرزندآوری با رشد قابل توجه جمعیت مواجه شدیم. بنابراین در دهه 70 ساختار جمعیت کشور «نوجوان» بود؛ طوری که سالمندان 3 تا 5 درصد و جوانان 40 تا 45 درصد کل جمعیت را تشکیل می‌دادند. مطابق آمار موجود از دهه 60، هر خانواده ایرانی به طور میانگین دارای 7/3 فرزند بوده و برخی کارشناسان حتی معتقدند 5 فرزند در هر خانواده وجود داشته است.
هر چه از دهه 60 فاصله می‌گرفتیم با چند مساله مهم جمعیتی مواجه می‌شدیم. کاهش تدریجی میزان موالید در یک دوره بلندمدت، کاهش میزان مرگ و میر در دوران سالخوردگی، افزایش متوسط طول عمر و مهاجرت بخشی از نیروی کار جوان جامعه به نیروی کار میانسال و سالخورده از جمله این مسائل بوده است.
روند سالخوردگی در دنیا نیز تقریبا شبیه به ایران است. جمعیت جهان در سال 2006، حدود 55/6 میلیارد نفر با رشد سالانه 2/1 درصد بود و جمعیت کنونی کره زمین حاصل افزوده‌شدن سالانه فقط 77 میلیون نفر به جمعیت جهان است.
پیش‌بینی سازمان ملل این است که با کاهش نرخ باروری از یک سو و کاهش میزان مرگ و میر از سوی دیگر، جمعیت سالخورده جهان در سال 2050 به 2 برابر افزایش یابد. به طور مثال حدود
4درصد از جمعیت آفریقا بیش از 65 سال سن دارند که این رقم در آینده نزدیک به 9/6 درصد خواهد رسید. در ژاپن نیز جمعیت 2/17 درصدی سالمند، تا 15 سال آینده به 4/36 افزایش می‌یابد.
جمعیت جوانی که به گفته شما اکنون در حال مهاجرت و انتقال به میانسالی است، چند درصد جمعیت کشور را تشکیل می‌دهد؟
بررسی روند جمعیت در کشور ایران از سال 1370 تا 1430 (یعنی در یک دوره 60 ساله) نشان می‌دهد هرم سنی جمعیت کشورمان در دهه 70 ساختار بسیار جوانی را تجربه کرده است به طوری که جمعیت زیر 15 سال، تحت تاثیر باروری بالا در دهه 60، بیش از 44 درصد جمعیت کشور را تشکیل می‌داد، در حالی که جمعیت بالای 65 سال فقط 3/3 درصد جمعیت کشور بود. به عبارت دیگر حرکت موج جمعیتی دهه 60 به سمت گروه‌های سنی بالاتر از یک سو و پایین آمدن محسوس نرخ باروری با اعمال سیاست‌های جمعیتی در 15 سال گذشته از سوی دیگر، موجب کاهش جمعیت زیر 15 سال از 44 درصد به 24 درصد شد. در همین دهه، جمعیت سالخورده کشور به 2/5 درصد افزایش یافت و میانگین سنی جامعه از 21 سال به 29 سال رسید؛ یعنی جمعیت جوان تبدیل به میانسال شد. بررسی این روند و تحلیل هرم سنی، ما را به این نتیجه می‌رساند که با شرایط ناگواری مواجه هستیم و اگر برنامه‌ریزی کارشناسی نداشته باشیم، شرایط غیرقابل جبرانی را تجربه خواهیم کردیم.
پیر شدن جمعیت ایران هشداری است که از سوی بسیاری از کارشناسان مطرح می‌شود. اگر این روند ادامه داشته باشد، چه آسیب‌ها و تهدید‌هایی در کمین جامعه و خانواده‌های ایرانی است؟
شرایط سنی جمعیت کشور را می‌توان به طور خلاصه اینگونه بیان کرد که «جمعیت ایران رو به سالخورده‌تر شدن پیش می‌رود» و این اتفاق ناگوار برای نخستین‌بار در تاریخ کشور رخ می‌دهد.
