فاطمه مهربان: پاسخ به سؤال‌های من کیستم؟ و کجا زندگی می‌کنم؟ معرف بخشی از هویت فرد است.
هویت در معنای ساده‌‌اش یعنی ویژگی‌هایی که متمایز‌کننده یک فرد از دیگری است. این ویژگی‌ها شامل دین، زبان، نژاد، تاریخ، جغرافیا، معماری و... است. هویت مجموعه‌ای است از وابستگی‌ها و پیوندهای مذهبی، عاطفی، تاریخی، جغرافیایی، فرهنگی، قومی و حماسی که زندگی انسان را در برمی‌گیرد. مفهوم هویت از جایگاه ویژه‌ای میان مباحث روانشناختی و جامعه‌شناختی برخوردار است. در منظر روانشناسان به لایه فردی هویت پرداخته می‌شود ولی جامعه‌شناسان به هویت جمعی می‌پردازند. در تعریف هویت جمعی گفته می‌شود: جایگاهی از زندگی اجتماعی که در فرآیند اجتماعی شدن حاصل شده و طی آن افراد یک جامعه معمولا با ضمیر «ما» خود را متعلق و مدیون به آن می‌دانند و در برابر آن نوعی احساس تعهد و تکلیف می‌کنند. به عبارت دیگر، زندگی اجتماعی انسان بدون وجود راهی برای دانستن اینکه دیگران کیستند و بدون نوعی درک از اینکه خود ما کیستیم غیر‌قابل تصور است. هر جامعه‌ای در مقایسه با تفاوت‌ها و تمایزهایش با دیگر جوامع شناخته می‌شود. باورها و ارزش‌های مشترک، میراث فرهنگی و امثال آنها قادرند انسجام یک ملت را تقویت و استقلال فرهنگی آن را تضمین کنند. بی‌هویتی به راستی همچون فروختن ارزان خود است. دارای هویت بودن، عین هدفدار بودن و هدف یعنی حقیقت مطلوبی که اشتیاق وصول به آن، محرک انسان برای انجام کارها و انتخاب وسایلی است که آن حقیقت را قابل وصول کند. مهم‌ترین عامل تهدیدکننده هویت جمعی، فقدان خودآگاهی است. چیزی که هویت جمعی را از بین می‌برد این است که در یک خط مستمری از زمان هرگز این خودآگاهی در مردم به وجود نیاید که کیستند. از طرفی عامل پایداری هویت، خودآگاهی جمعی یا تاریخی است که فرد بداند ریشه‌اش چه بوده و از کجا سرچشمه گرفته و چه سیری را طی کرده و آینده‌اش چیست؟
چنانچه ملتی دچار بی‌هویتی شده و به شناخت درستی از چیستی و کیستی خود نرسد، به عوارض وهمناکی مثل اصالت دادن به بیگانه، عدم اعتدال و تعادل روحی، بی‌هدفی و بی‌معیاری و نداشتن قدرت در تغییر وضعیت به مطلوب در سطح ملی دچار خواهد شد. اما چه چیزهایی می‌تواند سد راه خودآگاهی جمعی ما ایرانیان شود؟ به نظر می‌رسد از دوران قاجار، توسعه‌یافتگی و همراهی با مظاهر تمدن مدرن، که در آن برهه تاریخی به‌مثابه فرار از زندگی فلاکتبار تحمیلی بر مردم و دستیابی به آبادانی و آسایش نسبی بود، معیاری شد برای قضاوت درباره خلق و خو و هویت ملی ایرانیان. در ادامه این جریان، بعدها کتاب خلقیات ما ایرانیانِ محمدعلی جمالزاده و آثاری مثل سازگاری ایرانی، جامعه‌شناسی خودمانی، جامعه‌شناسی خودکامگی، ما چگونه ما شدیم؟ چرا عقب مانده‌ایم و... به رشته تحریر در آمد. مستند «جای خالی» تلاشی است برای نگاهی دوباره به هویت جمعی ایرانیان، فیلمی که سعی می‌کند مباحث مربوط به خلق و خوی ایرانی را از محدوده محافل خاص خارج و آن را به عنوان یک مطالبه عمومی از زبان مسؤولان فرهنگی فعلی و سابق و اندیشمندان این حوزه بیان کند. فیلم در آغاز با دعوت به درنگ و تفکر در خاطرات، اشاره می‌کند که دنبال مرور هویت جمعی مردمی است که در سخت‌ترین شرایط روزگار، از دل یک سرزمین خشک، رویای آبادی و آبادانی را به حقیقت بدل کردند. مستند پس از ارائه تعریف‌های ابتدایی از مقوله فرهنگ به صورت عام و فرهنگ ایرانی به صورت خاص سراغ نمونه‌هایی از رفتارهای ناپسند اما معمول اجتماعی در تعامل‌های روزمره ایرانیان می‌رود و این آشفتگی‌های رفتاری را از زبان نویسندگان، اندیشمندان و همچنین مسؤولان فرهنگی کشور مطرح می‌کند. در ادامه با گذری کوتاه بر بخشی از دلایل