مرتضی اسماعیل‌دوست: این روزها فیلمی وارد چرخه اکران شده که نگاهی دینی را سرلوحه مسیر روایی‌اش قرار داده و سعی دارد دامنه رانت‌خواری و سوءاستفاده‌های غیراخلاقی را بر پرده سینما برای تماشاگر به تصویر درآورد. از این رو با حامد امرایی، کارگردان جوان این فیلم به گفت‌وگو پرداختم تا بیشتر از احوال «یاسین»ی بدانیم که در ماه مبارک رمضان، به دنبال نوربخشی بر صحنه تماشاست.
***
با چه نگاهی اولین اثر سینمایی خود را در راستای دین‌مداری قرار دادید؟
من پیش از این هم در آثار کوتاه و مجموعه مستندهایی که ساختم، دغدغه آثار دینی با لایه‌های اجتماعی داشتم، برای مثال مجموعه‌ای 6 قسمتی برای تلویزیون با نام «نقش بر آب» ساختم که بازیگران مطرحی چون پرستویی و کیانیان در آن بازی می‌کردند و درباره مسائل خرافی در بخشی از جامعه بود. به دلیل همین دغدغه شخصی علاقه‌مند بودم که موضوعی اخلاقی را در فیلم اول خود منعکس کنم و بر این اساس طرحی را با نام «پرواز زنبورها» آماده کردم و خودم بدون هیچ پشتوانه‌ای با آقای سیدناصر هاشم‌زاده برای نگارش فیلمنامه آن قرارداد بستم.
چه شد که به «یاسین» رسیدید؟ پیش از این هم نام‌های مختلفی مانند «ما همه گناهکاریم» در این کار مطرح شد!
آن طرحی که بنده اولین بار مطرح کردم با فیلمی که در حال اکران است، تفاوت بسیاری دارد و دستخوش تغییرات زیادی شده است. مساله اساسی برای من بعد از نگارش فیلمنامه، پیدا کردن تهیه‌کننده بود و با افراد مختلفی مانند آقای نوروزبیگی صحبت کردم که به توافق نرسیدیم و در نهایت آقای علی اکبری به عنوان تهیه‌کننده فیلم مشخص شد. اتفاق مهمی که در زمان پیش‌تولید این اثر پیش آمد این بود که به پیشنهاد تهیه‌کننده، فیلمنامه را در اختیار آقای مجیدی برای مشاوره قرار دادیم و ایشان گفتند که چنین طرحی را برای کارگردانی در نظر داشتند و ما هم به احترام ایشان از آن طرح اولیه گذشتیم!
فضای چنین آثاری به سینمای آقای مجیدی که در راستای معرفت‌شناختی است نزدیک است. خودتان در زمان طرح اولیه به ساختار سینمایی ایشان فکر می‌کردید؟
برای من آثار فیلمسازان ارزنده‌ای مانند آقای مجیدی همیشه مورد توجه بوده و از آنها درس گرفته‌ام و از نگاه شاعرانه سینمای ایشان واقعا لذت می‌برم. البته برای ما کنار گذاشتن آن طرح شرایط سختی را پیش آورد و با توجه به اینکه با برخی عوامل همچون آقای فرخ‌نژاد قرارداد داشتیم، ناچار شدیم با طرحی دوباره که آقای علی اکبری مطرح کردند، کار را ادامه دهیم. ایده جدید براساس ماجرای واقعی فردی بود که سوءاستفاده‌هایی داشت و هنوز هم در زندان بسر می‌برد.
چه میزان از ساختار طرح جدید نسبت به ایده اولیه دستخوش تغییر شد؟
بخش‌هایی از آن طرح همچنان حفظ شد اما قسمت‌هایی که دارای مضمون مشابهی با طرح مورد نظر آقای مجیدی بود، به درخواست ایشان کنار گذاشته شد. طرح ما مربوط به پسربچه‌ای حافظ قرآن بود که در محیط روستایی شمال و در کنار پدری زنبوردار زندگی می‌کرد و سکانسی که مدنظر آقای مجیدی بود و در فیلم کنار گذاشتیم مربوط به این می‌شد که در زمان خواندن قرآن توسط پسر، زنبورها کنار می‌رفتند. آن فضا خیلی شاعرانه بود و فضای معنوی خاصی داشت.
به نظر می‌رسد این همه تغییر رویه در فیلمنامه، «یاسین» را به اثری مخدوش در روایت‌پردازی و سردرگم در لحن روایی تبدیل کرده است.
من خیلی صریح به شما بگویم که هیچ دخالتی درباره فیلمنامه این اثر که توسط گروهی از نویسنده‌ها نوشته شده است، نداشته‌ام و حتی کلمه‌ای از آن را به نگارش درنیاورده‌ام.
