وقتی ترجمه را به شکل حرفه‌ای از دهه 60 آغاز کردید چه خط‌مشی‌هایی برای آن در نظر داشتید؛ یعنی به‌عنوان یک مترجم جوان تمایل داشتید در چه وادی کتاب ترجمه کنید؟
از آنجایی که آدم رکی هستم می‌خواهم از شما بپرسم مگر در این دوره زمانه می‌توان برنامه‌ریزی برای آینده انجام داد؟ اما درباره سوال شما همین قدر بگویم که حاصل زندگی من به جرات عشق بود. چه آن زمانی که تازه در ابتدای راه بودم و چه امروز که به هر حال کتاب‌های زیادی ترجمه کرده‌ام. من بارها در گفت‌وگو‌های متعددی گفته‌ام که دوران نوجوانی من با شعر و داستان گذشت و هنوز هم که به این سن رسیده‌ام شیفته داستانم. البته طبعا ادبیات از مهم‌ترین گزینه‌های زندگی من بود. شاید به این خاطر که همواره اعتقاد داشتم، ادبیات می‌تواند به بخش اعظمی از نیازهای من پاسخ گوید. در زمینه ترجمه نیز به این مساله معتقدم که شریک کردن دیگران در ترجمه یک کتاب برای من همیشه موجب خوشحالی بوده است. در واقع از داشتن چنین حسی دچار لذت معنوی می‌شوم. به هر صورت من از همان بدو شروع کار به دنبال ترجمه رمان بودم.
یادم هست در گفت‌وگو‌یی که چند سال قبل با هم داشتیم، شما یک جمله ماندگار گفتید و آن اینکه مترجم، نویسنده شکست‌خورده است. واقعا دوست داشتید نویسنده شوید؟
بله، این آرزوی نوجوانی من بود. البته بعدها دلم می‌خواست فیلمساز شوم ولی هیچ‌کدام نشدم (با خنده) و در نهایت مترجم شدم و گفتم مترجم، نویسنده شکست‌خورده است.
آقای غبرایی! در این گفت‌وگو جا دارد که یادی هم از دو برادر مرحوم‌تان یعنی فرهاد و هادی کنیم که جان خود را در سانحه رانندگی در جاده از دست دادند و اتفاقا مترجمان خوبی هم بودند. چطور شد شما سه برادر، حرفه مترجمی را برای خود برگزیدید، ضمن اینکه خود شما در دانشگاه تهران، حقوق سیاسی خوانده بودید؟
من از فرهاد و هادی بزرگ‌تر بودم و خب زودتر وارد دنیای ادبیات و فضای ترجمه شدم. همانطور که اشاره کردم این گرایش از نوجوانی همراه ما بود و دلیلش هم وجود یک مادربزرگ افسانه‌ای بود که به تعبیر خودمانی به آن ننه‌نقلی می‌گویند. در سال‌های قبل، رسانه‌های سمعی و بصری به اندازه امروز گسترش نیافته بود و فقط یک رادیو وجود داشت. مادربزرگ ما که در فامیل به او «ملاباجی» می‌گفتند و از قرار معلوم معلومات خوبی هم داشت، انبانی از قصه‌ها و ترانه‌ها را برای ما نقل می‌کرد. این قصه‌ها و ترانه‌ها اساسا روی تمام خانواده ما تاثیر مثبتی گذاشته بود. پدرم هم سال‌ها خواننده پروپاقرص نشریاتی چون «ترقی» و «آسیا جوان» بود. البته بعدها نشریات دیگری مثل «اطلاعات هفتگی» و «کیهان‌بچه‌ها» آمدند و مدتی هم پاورقی‌های داستانی مد شد که ما مشتري اغلبش بودیم. از همان سال‌های نوجوانی کتاب خریدن شروع شد و من بیشتر از همه «کتاب هفته» می‌خریدم که توانست در گستره فضای مطالعه من تاثیر بسزایی داشته باشد و چون مقداری نجاری می‌دانستم کتابخانه‌ای ساختم و با برادرهایم یعنی فرهاد و هادی از کتاب‌های این کتابخانه استفاده می‌کردیم. تصادف این دو برادر که اتفاقا هر دو هم بر اثر سانحه رانندگی بود، با فاصله 10 سال صورت گرفت. اول فرهاد در جاده تنکابن و بعد هادی در جاده قزوین.
و شما ماندید و کار کردید...
