سفر ۲۷ میلیون زائر به مشهد مقدس هر چند بازار زیارتی عظیمی ایجاد کرده است اما در مقام عمل این بازار از چشمان باریک‌بین چینی‌ها و قاچاقچیان در امان نمانده و سود آن در چمدان بیگانگان محبوس شده است. مشهد به‌عنوان پایتخت معنوی جهان اسلام به گفته مسؤولان خراسان رضوی سالانه پذیرای
۲۷ میلیون زائر و گردشگر است اما به دلیل وفور کالاهای قاچاق و جنس‌های چینی نتوانسته در حوزه بازار زیارتی از این دریای اقتصادی سهم قابل توجهی را به خود اختصاص دهد. سوغات و هدایای معنوی و زیارتی که در مشهد مقدس رکن اقتصاد این شهر را تشکیل می‌دهد از چشمان باریک‌بین چینی‌ها پنهان نمانده و بسیاری از زائران در حالی این شهر را ترک می‌کنند که توشه سفر آنها را تسبیح و سجاده‌های چینی و قاچاق زینت بخشیده است. نبود متولی مشخص و برنامه‌ریزی منسجم برای بهره‌برداری از این ظرفیت موجب شده با وجود بیش از ۱۰۰ رشته هنری و فعالیت ۲۰ هزار هنرمند در رشته‌های صنایع دستی اما بازار زیارت تهی از دسترنج استادکاران ایرانی به اجناس تقلبی تن بدهد. بازار رضا(ع) در مشهد مقدس که به‌عنوان یکی از مشهور‌ترین بازارهای سنتی و زیارتی در ایران شناخته می‌شود کارکرد خود را به‌عنوان یک الگوی اسلامی به جمعه بازاری از کالاهای چینی و تقلبی بخشیده است و نبود رد پای متولیان فرهنگی در این مکان موجب شده کسبه با ادبیات خود نبض تبلیغات را در این بازار به دست گیرند. با گذر از این بازار در می‌یابید انگشترهای عقیق و گوهرهای لاجوردی و سنگ‌های فیروزه نیشابور و همچنین سنگ‌های زینتی و قلم‌خورده استادکاران شهر توس جای خود را به پلاستیک‌های چینی با ظاهری دلربا و باطنی خالی از معنویت و اصالت داده است. بازار زیارت مشهد مقدس ادبیات و اصالت خود را نیز در چارچوب برگه‌های تحریر با شعار‌های تبلیغاتی که کسبه بر شیشه‌های مغازه خود الصاق کرده‌اند از دست داده است و محصولاتی از جمله «جیلی، بیلی» و ترشک و آلوچه به تیتر نخست تبلیغات این بازار معنوی تبدیل شده است. نبود نظارت بر این بازار همچنین موجب شده بسیاری از سودجویانی که به دنبال صید در آب گل‌آلود هستند با ورود به صنعت بسته‌بندی غیراستاندارد محصولاتی را روانه بازار کنند که گاه تقلب و نارضایتی را چاشنی سفر زائران می‌کنند. نبود تناسب بین سوغات شهر مشهد با فرهنگ زیارت به قدری است که استاندار خراسان رضوی نیز بارها اعلام کرده نباید بازار سوغات مشهد میدان بهره‌وری کشورهایی شود که هیچ دلی در گروی اهل بیت ندارند.
سوغات زیارتی مسلمانان را غیرمسلمانان تولید می‌کنند
معاون صنایع دستی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور که خود به‌عنوان زائر در این بازار گام نهاده و با ما هم‌کلام شده است از جمله افراد و متولیان این بخش است که با تحیر می‌گوید: برایم جای سوال است چه طور این همه کالای قاچاق در حوزه زیارتی وارد کشور و شهر مشهد مقدس شده است! بهمن نامورمطلق با بیان اینکه بازار سوغات زیارتی نیازمند گفتمان‌سازی و فرهنگ‌سازی است در گفت‌وگو با مهر بیان کرد: اسفناک است سوغات زیارتی عرضه‌شده در ایران و بویژه شهر مشهد را افرادی تهیه می‌کنند که اعتقادی به زیارت و اسلام ندارند. وی با تاکید بر این موضوع که مبارزه جدی با این حجم کالای قاچاق باید در دستور کار دولت قرار گیرد، بیان کرد: بنا بر آمار هر یک هزار میلیارد ریال کالای قاچاق در حوزه صنایع دستی ۱۰ هزار شغل را نابود می‌کند و لذا از این اتفاق می‌توان به‌عنوان یک فاجعه یاد کرد.