این گروه نویسندگی شامل آقایان هاشم‌زاده، علی اکبری و چه دوستان دیگری بود؟
آقای هاشم‌زاده که در همان ابتدا و با انجام نشدن طرح «پرواز زنبورها» کنار رفتند و آقای علی اکبری هم بیشتر به‌عنوان ناظر و ایده‌پرداز در کنار کار حضور داشتند. معرفی نویسندگانی هم که در این کار مشارکت داشتند برعهده تهیه‌کننده است تا هر زمان صلاح دید، نام آنها را مطرح کند! همانطور که عرض کردم من در این زمینه نقشی نداشتم و تنها در جریان روند کار قرار می‌گرفتم.
به هر حال در سینمای ایران همه چیز را به حساب کارگردان اثر می‌گذارند. با توجه به اینکه سابقه نگارش فیلمنامه داشته‌اید، سعی نکردید برای این حفره‌های بسیار موجود در فیلمنامه چاره‌ای بیندیشید؟
درست می‌گویید اما یک نکته دیگر هم برای روشن‌تر شدن بحث عرض کنم که ما در زمان تولید هم با مشکلات عدیده‌ای مواجه شدیم. یکی از اتفاقات این بود که خانم قاضیانی در همان ابتدا دچار بیماری شدند و با توجه به اینکه ایشان در بخش تهران باید بازی می‌کردند، برای اینکه فرصت را از دست ندهیم قرار شد ابتدا بخش‌های مربوط به شمال را فیلمبرداری کنیم و این در صورتی بود که بنا به برنامه‌ریزی صورت یافته، فیلمنامه بخش شمال در طی روزهای بعد تکمیل می‌شد و از این لحاظ دچار تغییرات اساسی در برنامه‌های خود شدیم.
به نظر می‌رسد حاشیه‌ها و معضلاتی که از ایده اولیه تا اجرای کار پیش آمد، خود می‌تواند تبدیل به اثری مستقل شود!
بله! حالا این بخشی از مشکلات ما است و ادامه هم دارد، چرا که در هنگام فیلمبرداری در شمال دچار کمبودهای شدید مالی شدیم و قرارداد برخی عوامل به پایان رسید و حتی کار به تعطیلی رسید. دلیل این مساله هم این بود که مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی که قرار بود بخشی از مسائل مالی را پوشش دهد، ناگهان کنار کشید و آقای علی اکبری برای تامین شرایط مالی دچار مشکل شد. البته جای تشکر از شبکه آی فیلم وجود دارد که پای کار آمدند و به هر حال این فیلم با زحمت جمع شد.
اگر چه در کل روند مناسبی برای ساخت آثار سینمایی در کشور وجود ندارد اما با این چرخه دشوارتری که شما برای اولین فیلم خود طی کردید، اصلا لزومی به ساخت این فیلم با این شرایط بود؟
ببینید! فیلم ما به هر حال فیلمنامه مشخصی داشت و چارچوبی هم برای اجرای کار در نظر گرفتیم. اگر چه خیلی سختی کشیدیم اما همان طوری که خود می‌دانید، روند فیلمسازی برای فیلم اولی‌ها در ایران چندان مناسب نیست و چاره‌ای هم وجود ندارد. ما در یک عمل انجام‌شده قرار گرفتیم و با توجه به قراردادهایی که تنظیم شده بود، نمی‌توانستیم کار را رها کنیم. حتی بخش‌هایی از فیلم در شمال را که مربوط به سکانس‌های یاسین و پدربزرگ است، آقای رهبر قنبری کارگردانی کردند! متاسفانه سیستم تولید در ایران چندان مناسب نیست و پیش از این هم اتفاقات اینچنینی در سینمای ما رخ داده است.
در زمینه اجرای اثر با برنامه منظمی از دکوپاژ به صحنه می‌رفتید؟
من در زمینه کارگردانی به طور کامل با دکوپاژی مشخص کار را پیش بردم و تنها حلقه مفقوده ما در «یاسین»، فیلمنامه آن بود. به هر حال خیلی از شرایط دست من نبود و تا جایی که می‌توانستم کار خود را انجام دادم. مساله مهمی که درباره آثار دینی وجود دارد، عدم حمایت لازمی است که باید انجام شود، در واقع خیلی از مسؤولانی که شعار سینمای اخلاقی و معنوی را می‌دهند، در عمل هیچ کاری برای فیلم ما انجام ندادند و آقای علی اکبری برای ساخت آن تنها ماند. در هر صورت فیلم «یاسین» اثری ارزشی و شریف درآمده است و کاری است که می‌تواند پیام ارزنده اخلاقی برای مخاطب داشته باشد. من به این نوع آثار دینی علاقه دارم و برای همین مشکلات را به جان خریدم، شاید برای یک فیلمساز اولی راحت‌تر باشد که فیلمی تجاری و بفروش را برای اجرا انتخاب کند اما برای من مهم بود که اثری قرآنی را در ابتدا بسازم.