همیشه موقع کار حس می‌کنم فرهاد و هادی این طرف و آن طرف من نشسته‌اند و راجع به مسائل ترجمه از آنها سوال می‌کنم. شاید عجیب باشد ولی من اغلب ساعت‌های عمرم را در کنار آنها می‌گذرانم.
یک نكته بامزه درباره مهدی غبرایی وجود دارد؛ اینکه کتاب‌هایی که برای ترجمه انتخاب می‌کند، غالبا سرنوشت عجیبی پیدا می‌کند. یعنی یا توسط مترجمان دیگر انتخاب و ترجمه می‌شود. یا آنقدر صدور مجوز آنها به تعویق می‌افتد که خود شما از خیر چاپ آنها می‌گذرید.
خوشبختانه فکر می‌کنم برنامه خاصی برای این موضوع نیست. هرچند این امر منحصر به من هم نبوده و برای دیگران هم هست. آنهایی که مرا می‌شناسند، می‌دانند من مترجم پرکاری هستم. شاید هم اینطور باشد چون من بیشترین ساعت‌های عمرم را به ترجمه می‌گذرانم و دوست دارم ترجمه طوری باشد که حق مطلب نویسنده ادا شود که رعایت آن، مطلب ساده‌ای هم نیست.
مترجمي می‌گوید، مترجم باید اصطلاحات نویسنده هر کتاب را آنطور که هست برگرداند مثل «صورتش را مثل گنجه بست» آیا شما هم اینطور فکر می‌کنید، یعنی وفاداری صرف به متن؟
این مطلب صحیح است. البته مشروط به اینکه ما به قیمت وفاداری به متن هر سخن پرت نویسنده را عینا نقل نکنیم. در واقع اگر نویسنده‌ای حرف نامعقولی از زبان شخصیت داستان روایت کند، مترجم واقعا مجاز به نقل آن نیست. یا به‌عنوان مثال اگر آن جمله اساسا با فرهنگ ما خوانش نداشته باشد، باید تعبیر فارسی آن را طور دیگری بیان کرد. من می‌گویم ما باید در درجه نخست، نویسنده را بشناسیم و با او اخت باشیم. البته به لحاظ فضای ذهنی و فکری. آن وقت به فکر ترجمه کتابش باشیم و حتی گاه به دخل و تصرف‌هایی هم بپردازیم.
اگر به شما بگویند ترجمه اصولا هنری است که ضعف نویسنده را پوشش می‌دهد، چه می‌گویید؟
می‌گویم نه، اینطور نیست(با خنده).
آیا تا به حال برای شخص شما پیش آمده که به قیمت وفاداری به متن، جذابیت را در اثر نویسنده‌ای قربانی کنید؟
اصطلاحی در کتاب«موج‌های ویرجینیا وولف» وجود داشت به نام هنرتیینگ میوزیک (موسیقی مردد) البته من ترجمه کردم موسیقی مردد و در مراحل پایانی از رضا پورجعفری که روی متن زحمت زیادی کشید کمک گرفتم، اما او ایرادی به این اصطلاح نگرفت. من باز هم قانع نشدم و از چند نفر دیگر راجع به این اصطلاح نظرخواهی کردم. بعضی پرسیدند یعنی چه؟ حتی یکی پیشنهاد داد اگر کتاب، شعر بود، ترجمه موسیقی مردد من ملموس‌تر بود ولی حالا غریبه است. من درنگ کرده و نصف روز وقت صرف کردم و این اصطلاح را به این جمله مبدل کردم: «موسیقی که گاه به گوش می‌رسید و گاه به گوش نمی‌رسید.» این یعنی توانستم عبارت را از صافی ذهنی خود عبور دهم. می‌خواستم بگویم مقصود «وولف» همین بوده است. در جاهای دیگر کتاب هم سعی کردم ابهامات را بیابم.
حالا که بحث به «وولف» کشیده شد، یک سوال در این زمینه داشتم. در رمان‌های او اتفاقات عجیبی نمی‌افتد؟ حتی در «موج‌ها» که ما با تک‌گویی چند نوجوان مواجه می‌شویم، انگار او به عمد، داستان‌گویی را حذف می‌کند تا بارهایی از قواعد دست و پاگیر پیرنگ، درون عریان انسان‌ها را به آنها نشان دهد.
