امیرعلی جهاندار: اکبر هاشمی‌رفسنجانی که همه پشتوانه سیاسی حسن روحانی در کشور است و به یک معنی روحانی هیچ‌گاه مستقل از هاشمی نمی‌تواند برای خود جایگاهی در معادلات سیاسی کشور تعریف کند، از فشارهای آمده بر دولت روحانی که همگان دولت هاشمی نیز می‌خوانندش ناراحت است. هاشمی البته باید هم ناراحت باشد چرا که موفقیت دولت بیش از آنکه به پای روحانی نوشته شود به پای هاشمی و تئوری‌های مدیریتی او برای اداره کشور نوشته می‌شود و اگر این تئوری‌ها ناکارآمد باشد به معنای ناکارآمدی هاشمی برای اداره کشور است.
اگرچه دولت طی 2 سال گذشته مسائل مختلف سیاسی و اقتصادی را به تحریم‌ها گره می‌زد و مذاکرات و تعامل با غرب را راه حل خروج از مشکلات می‌دانست اما هیچ‌گاه این نگاه رادیکال را که «آب خوردن مردم هم به تحریم‌ها مربوط است» بیان نکرده بود. گزاره‌ای که اجماع همه نخبگان و مردم را علیه خود در پی داشت. البته باید زمان ابراز این گزاره از سوی روحانی را نیز مزید بر علت دانست، چنانکه در آستانه 2سالگی دولت که همه در حال تحلیل شرایط و عملکرد دولت هستند، بیان این مساله آن هم از طرف شخص اول دولت، تیر خلاصی است به تئوری دولت یازدهم! این گزاره حسن روحانی 2 مفهوم را در پس خود داشت: اول آنکه همه مشکلات حتی آب خوردن هم به تحریم مربوط است و دوم اینکه برای خوردن آب هم اجازه طرف مقابل شرط است. جهانگیری، معاون اول رئیس‌جمهوری نیز که فشار بر رئیس‌جمهور را سنگین دیده بود در سالن همایش‌های برج میلاد گفت: «اینکه می‌گویند تحریم‌ها روی آب آشامیدنی مردم هم تأثیر گذاشته کاملاً درست است». مهم‌ترین بحثی که از اینگونه صحبت مسؤولان می‌توان دریافت آن است که دولت به «ناکارآمدی ایده مدیریتی خود واقف شده است و با بحران کارآمدی مواجه شده است». دولتی که در ابتدای تبلیغات انتخاباتی با شعارهایی از این دست که «مملکت مدیر می‌خواهد، نه نوکر!» به تخطئه گفتمان‌های مقابل خود می‌پرداخت و در اظهارنظرهای صریح اعلام می‌کرد دیگر نیازی به وارد کردن انگور از آرژانتین نیست و یک مدیریت کارآمد قادر خواهد بود مشکلات اینچنین را رفع کند و یک هفته قبل از انتخابات ریاست جمهوری اعلام کرد: «والله العلی العظیم اگر مشکلات کشور راه‌حل نداشت کاندیدا نمی‌شدم!» با عبور از اظهار نظر‌های شوخی و طنز بویژه هشتگ «تحریمیم؛ می‌فهمی؟!» که در شبکه‌های اجتماعی به وجود آمد، اظهارنظرهای جدی دیگری هم از سوی نخبگان و سیاسیون کشور مطرح شد که به نوعی بازتعریف دوگانه مدیریت کشور و کارآمدی آن بود. رحیم‌پورازغدی که از جمله تئوریسین‌های پیشرفت درون‌زا است، گفت: «غربی‌ها از کودکی «ما می‌توانیم» را آموزش می‌دهند. از کلاس دوم و سوم در گوش کودکانشان در سراسر اروپا می‌خوانند که غربی‌ها بر شرقی‌ها برترند و از اوایل قرن بیستم در تمام مدارس جهان شرق که به دست غرب افتاد آموختند شما نمی‌فهمید که این یعنی مصداق شما نمی‌توانید. اینکه برخی مسؤولان صراحتاً می‌گویند آب خوردنمان با اراده غرب است محصول آموزش‌وپرورش و درس خواندن در مکتب غرب است، امروز حتی نخبگانمان متأسفانه با این تفکر بزرگ شده‌اند». محسن رضایی، دبیر مجمع تشخیص مصلحت نظام و رقیب انتخاباتی حسن روحانی، در یکی از سخنرانی‌های خود در استان خوزستان گفته بود: «30 درصد مشکلات اقتصادی کشور مربوط به تحریم‌ها است و بقیه مشکلات به مسائل داخلی برمی‌گردد». در واکنشی دیگر، رئیسی، دادستان کل کشور نسبت به اظهارنظر