این رفتارها به بیان چگونگی نگاه درست به مقوله‌هایی از این دست پرداخته و از 2 خطای تقلیل‌گرایی و ذات‌باوری به عنوان موانعی در راه دستیابی به خودآگاهی جمعی نام می‌برد. مستند در پرداختن به مساله فرهنگ عمومی ایرانی‌ها به مدل تحلیل اسناد درونی که تنها عوامل داخلی را موجب شکل‌گیری خلق و خوهای ملی می‌داند اکتفا نمی‌کند و از موثرترین و مهم‌ترین عامل بیرونی در آشفتگی‌های رفتاری امروز ایرانیان یاد می‌کند، چیزی که به تعبیر «جای خالی»، ما را دچار یک گیجی فرهنگی کرده است. ظاهرا برخورد ایران با غرب بعد از مواجهه ایرانیان با اسلام، دومین برخورد بزرگ فرهنگی ایرانیان با غیر بوده است. منتها دربرخورد اول سازگاری و در برخورد دوم ناسازگاری پدید آمد. مدرنیته زمانی وارد ایران شد که ایرانیان تشنه تغییر و رهایی از زندگی فلاکتباری بودند که شاهان قاجار برای‌شان به‌وجود آورده بودند. با ورود مدرنیته، تحول‌های ژرفی در روابط و ساختارهای اجتماعی و کلا طرز تفکر جامعه ایرانی اتفاق افتاد. فرهنگ غرب همراه ورود و گسترش روزافزون کالاهای مصرفی و دستاوردهای مادی در جامعه ایران بیش از پیش فزونی یافت، طوری که بر دو نوع فرهنگ قبلی جامعه ایران یعنی فرهنگ ایرانی و فرهنگ اسلامی، نوع سومی از فرهنگ اضافه شد که همان فرهنگ غرب است. به دلیل مواجهه سریع و بی‌حساب و کتاب با این ناهماهنگی فرهنگی، بحران‌هایی خودنمایی کرده، هویت ایرانی کمرنگ و الگوهای غربی در رفتار و گفتار و کردار شخص ایرانی بیشتر شد. از طرف دیگر جلوه‌های هویت و فرهنگ اسلامی نیز تحت‌الشعاع قرار گرفت. «جای خالی» پس از ذکر مدرنیته به عنوان عامل گیجی فرهنگی، با پرداختن به مواردی مثل آموزش، نظارت، قانون و اصلاح زیرساخت‌ها سعی در پر کردن جاهای خالیِ رسیدن به تعالی و رشد فرهنگی داشته و در نهایت مخاطب را دعوت به رجوع به میراث ناب فرهنگ ایرانی - اسلامی می‌کند که حاصل تجمع صدها سال تجربه‌های تاریخی یک ملت است. تجددگرایان معتقدند اعتقادهای سنتی جوامع توسعه‌نیافته یا در حال توسعه، مانع رشد آنهاست. لذا تحول و استحاله فرهنگی را مقدم بر تحول اقتصادی می‌دانند. در ایران هم بیشتر کسانی که خلق و خوی ملی را تحلیل و بررسی می‌کنند، اخذ فرهنگ غرب، ورود به نظام سرمایه‌داری جهانی، کمرنگ کردن هویت و نفی مبارزه با استعمار را پیش‌شرط‌های توسعه و آبادانی و به‌سامان شدن رفتارهای اجتماعی و عمومی می‌دانند.
به نظر می‌رسد مستند «جای خالی» با دوری از خطاهای معمول این عرصه مانند تقلیل‌گرایی و ذات‌باوری و پرهیز از ساده‌سازی امر پیچیده و متنوع فرهنگ عمومی و رفتارهای اجتماعی و فرار از گرفتار آمدن در دام توصیف‌های اغراق‌آمیز درباره خلق و خوی ایرانی و ندیدن مشکلات و کمبودها در زیر سایه خصوصیات بسیار خوب و پسندیده ایرانیان، در پی رسیدن به پیام ساده و عقلانی است که رهبر انقلاب مهر ماه سال گذشته در دیدار با جمعی از فرهنگیان بیان فرمودند: ... ما امروز در خودمان، در خلقیات خودمان، در رفتار خودمان، نقص‌هایی مشاهده می‌کنیم که باید برطرف شود. استعداد بشرى در جامعه ایرانى، یک استعداد انبوه و سرشار است؛ این استعداد باید امکان بروز پیدا کند، جهت صحیح پیدا کند. به نظر می‌رسد ساخت مستند«جای خالی» تلاشی است در راستای زدودن گرد مظلومیت از مقوله‌ای مغفول در نظام جمهوری اسلامی که به تصریح رهبر انقلاب متاسفانه در این زمینه پیشرفت چشمگیری نداشته و امید است در صورت استمرار ساخت آثاری از این دست، اولین قدم‌های امید‌بخش که به‌وجود آمدن فضایی برای تفکر و گفت‌و‌گو دور از هیاهو و هیجان‌های کر و کور‌کننده و ایجاد گفتمان اجتماعی در فضایی عقلایی و سالم درباره اهمیت این موضوع است، برداشته شود.