او تقریبا جزو نخستین کسانی بود که راه تازه‌ای را در داستان‌نویسی رفت. ضمن اینکه قسمت اول سوال شما پر بیراه نیست که «وولف» می‌خواهد در آثارش، به نوعی طرز رمان‌نویسی را به شکل تازه‌ای ابداع کند و اینکه مثل دیگران نخواسته فقط قصه‌گویی کرده باشد. او می‌خواست از حاصل این داستان‌ها، شناخت انسان‌ها را نسبت به خود بسط دهد.
در آثار «وولف» مولفه دیگری هم هست و اینکه کارها تماما فلاش‌بک به گذشته است.
بله و نویسنده ناچار است به این فلاش‌بک‌ها نظم بخشد. البته در مواقعی هم ناچار است برای درک و فهم مخاطب رمانش، پاساژهایی را هم بگشاید. در واقع هنر نویسنده این است که در کلیت ساخت یک اثر به یک کل نظر داشته باشد یا می‌توان گفت تفاوت نویسندگان بزرگ با عامه مردم این است که حتی اگر به نگارش داستان بی‌طرح و پلات و پیرنگی می‌پردازند، نقصی در آن نباشد.
یا دست‌کم اگر به طرح و پلات قائل نیستند، مختصاتی که از داستان ارائه می‌دهند، شسته رفته باشد.
حتما، وولف هرگز پایبند پیرنگ نبوده است. اما وقتی به کارهایش نظر می‌کنی آثاری سرشار از حس و حساسیت می‌بینی که با دقت، توسط او کنار یکدیگر چیده می‌شوند.
به‌عنوان مثال تمام چیزی که ما در «خانم دالووی» می‌بینیم، انگار فقط تکثیر یک شخصیت در شخصیت‌های دیگر داستان است.«وولف» نمی‌کوشد پندی به مخاطب دهد و فقط می‌خواهد به توصیف یک حالت یا برش یک موقعیت بسنده کند. همین.
و متعاقب این صحبت او است که ما کارکردهای ذهنی را پررنگ‌تر از هر عنصر دیگری در آثارش مشاهده می‌کنیم.
در ماه‌های گذشته کتاب مفصل «این ناقوس مرگ کیست» اثر ارنست همینگوی را ترجمه کردید. باتوجه به اینکه پیش از شما 2 مترجم دیگر هم به شکل ناقص به ترجمه این کتاب پرداختند، درباره انگیزه‌تان از ترجمه این کتاب بگویید.
اثری که به آن اشاره کردید کتاب بسیار بسیار مشکلی است. این را هم اضافه کنم که «همینگوی» عشق دوران جوانی من است. نخستین‌بار که این کتاب را با نام «زنگ‌ها برای که به صدا درمی‌آیند» خواندم 15 سال داشتم و از همان موقع تاثیرات کتاب را بر خود دیدم و به اصطلاح شیفته آن شدم.
ظاهرا وقایع این کتاب در سه‌شب و چهارروز می‌گذرد.
و جنگ چریکی در کوه‌ها را برای مخاطب ترسیم می‌کند.
نخستین ترجمه این کتاب متعلق به چه کسی است؟
«رحیم نامور». خود او در مقدمه کتاب می‌نویسد امیدوارم روزی مترجمی یک بار دیگر این کتاب را که به شکل خلاصه به فارسی برگردانده شده، به طور کامل ترجمه کند. البته همانطور که گفتم کتاب به لحاظ داشتن اصطلاحات اسپانیایی و فرانسوی دشوار است و مسلما با درک و دریافت مترجم در آن زمان نمی‌توانسته به شکل کامل و پخته ترجمه شود. البته رحیم نامور یکی از پیشکسوتان ترجمه است و باید گفت، ترجمه نخست این کتاب بی‌تردید متعلق به ایشان است. یک ترجمه دیگر هم از این کتاب وجود دارد و آن متعلق به دکتر علی سلیمی است. او متن را به شکل کامل ترجمه کرده و در عین متحمل شدن زحمات بسیار که جا دارد همین‌جا از او یاد شود، نتوانسته از عهده واژه‌های اسپانیایی و فرانسوی بربیاید و آنها را همانطور رها کرده است ولی ترجمه دکتر سلیمی از این کتاب بی‌اندازه رشک‌برانگیز است به‌طوری که من گاه تعجب می‌کنم مترجمی با داشتن این ظرافت‌ها، چطور این اشتباهات را در کتاب داشته است.