فیلم شما در نگاهی دوگانه میان فضای ناتورالیستی و فلسفی به‌سر می‌برد و تمرکز به سمت هر کدام از کاراکترهای پدر و یاسین می‌توانست ساختاری متمایز به اثر ببخشد. خودتان به کدام بخش از این زوایا در اجرا تمایل داشتید؟
من به نوع سینمایی که مرسوم به معناگرا است، علاقه دارم. سینمایی که معانی خاصی در پشت نگاه خود دارد.
این نوع فیلم‌ها زمینه مناسبی برای غلتیدن در موج شعارگرایی دارند، به نظرتان فیلم «یاسین» از این گزند به سلامتی عبور کرده است؟
بسیاری از موارد شعارگرایی در یک اثر در بخش دیالوگ‌های یک فیلمنامه پیش می‌آید. فیلم «یاسین» بیشتر فضایی اجتماعی دارد و به نظرم از این لحاظ کمتر به سمت شعارگرایی رفته است. دغدغه من هم فیلم‌های اجتماعی است که در خود پیام معنوی و اخلاقی داشته باشد و در این نوع آثار لازم نیست به طور مستقیم اشاره به موارد اخلاقی شود. من در این فیلم خواستم پدری را نشان دهم که چنان در دنیای مادی‌گرایانه و ریاکارانه غرق شده که از اصل خود و جهان اخروی دور مانده است. در این زمینه نشانه‌هایی گذاشتیم که این کاراکتر را با موقعیت‌های جدید آشنا کنیم، برای مثال سکانسی که این شخص به مراسم خاکسپاری می‌رود و داخل قبر می‌شود، به نوعی تلنگر به این است که با همه دغدغه‌های روزمره باید با مرگ روبه‌رو شد.
نقش آگاهی‌دهنده برای این شخصیت گمراه شده را پسربچه‌ای که حافظ قرآن است ایفا می‌کند. پیش از این در آثاری مانند «خانه‌ای روی آب» نگاهی ماورایی بر این کاراکتر شده بود. شما از چه دریچه‌ای از این شخصیت در روند رخدادهای فیلم استفاده کردید؟
ما با وجود شخصیت یاسین برای کاراکتر پدر سفری را طراحی کردیم تا او با اصل خود روبه‌رو شود. در این زمینه نیاز بود که کاراکتر پدر را در مقابل پسری قرار دهیم که با قرآن انس یافته و می‌تواند نقش هدایت‌گری برای شخصیت دنیاپرست فیلم داشته باشد.
این تقابل فردیت و روحانیت کاراکترها در اثر تا چه اندازه مورد بسط و پردازش قرار گرفت؟
ما خانواده‌ای را معرفی کردیم که می‌تواند نمونه‌ای از تعارضات مختلف در یک اجتماع باشد، وقتی کاراکترهایی متمایز به لحاظ فکری و اعتقادی وجود دارند، طغیانی را در اثر موجب خواهند شد. من نیاز به شخصیتی مانند یاسین داشتم تا بتواند تلنگری برای کاراکتر ریاکار فیلم باشد. جالب است که گاهی در زندگی روزمره هم خیلی از بچه‌ها می‌توانند به لحاظ پاکی برای بزرگ‌ترها درس‌آموز باشند. من در فیلم «یاسین» خواستم از طریق پسربچه‌ای که با معرفت قرآن آشناست، آثار تاثیرپذیری از معنویت را برای دیگران نشان دهم. شکر خدا تا به حال برخوردهای خوبی از سوی مخاطبان رخ داده است و نظر همه بر این بوده که فیلم سالم و آموزنده‌ای ساختیم.
موضوع مغفول دیگری که می‌توانست در فیلم «یاسین» مورد پردازش بهتری قرار گیرد، مساله رانت‌خواری بود که مابه‌ازای بسیاری در جامعه ما دارد.