ثروتی که به چین می‌رود
معاون امور هماهنگی زائران استاندار خراسان رضوی دراین رابطه معتقد است بر خلاف کشور چین ما هنوز برنامه‌ریزی مشخصی در این راستا و برای بهره‌گیری از این ثروت نهفته نداریم. محمدحسن واحدی با بیان اینکه حضور بیش از ۲ میلیون زائر خارجی و افزون بر ۲۰ میلیون زائر داخلی بخش مهمی از اقتصاد زیارت را در بر می‌گیرد در گفت‌وگو با مهر یادآور شد: براساس مطالعات انجام شده در طرح توسعه کمی و کیفی زیارت امام رضا(ع) گردش مالی سوغات زائران حدود ۵۰۰ میلیارد تومان برآورد شده که ۷۰ درصد آن در اختیار محصولات کشور چین قرار دارد. وی تاکید می‌کند: اگر زیارت را پیشران توسعه استان در نظر گرفته و رشد اقتصادی را یکی از محورهای اصلی توسعه محسوب کنیم به این نتیجه می‌رسیم توسعه اقتصادی استان می‌تواند در ذیل مقوله زیارت تحقق یابد. واحدی در پاسخ به اینکه چه اقداماتی برای بهره‌برداری از این بازار در پیش گرفته شده است، افزود: خوشبختانه طرح توسعه کمی و کیفی زیارت در عرصه مطالعاتی و مرکز رشد فناوری‌های فرهنگی و زیارت فعالیت‌های قابل توجهی داشته که از جمله آنها می‌توان به برگزاری دوره‌های
ایده‌پروری سوغات زائران اشاره کرد. واحدی با بیان اینکه عملیاتی‌شدن این اهداف نیازمند وجود حلقه‌های کیفیتی است، تصریح کرد: مرکز رشد فناوری‌های فرهنگی و زیارت در واقع یک حلقه کیفیتی است که می‌تواند با رویکردی دانش‌بنیان و اتخاذ فرآیند ایده‌پروری، توسعه کمی و کیفی سوغات فرهنگی را برای زائران به ارمغان آورد. وی گفت: برای رفع چالش‌های حوزه زیارت و زائر مطالعه «طرح توسعه کیفی و کمی زیارت امام رضا(ع)» در دستور کار قرار گرفته که در حال حاضر در 7 حوزه در مرحله تحویل‌گیری از مشاور است.
نیازمند عزم ملی هستیم
معاون صنایع‌دستی و میراث فرهنگی خراسان رضوی درباره ایجاد بازار پررونق برای خارجی‌ها در مشهد گفت: برای شکل‌گیری این چرخه اقتصادی که هنرمند و مصرف‌کننده در آن نقش اساسی ایفا می‌کنند، نیازمند عزم ملی هستیم. محمدحسین مطیع ابراز کرد: در این راستا باید ضمن حمایت از هنرمندان و تولید‌کنندگان صنایع دستی در راستای شناساندن آنها و محصولاتشان اقدام کرد و ضمن فرهنگ‌سازی درباره معرفی سوغات زیارت مردم را به خرید محصولات داخلی تشویق و ترغیب کرد. وی گفت: متاسفانه وجود کالاهای چینی و تقلبی با قیمت بسیار ارزان سایه سنگینی بر تولیدات و هنر ایرانی انداخته است که تا از ورود این کالاها به کشور جلوگیری نشود، نمی‌توان انتظار رقابت یا سهم‌خواهی از این بازار داشت. وی افزود: بیش از ۲۰ هزار هنرمند و صنعتگر در خراسان رضوی در بیش از ۱۰۰ رشته هنری مشغول فعالیت هستند که با حمایت از آنها در بازار می‌توان این ظرفیت را به دو برابر افزایش داد و اشتغالزایی ایجاد کرد.وی با اشاره به اینکه تجهیز کارگاه‌های تولید صنایع دستی و از طرفی فعال‌سازی تعاونی‌های هنرمندان می‌تواند نقش بسزایی برای حضور فعال‌تر در این بازار پدید آورد، بیان کرد: لازم است برای ایجاد این تحرک چندین محصول از تولیدات استان در قالب بسته‌های زیارتی و با برچسب مشخص تهیه و روانه بازار کرد و از طرفی روی آن تبلیغ شود. وی افزود: هنرمندان ما توان رقابت با کالای چینی را نداشته و روحیه آنها تجارتی نیست و لذا تمام مسؤولان و مردم باید در این راستا همگام شوند.