مثل اینکه قرار است ترجمه شما از سوی نشر افق عرضه شود؟
بله، به جرأت بگویم من سه سال است اسیر ترجمه این کتاب بودم تا اینکه دو ماه پیش از عید، ترجمه آن را سرانجام به پایان بردم. نام کتاب برگرفته از شعر جان‌دان، شاعر انگلیسی است.
آقای غبرایی! درست است که بعضی چیز‌ها در زندگی ما دارای نوستالژی مخصوصی است اما یک واقعیت هم هست، اینکه مثلا دیگر هم‌نسلان خود شما از گوش دادن به تصنیف‌های قدیمی طفره می‌روند. می‌خواستم بپرسم فکر نمی‌کنید با گذشت زمان ذائقه داستان‌خوانی مخاطب هم تغییر کرده و مردم دیگر همینگوی نمی‌خوانند؟
خوشبختانه من همیشه کتاب‌هایی را برای ترجمه انتخاب کرده‌ام که بتواند در جذب مخاطب موفق باشد. درباره «این ناقوس مرگ کیست» همین‌قدر بگویم که این کتاب طولانی‌ترین رمان همینگوی است. او با این رمان دوست داشتنی حتی توانست جا پای «تولستوی» بگذارد. این کتاب حدود 800 صفحه است و شاهکار همینگوی به شمار می‌رود. من می‌گویم بعد از ترجمه «موج‌ها» و «دفتر‌های مالده» این کار بهترین کتابی بوده که از ترجمه‌اش لذت برده‌ام.
با توجه به ترجمه شما از کتاب «کافکا برکراند» فکر می‌کنید چرا ادبیات ژاپن طی دهه‌های اخیر جا باز کرد و از دل آن، نویسنده موفقی به نام «هاروکی موراکامی» بیرون آمد و جهانی شد؟
ژاپن همزمان با سلطنت ناصر‌الدین شاه در ایران،اصلاحات اجتماعی خود را شروع کرد و موفق شد وارد دوره صنعتی شود و امروز می‌بینیم که فرآورده‌های صنعتی‌اش سراسر جهان را فرا گرفته است. در نهایت وقتی ژاپن و کشور‌های امثال آن وارد چرخه صنعتی دنیا می‌شوند، دو جلوه بارز یعنی سینما و ادبیات رشد می‌کند. در واقع بنیان‌های صنعتی ژاپن موجب رشد رمان در این کشور شد. البته موراکامی آنطور که گفتیم در ژاپن روی شانه‌های قدمای خود ایستاده در حالی که ما در ایران با سابقه اندک داستان‌نویسی از چنین نعمتی بی‌بهره‌ایم. دست‌کم به لحاظ کمیت و کیفیت همه اینها هم به رشد صنعتی و شهرنشینی و گسترش روابط مدرن برمی‌گردد که ما تازه داریم وارد این جاده می‌شویم.
طی سال‌های گذشته خالد حسینی، نویسنده افغانی‌تبار مقیم آمریکا توانست با دو کتاب «بادبادک‌باز» و «هزار خورشید تابان» موفقیت‌های خوبی در جهان کسب کند. برخی درباره او اعتقاد دارند، دلیل درخشش خالد حسینی در جهان غرب، صرف‌نظر از ترسیم نمودار آلام زنان در افغانستان فروپاشیده و طالبان‌زده، یک‌جور سیاه‌نمایی نسبت به کشور‌های جهان سوم است. یعنی اروپایی‌ها بیشتر دوست دارند کتاب‌ها یا فیلم‌هایی را مشاهده کنند که درد شرقی‌ها در آن آگراندیسمان‌شده به نظر می‌آید. موافق این مساله هستید؟
این حقیقت دارد که بعضی کشور‌های خارجی غالبا ما را با ترکیه و عراق اشتباه می‌گیرند، حتی در سفری که به یکی از این کشورها داشتم متوجه شدم برخی از آنها اصلا نمی‌دانند تهران یک کلانشهر است! قبول کنیم که ما در دوره ماقبل مدرنیستی به سر می‌بریم، ضمن اینکه آنها نمی‌دانند ما داریم وارد روابط جدیدی می‌شویم. آنها رمان یا اساسا ادبیاتي را می‌پسندند که با ذائقه خودشان جور باشد یا اگر فیلمی از ما می‌بینند همین‌طور. اما درباره خالد حسینی این جنبه مثبت را هم در نظر بگیرید که توجه غرب به آثاری از این دست با این هدف است که شناختی از این کشورها به دست بیاورد. در این میان خالد حسینی شامه‌تیزی داشت. او با رمانش به تمام نیازهای مخاطب پاسخ می‌دهد.