همین‌طور است. من خیلی دوست داشتم فیلمم انتقادی‌تر و صریح‌تر و حتی سیاسی‌تر باشد و مساله رانت‌خواری در آن کاملا مشهود شود. به هر حال با توجه به اینکه فیلمساز اولی بودم، به یک خودسانسوری دست زدم! مساله مهمی که امروز در جامعه ما وجود دارد، مساله اصالت انسانی بوده و بحث تظاهر در بسیاری از موارد پیش آمده است، چنانکه برخی‌ها از وجود دین و جایگاهی که دارند سوءاستفاده می‌کنند و بعدها طی رخدادهایی مشخص می‌شود که آنها چه موقعیت‌هایی برای خود ساخته و از چه رانت‌هایی برای رسیدن به مقاصد دنیوی استفاده کرده‌اند. این مساله در یک جامعه دینی آسیب‌های جدی به بار خواهد آورد و لازم است آفت‌های تظاهر و ریاکاری از میان برده شود. من امیدوارم در فیلم «یاسین» با توجه به شرایطی که داشتیم، توانسته باشیم در زمینه نمایش رفتارهای متناقض در جامعه هشدار دهیم.
اثر بعدی‌تان هم چنین لایه‌های رفتاری را پوشش می‌دهد؟
طرحی را که در حال نگارش فیلمنامه آن هستم، اثری متفاوت خواهد بود و نگاهی اجتماعی دارد. شکر خدا اولین گام را در فیلمسازی با همه سختی‌ها توانستم بردارم و فکر می‌کنم در فیلم آینده بتوانم با آرامش کار را به پیش ببرم. با توجه به اینکه به داستان این اثر جدید مسلط هستم، سعی خواهم کرد با کمال دقت و فرصت اقدام به نوشتن فیلمنامه کنم و ان‌شاءالله بتوانم از مشاوره نویسندگانی ارزنده هم استفاده ببرم.
برسیم به شرایط خاصی که برای اکران فیلم «یاسین» پیش آمده و اعتراضات شدیدی را از سوی تهیه‌کننده فیلم دربر داشته است. شما قرار گرفتن فیلمی معنوی را در کنار اکران آثاری با مایه‌های طنازانه مناسب می‌دانید؟
برای اکران هم مسائل و معضلاتی باقی است البته این بخش بیشتر در اختیار تهیه‌کننده است که واکنش نشان دهد. آنچه مشخص است اکران فیلم «یاسین» در ماه مبارک رمضان از سوی مسؤولان سینمایی صورت گرفت و ناگهان در فرصتی محدود به ما اطلاع دادند می‌توانید فیلم خود را در این زمان اکران کنید. شاید اگر یک ماه زودتر از این شرایط آگاه بودیم بهتر می‌توانستیم در این زمینه عمل کنیم.
البته ساختار معناگرایانه فیلم تناسب مناسبی با حال و هوای عرفانی ماه مبارک رمضان دارد.
من هم چنین نظری دارم و آقای علی اکبری هم تلاش خود را کرد تا در همین مدت شرایط تبلیغی فیلم را فراهم کند اما مساله‌ای که لازم است در اینجا به‌عنوان یک معضل در شکل اکران فیلم‌ها مطرح کنم، نبود اصولی مشخص در گزینش فیلم‌ها است. ببینید! چند فیلم کمدی و تجاری در کنار فیلم دینی «یاسین» قرار می‌گیرد و هیچ‌گونه تناسبی در این انتخاب‌ها صورت نیافته است. اگر واقعا به دنبال اکرانی متناسب با فضای ماه رمضان هستیم، یعنی می‌خواهیم مناسبتی را برای اکران در نظر بگیریم، باید کمی کارشناسانه رفتار کنیم. مثلا اگر قرار است 5 فیلم برای اکران در نظر گرفته شود، حداقل نیمی از آن، آثاری متناسب با فضای این ماه باشد، نه اینکه مانند این شرایط پیش آمده چند فیلم کمدی و تجاری در کنار فیلم ما در رقابت قرار بگیرد.
شرایط فروش فیلم در این چند روزه سیری رضایتبخش داشته است؟
شکر خدا فیلم «یاسین» دارد شناخته می‌شود و مخاطب خود را در آینده بیشتر هم خواهد کرد. اگر چه ترکیب فیلم‌ها نامناسب بوده و فیلم ما به لحاظ سالن‌های سینمایی و شرایط اکران مظلوم واقع شده است اما امیدوارم با توجه به تیزرهایی از فیلم که ساخته شده، بتواند با تعداد گسترده‌ای از مخاطبان برای تماشا ارتباط برقرار کند. با توجه به اینکه معمولا در هفته دوم از اکران، فیلم‌ها شکل ارتباط خود را با مخاطب می‌یابند، امیدوارم با کمک رسانه‌ها فیلم ما بیشتر مورد توجه قرار بگیرد. فیلم «یاسین» برای همه خانواده‌ها ساخته شده و می‌تواند مورد رضایت مخاطبان قرار بگیرد.