چنانچه بهبودی در شرایط جمعیتی کشور ایجاد نشود، سنین 65 سال به بالای کشور تا 2 دهه آینده نسبت به جمعیت کمتر از 15 سال تفاوت فاحش می‌یابد. به همین علت توجه بسیار ویژه‌ای به این جمعیت سالمند خواهد شد و قطعا امید به زندگی آنها نیز افزایش خواهد یافت. بنابراین جمعیت سالخورده و افراد بالای 85 سال بیش از حد تصور کنونی ما می‌شود. در چنین شرایطی الگوی کار و بازنشستگی خود به خود تغییر می‌کند و کمتر از نیمی از جمعیت کشور را مستمری‌بگیران تشکیل خواهند داد؛ یعنی حدود 40 درصد جامعه به طور همزمان زندگی بازنشستگی را تجربه می‌کنند. این وضعیت قطعا فشار زیادی به نظام سلامت و تامین اجتماعی وارد خواهد کرد و نظام بیمه‌های اجتماعی متحول می‌شود. البته این تحول به معنای «رو به رشد» نیست بلکه یک تحول و روند اجباری است که هزینه‌ها را تا حد زیادی افزایش می‌دهد و چالش‌های جدید اقتصادی را به مرحله ظهور می‌رساند. به طور کلی پیری جمعیت در ایران استحکام برنامه‌های اجتماعی را بر هم خواهد زد.
ما چند سال تا بحرانی که شما از آن سخن می‌گویید فاصله داریم؟ به عبارت دیگر چه قدر فرصت داریم؟
ساختارهای جمعیتی عبارت است از: «بسیار جوان، جوان، انتقالی جوان به میانسال و انتقالی میانسال به بالا». کشور ما اکنون در مقطع سوم یعنی ساختار انتقالی جوان به میانسال قرار دارد و به سمت «خانواده مسن» جلو می‌رود که می‌تواند ساختار خانواده در ایران را به کلی دگرگون کند. افراد سالخورده در این روند جایگاه پررنگ‌تری خواهند یافت و فضاها و پدیده‌های نوظهوری را رقم می‌زنند.
کشورهایی که ساختار سنی جوان دارند از شرایط بهتری برای رشد، پیشرفت و تعالی برخوردارند اما در ساختارهای انتقالی مانند ایران، هرچند جمعیت سالخورده در برهه‌ای از زمان، خود را نشان نمی‌دهد یا کم نشان می‌دهد اما با تداوم کاهش نرخ باروری ناگهان جامعه را با شرایط جدید و پیچیده‌ای مواجه می‌کند.
ما فرصت زیادی نداریم. بسیاری از افرادی که محور اصلی مصاحبه ما هستند اکنون بیش از 30 سال سن دارند؛ یعنی مطابق تعریف‌های کارشناسی، جوان محسوب نمی‌شوند. بنابراین فرصت ما خیلی کم است و ما در آستانه یک رخداد و حادثه اجتماعی تلخ در حوزه جمعیتی هستیم. اگر در مرحله انتقال از جوانی به میانسالی ابلاغ دستورالعمل‌های کارشناسی از سوی نهادهای مربوط و فرهنگسازی لازم مد نظر نباشد و نرخ باروری کنونی معکوس نشود، مطمئنا آنچه اتفاق خواهد افتاد قابل کنترل و جبران نیست.