شما در نشستی که مدت‌ها پیش در دانشگاه تهران داشتید و اتفاقا دانشجویان افغانی هم حضور داشتند، گفتید کتاب‌های خالد حسینی در اندازه آثاری چون «کلبه عمو تم»، «کازابلانکا» یا «برباد رفته» است.
ببینید کتاب های او هرچند در مقیاس و اندازه آثار «وولف» یا «همینگوی» نیستند اما رمان‌های عامه‌پسند خوش‌خوانی هستند و من اصلا از ترجمه‌شان اظهار پشیمانی نمی‌کنم. اصولا من ترجمه سه نوع رمان را در خط مشی کاری‌ام قرار داده‌ام. گروه اول رمان‌هایی مثل «بادبادک‌باز» یا «پرنده خارزار» که مخاطب عام را جذب می‌کند و مخاطب خاص نمی‌تواند ایرادی از ساختار آنها بگیرد. دوم کارهایی نظیر آثار «رومن گاری» و ... و سوم آثاری که آنها را صرفا برای دل خودم ترجمه می‌کنم،؛ مثل «دفتر‌های مالده لائوریس برینگه» و «موج‌ها» که به خواننده خاصی محدود می‌شوند. ضمن اینکه کتاب «موج‌ها» ظرف یکسال به چاپ سوم رسید. مترجم، نویسنده شکست‌خورده است
وقتی ترجمه را به شکل حرفه‌ای از دهه 60 آغاز کردید چه خط‌مشی‌هایی برای آن در نظر داشتید؛ یعنی به‌عنوان یک مترجم جوان تمایل داشتید در چه وادی کتاب ترجمه کنید؟
از آنجایی که آدم رکی هستم می‌خواهم از شما بپرسم مگر در این دوره زمانه می‌توان برنامه‌ریزی برای آینده انجام داد؟ اما درباره سوال شما همین قدر بگویم که حاصل زندگی من به جرات عشق بود. چه آن زمانی که تازه در ابتدای راه بودم و چه امروز که به هر حال کتاب‌های زیادی ترجمه کرده‌ام. من بارها در گفت‌وگو‌های متعددی گفته‌ام که دوران نوجوانی من با شعر و داستان گذشت و هنوز هم که به این سن رسیده‌ام شیفته داستانم. البته طبعا ادبیات از مهم‌ترین گزینه‌های زندگی من بود. شاید به این خاطر که همواره اعتقاد داشتم، ادبیات می‌تواند به بخش اعظمی از نیازهای من پاسخ گوید. در زمینه ترجمه نیز به این مساله معتقدم که شریک کردن دیگران در ترجمه یک کتاب برای من همیشه موجب خوشحالی بوده است. در واقع از داشتن چنین حسی دچار لذت معنوی می‌شوم. به هر صورت من از همان بدو شروع کار به دنبال ترجمه رمان بودم.
یادم هست در گفت‌وگو‌یی که چند سال قبل با هم داشتیم، شما یک جمله ماندگار گفتید و آن اینکه مترجم، نویسنده شکست‌خورده است. واقعا دوست داشتید نویسنده شوید؟
بله، این آرزوی نوجوانی من بود. البته بعدها دلم می‌خواست فیلمساز شوم ولی هیچ‌کدام نشدم (با خنده) و در نهایت مترجم شدم و گفتم مترجم، نویسنده شکست‌خورده است.