رئیس‌جمهور انتقاد کرده و ابراز داشت: این را که برخی‌ها می‌گویند آب خوردن ما هم بسته به مذاکرات است، یک خطای راهبردی می‌دانم. اینگونه صحبت کردن کد دادن به دشمن محسوب می‌شود و دشمن نیز از آن سوءاستفاده کرده و باعث می‌شود ما را محتاج مذاکرات بداند. آیت‌الله آملی‌لاریجانی هم در بیانی مبسوط ابراز داشت: «عده‌ای تمام مشکلات کشور را به مساله تحریم‌ها و مذاکرات گره می‌زنند و به‌راحتی تمام سرمایه‌های ملی و داخلی، توانمندی‌های جوانان و استعدادهای داخلی را نادیده می‌گیرند؛ اگرچه تردیدی نیست که تحریم‌ها مشکلاتی را ایجاد کرده اما باید مدنظر قرار دهیم که ملت ایران با تکیه بر توان داخلی برهه‌هایی سخت‌تر از این به مانند دفاع مقدس را پشت سر گذاشته است. اینکه در مقابل دشمن به‌گونه‌ای سخن بگوییم که گویا تمام مشکلات کشور معطوف به تحریم‌هاست و کشور بر اثر این تحریم‌ها کاملاً وا مانده و راهی به جلو ندارد، کار غلطی است». احمد توکلی، نماینده مردم تهران در مجلس شورای اسلامی و از اقتصاددانان برجسته کشور نیز مدتی قبل در یک برنامه تلویزیونی صریحاً گفته بود: یک‌سوم شرایط اقتصادی کشور متأثر از تحریم‌هاست.
این جمله روحانی به قدری از واماندگی دولت در اداره کشور سخن می‌گفت که حتی برخی خوشبین‌ها به دولت هم نتوانستند خود را در این گزاره غلط شریک کنند. علی لاریجانی با اشاره به میزان محدود تأثیر تحریم‌ها بر اقتصاد کشور گفت: «در مجموع تحریم‌ها در 20 تا 30 درصد مشکلات نقش دارد و بقیه به مشکلات داخلی ما برمی‌گردد». مهم‌ترین اظهارنظر‌ها مربوط به رقیب اصلی روحانی در انتخابات یازدهم ریاست جمهوری بود. محمدباقر قالیباف، شهردار تهران که نزدیک به 2 سال است اظهارنظر سیاسی جدی نداشته است، در دیدار با جمعی از دانش‌آموختگان دانشگاه تهران گفت: «مشکلات فقط به خاطر تحریم‌ها نیست. بی‌برنامگی و ضعف مدیریت در این دولت و دولت پیشین از تحریم‌ها هم مؤثرتر است. آمریکا نباید احساس کند که ما وابسته به تصمیم و اراده او هستیم». قالیباف 2 روز بعد در آیین افتتاح 74 پروژه فرهنگی، اجتماعی، عمرانی، ترافیکی و امور شهری منطقه 6 گفت: «همه میهمانان خارجی زمانی که وارد شهر تهران می‌شوند به این نکته اذعان می‌کنند که با وجود کمبودها و مشکلات، هیچ اثری از اعمال تحریم‌های اقتصادی در شهر زنده و سالم تهران دیده نمی‌شود». این پیام‌ها شاید در نگاه اول مربوط به یک اظهارنظر از روحانی باشد اما در لایه زیرین و اصلی این صحبت‌ها فرضیه «ناکارآمدی تئوری دولت در مدیریت کشور» را در اذهان تقویت می‌کند. به‌گونه‌ای که دکتر پرویز امینی، جامعه‌شناس سیاسی در مصاحبه با «وطن امروز» گفت: « دولت خلأ بزرگی در کارآیی و اثربخشی و اثبات توانمندی خود دارد و با وجود شواهد و قرائن می‌توان گفت ایده دولت برای اداره کشور شکست خورده است». اما هاشمی‌رفسنجانی از بیان ناکارآمدی دولت یازدهم که به معنای ناکارآمدی ایده مدیریتی هاشمی برای اداره کشور است، ناراحت است به همین جهت در مقابل انتقادات عصبانی شده و در دیدار با اعضای هیأت مدیره و جمعی از اعضای خانه صنعت، معدن و تجارت جوانان ایران گفته است: «مخالفان تخریبی با استفاده از منابع مالی و رسانه‌های تبلیغی فراوان خود، درصدد القای ناکارآمدی مسؤولان اجرایی هستند.» این گزاره هاشمی به معنای ترس هاشمی از ایجاد دوقطبی کارآمدی در مدیریت کشور است که در این صورت او و دولت مورد حمایتش بازنده میدان خواهند بود.