برخی خانواده‌ها برخورداری از یک یا 2 فرزند را سبک زندگی امروز در بیشتر کشورهای دنیا می‌دانند. از نظر آنها این موضوع یک فرهنگ
جا افتاده در جهان است. نظر شما چیست؟
برای اینکه روند نامناسب کنونی را کنترل، اصلاح و حتی معکوس کنیم باید اصل باروری به‌عنوان موثرترین راه در اولویت قرار گیرد و به شکل صحیح برای خانواده‌ها تبیین و فرهنگسازی شود. متاسفانه امروز عدم باروری به یک «باور» در بخش قابل توجهی از جامعه تبدیل شده است. یعنی زوجین اعتقاد و باور به تک فرزندی یا حداکثر دو فرزندی دارند. برخی‌ها با در پیش گرفتن احتیاط‌های خاص، از فرزندآوری پرهیز می‌کنند؛ مثلا این بهانه را می‌آورند که ما به‌عنوان همسر باید شناخت بهتری از یکدیگر پیدا کنیم بنابراین نباید صاحب فرزند شویم تا اگر لازم بود بتوانیم بدون مانع، دردسر و مزاحم از یکدیگر جدا شویم.
آمار ما نیز نشان می‌دهد 39 درصد طلاق‌ها در سال‌های 91 و 92 متعلق به زوج‌هایی است که یک تا 5 سال زندگی مشترک داشته‌اند. به عبارت دیگر ارتباط معناداری بین باور زوجین برای نداشتن فرزند و طلاق ایجاد شده است و این فرهنگ و باور غلط تبعات اجتماعی و اقتصادی ناگواری به همراه دارد.
شما به فرهنگسازی برای افزایش نرخ باروری اشاره کردید اما در شرایطی که نهادهای مختلف کشور مسؤولیت قانونی برای مساعدت به برنامه‌های افزایش جمعیت ندارند، بعید به نظر می‌‌رسد بتوان به آنها امیدوار بود.
همه نهادها و دستگاهها برای اصلاح وضعیت موجود مسؤولیت دارند. موضع‌گیری حکیمانه رهبر معظم انقلاب، حجت را بر تمام مدیران و دستگاهها تمام کرد. رسانه ملی در این میان، نقش مهمی برای فرهنگسازی در جامعه و نیز بازگو کردن تبعات پیری جمعیت دارد. حوزه‌های علمیه نیز باید برای حضور موثرتر بین جوانان و آگاه کردن آنها برنامه‌ریزی کنند. این حضور باید مطابق با خواست و علاقه جوانان باشد. به عبارت دیگر روحانیون نباید انتظار داشته باشند جوانان را الزاما به محفل‌های مذهبی بیاورند بلکه این روحانیون هستند که باید پاتوق‌های جوانان را شناسایی کنند و با هنر و خلاقیت خود، وارد آن پاتوق‌ها شوند و در راستای اطلاع‌رسانی به جوانان و فرهنگسازی صحیح برای آنها گام بردارند. بنابراین ما نیازمند اتخاذ رویکردهای بسیار فعال فرهنگی هستیم و بهترین کار در کنار وضع قوانین، انجام فعالیت‌های آگاه‌کننده و فرهنگساز است.
مقام معظم رهبری به‌عنوان مرجع تقلید با تمام توان و قوا به میدان آمده‌اند. بنابراین انتظار ما از دیگر بزرگان، مراجع تقلید و طلاب این است که آنها نیز وارد این عرصه شوند. بنده از جایگاه یک روحانی، سازمان تبلیغات اسلامی را مثال می‌آورم. این سازمان می‌تواند دوره‌های آموزشی چندماهه تا 2 ساله برای روحانیون مبلغ برگزار کند تا این مبلغان که حضور گسترده‌ای در جامعه و بین اقشار مختلف دارند، بتوانند بخشی از کار مهم فرهنگسازی برای فرزندآوری و فرزندپروری را به انجام برسانند. آموزش‌وپرورش نیز به‌عنوان نهادی که نفوذ قابل ملاحظه‌ای بین خانواده‌ها دارد می‌تواند با انجام برنامه‌ریزی‌های کارشناسی در این مسیر گام بردارد تا باورهای غلطی که در حال بروز و ظهور است، جای خود را به فرهنگ، باور و اعتقاد صحیح بدهد.