آقای غبرایی! در این گفت‌وگو جا دارد که یادی هم از دو برادر مرحوم‌تان یعنی فرهاد و هادی کنیم که جان خود را در سانحه رانندگی در جاده از دست دادند و اتفاقا مترجمان خوبی هم بودند. چطور شد شما سه برادر، حرفه مترجمی را برای خود برگزیدید، ضمن اینکه خود شما در دانشگاه تهران، حقوق سیاسی خوانده بودید؟
من از فرهاد و هادی بزرگ‌تر بودم و خب زودتر وارد دنیای ادبیات و فضای ترجمه شدم. همانطور که اشاره کردم این گرایش از نوجوانی همراه ما بود و دلیلش هم وجود یک مادربزرگ افسانه‌ای بود که به تعبیر خودمانی به آن ننه‌نقلی می‌گویند. در سال‌های قبل، رسانه‌های سمعی و بصری به اندازه امروز گسترش نیافته بود و فقط یک رادیو وجود داشت. مادربزرگ ما که در فامیل به او «ملاباجی» می‌گفتند و از قرار معلوم معلومات خوبی هم داشت، انبانی از قصه‌ها و ترانه‌ها را برای ما نقل می‌کرد. این قصه‌ها و ترانه‌ها اساسا روی تمام خانواده ما تاثیر مثبتی گذاشته بود. پدرم هم سال‌ها خواننده پروپاقرص نشریاتی چون «ترقی» و «آسیا جوان» بود. البته بعدها نشریات دیگری مثل «اطلاعات هفتگی» و «کیهان‌بچه‌ها» آمدند و مدتی هم پاورقی‌های داستانی مد شد که ما مشتري اغلبش بودیم. از همان سال‌های نوجوانی کتاب خریدن شروع شد و من بیشتر از همه «کتاب هفته» می‌خریدم که توانست در گستره فضای مطالعه من تاثیر بسزایی داشته باشد و چون مقداری نجاری می‌دانستم کتابخانه‌ای ساختم و با برادرهایم یعنی فرهاد و هادی از کتاب‌های این کتابخانه استفاده می‌کردیم. تصادف این دو برادر که اتفاقا هر دو هم بر اثر سانحه رانندگی بود، با فاصله 10 سال صورت گرفت. اول فرهاد در جاده تنکابن و بعد هادی در جاده قزوین.
و شما ماندید و کار کردید...
همیشه موقع کار حس می‌کنم فرهاد و هادی این طرف و آن طرف من نشسته‌اند و راجع به مسائل ترجمه از آنها سوال می‌کنم. شاید عجیب باشد ولی من اغلب ساعت‌های عمرم را در کنار آنها می‌گذرانم.
یک نكته بامزه درباره مهدی غبرایی وجود دارد؛ اینکه کتاب‌هایی که برای ترجمه انتخاب می‌کند، غالبا سرنوشت عجیبی پیدا می‌کند. یعنی یا توسط مترجمان دیگر انتخاب و ترجمه می‌شود. یا آنقدر صدور مجوز آنها به تعویق می‌افتد که خود شما از خیر چاپ آنها می‌گذرید.
خوشبختانه فکر می‌کنم برنامه خاصی برای این موضوع نیست. هرچند این امر منحصر به من هم نبوده و برای دیگران هم هست. آنهایی که مرا می‌شناسند، می‌دانند من مترجم پرکاری هستم. شاید هم اینطور باشد چون من بیشترین ساعت‌های عمرم را به ترجمه می‌گذرانم و دوست دارم ترجمه طوری باشد که حق مطلب نویسنده ادا شود که رعایت آن، مطلب ساده‌ای هم نیست.
مترجمي می‌گوید، مترجم باید اصطلاحات نویسنده هر کتاب را آنطور که هست برگرداند مثل «صورتش را مثل گنجه بست» آیا شما هم اینطور فکر می‌کنید، یعنی وفاداری صرف به متن؟
این مطلب صحیح است. البته مشروط به اینکه ما به قیمت وفاداری به متن هر سخن پرت نویسنده را عینا نقل نکنیم. در واقع اگر نویسنده‌ای حرف نامعقولی از زبان شخصیت داستان روایت کند، مترجم واقعا مجاز به نقل آن نیست. یا به‌عنوان مثال اگر آن جمله اساسا با فرهنگ ما خوانش نداشته باشد، باید تعبیر فارسی آن را طور دیگری بیان کرد. من می‌گویم ما باید در درجه نخست، نویسنده را بشناسیم و با او اخت باشیم. البته به لحاظ فضای ذهنی و فکری. آن وقت به فکر ترجمه کتابش باشیم و حتی گاه به دخل و تصرف‌هایی هم بپردازیم.
اگر به شما بگویند ترجمه اصولا هنری است که ضعف نویسنده را پوشش می‌دهد، چه می‌گویید؟
می‌گویم نه، اینطور نیست(با خنده).
آیا تا به حال برای شخص شما پیش آمده که به قیمت وفاداری به متن، جذابیت را در اثر نویسنده‌ای قربانی کنید؟
اصطلاحی در کتاب«موج‌های ویرجینیا وولف» وجود داشت به نام هنرتیینگ میوزیک (موسیقی مردد) البته من ترجمه کردم موسیقی مردد و در مراحل پایانی از رضا پورجعفری که روی متن زحمت زیادی کشید کمک گرفتم، اما او ایرادی به این اصطلاح نگرفت. من باز هم قانع نشدم و از چند نفر دیگر راجع به این اصطلاح نظرخواهی کردم. بعضی پرسیدند یعنی چه؟ حتی یکی پیشنهاد داد اگر کتاب، شعر بود، ترجمه موسیقی مردد من ملموس‌تر بود ولی حالا غریبه است. من درنگ کرده و نصف روز وقت صرف کردم و این اصطلاح را به این جمله مبدل کردم: «موسیقی که گاه به گوش می‌رسید و گاه به گوش نمی‌رسید.» این یعنی توانستم عبارت را از صافی ذهنی خود عبور دهم. می‌خواستم بگویم مقصود «وولف» همین بوده است. در جاهای دیگر کتاب هم سعی کردم ابهامات را بیابم.
حالا که بحث به «وولف» کشیده شد، یک سوال در این زمینه داشتم. در رمان‌های او اتفاقات عجیبی نمی‌افتد؟ حتی در «موج‌ها» که ما با تک‌گویی چند نوجوان مواجه می‌شویم، انگار او به عمد، داستان‌گویی را حذف می‌کند تا بارهایی از قواعد دست و پاگیر پیرنگ، درون عریان انسان‌ها را به آنها نشان دهد.
او تقریبا جزو نخستین کسانی بود که راه تازه‌ای را در داستان‌نویسی رفت. ضمن اینکه قسمت اول سوال شما پر بیراه نیست که «وولف» می‌خواهد در آثارش، به نوعی طرز رمان‌نویسی را به شکل تازه‌ای ابداع کند و اینکه مثل دیگران نخواسته فقط قصه‌گویی کرده باشد. او می‌خواست از حاصل این داستان‌ها، شناخت انسان‌ها را نسبت به خود بسط دهد.
در آثار «وولف» مولفه دیگری هم هست و اینکه کارها تماما فلاش‌بک به گذشته است.
بله و نویسنده ناچار است به این فلاش‌بک‌ها نظم بخشد. البته در مواقعی هم ناچار است برای درک و فهم مخاطب رمانش، پاساژهایی را هم بگشاید. در واقع هنر نویسنده این است که در کلیت ساخت یک اثر به یک کل نظر داشته باشد یا می‌توان گفت تفاوت نویسندگان بزرگ با عامه مردم این است که حتی اگر به نگارش داستان بی‌طرح و پلات و پیرنگی می‌پردازند، نقصی در آن نباشد.
یا دست‌کم اگر به طرح و پلات قائل نیستند، مختصاتی که از داستان ارائه می‌دهند، شسته رفته باشد.
حتما، وولف هرگز پایبند پیرنگ نبوده است. اما وقتی به کارهایش نظر می‌کنی آثاری سرشار از حس و حساسیت می‌بینی که با دقت، توسط او کنار یکدیگر چیده می‌شوند.
به‌عنوان مثال تمام چیزی که ما در «خانم دالووی» می‌بینیم، انگار فقط تکثیر یک شخصیت در شخصیت‌های دیگر داستان است.«وولف» نمی‌کوشد پندی به مخاطب دهد و فقط می‌خواهد به توصیف یک حالت یا برش یک موقعیت بسنده کند. همین.
و متعاقب این صحبت او است که ما کارکردهای ذهنی را پررنگ‌تر از هر عنصر دیگری در آثارش مشاهده می‌کنیم.
در ماه‌های گذشته کتاب مفصل «این ناقوس مرگ کیست» اثر ارنست همینگوی را ترجمه کردید. باتوجه به اینکه پیش از شما 2 مترجم دیگر هم به شکل ناقص به ترجمه این کتاب پرداختند، درباره انگیزه‌تان از ترجمه این کتاب بگویید.
اثری که به آن اشاره کردید کتاب بسیار بسیار مشکلی است. این را هم اضافه کنم که «همینگوی» عشق دوران جوانی من است. نخستین‌بار که این کتاب را با نام «زنگ‌ها برای که به صدا درمی‌آیند» خواندم 15 سال داشتم و از همان موقع تاثیرات کتاب را بر خود دیدم و به اصطلاح شیفته آن شدم.
ظاهرا وقایع این کتاب در سه‌شب و چهارروز می‌گذرد.
و جنگ چریکی در کوه‌ها را برای مخاطب ترسیم می‌کند.
نخستین ترجمه این کتاب متعلق به چه کسی است؟
«رحیم نامور». خود او در مقدمه کتاب می‌نویسد امیدوارم روزی مترجمی یک بار دیگر این کتاب را که به شکل خلاصه به فارسی برگردانده شده، به طور کامل ترجمه کند. البته همانطور که گفتم کتاب به لحاظ داشتن اصطلاحات اسپانیایی و فرانسوی دشوار است و مسلما با درک و دریافت مترجم در آن زمان نمی‌توانسته به شکل کامل و پخته ترجمه شود. البته رحیم نامور یکی از پیشکسوتان ترجمه است و باید گفت، ترجمه نخست این کتاب بی‌تردید متعلق به ایشان است. یک ترجمه دیگر هم از این کتاب وجود دارد و آن متعلق به دکتر علی سلیمی است. او متن را به شکل کامل ترجمه کرده و در عین متحمل شدن زحمات بسیار که جا دارد همین‌جا از او یاد شود، نتوانسته از عهده واژه‌های اسپانیایی و فرانسوی بربیاید و آنها را همانطور رها کرده است ولی ترجمه دکتر سلیمی از این کتاب بی‌اندازه رشک‌برانگیز است به‌طوری که من گاه تعجب می‌کنم مترجمی با داشتن این ظرافت‌ها، چطور این اشتباهات را در کتاب داشته است.
مثل اینکه قرار است ترجمه شما از سوی نشر افق عرضه شود؟
بله، به جرأت بگویم من سه سال است اسیر ترجمه این کتاب بودم تا اینکه دو ماه پیش از عید، ترجمه آن را سرانجام به پایان بردم. نام کتاب برگرفته از شعر جان‌دان، شاعر انگلیسی است.
آقای غبرایی! درست است که بعضی چیز‌ها در زندگی ما دارای نوستالژی مخصوصی است اما یک واقعیت هم هست، اینکه مثلا دیگر هم‌نسلان خود شما از گوش دادن به تصنیف‌های قدیمی طفره می‌روند. می‌خواستم بپرسم فکر نمی‌کنید با گذشت زمان ذائقه داستان‌خوانی مخاطب هم تغییر کرده و مردم دیگر همینگوی نمی‌خوانند؟
خوشبختانه من همیشه کتاب‌هایی را برای ترجمه انتخاب کرده‌ام که بتواند در جذب مخاطب موفق باشد. درباره «این ناقوس مرگ کیست» همین‌قدر بگویم که این کتاب طولانی‌ترین رمان همینگوی است. او با این رمان دوست داشتنی حتی توانست جا پای «تولستوی» بگذارد. این کتاب حدود 800 صفحه است و شاهکار همینگوی به شمار می‌رود. من می‌گویم بعد از ترجمه «موج‌ها» و «دفتر‌های مالده» این کار بهترین کتابی بوده که از ترجمه‌اش لذت برده‌ام.
با توجه به ترجمه شما از کتاب «کافکا برکراند» فکر می‌کنید چرا ادبیات ژاپن طی دهه‌های اخیر جا باز کرد و از دل آن، نویسنده موفقی به نام «هاروکی موراکامی» بیرون آمد و جهانی شد؟
ژاپن همزمان با سلطنت ناصر‌الدین شاه در ایران،اصلاحات اجتماعی خود را شروع کرد و موفق شد وارد دوره صنعتی شود و امروز می‌بینیم که فرآورده‌های صنعتی‌اش سراسر جهان را فرا گرفته است. در نهایت وقتی ژاپن و کشور‌های امثال آن وارد چرخه صنعتی دنیا می‌شوند، دو جلوه بارز یعنی سینما و ادبیات رشد می‌کند. در واقع بنیان‌های صنعتی ژاپن موجب رشد رمان در این کشور شد. البته موراکامی آنطور که گفتیم در ژاپن روی شانه‌های قدمای خود ایستاده در حالی که ما در ایران با سابقه اندک داستان‌نویسی از چنین نعمتی بی‌بهره‌ایم. دست‌کم به لحاظ کمیت و کیفیت همه اینها هم به رشد صنعتی و شهرنشینی و گسترش روابط مدرن برمی‌گردد که ما تازه داریم وارد این جاده می‌شویم.
طی سال‌های گذشته خالد حسینی، نویسنده افغانی‌تبار مقیم آمریکا توانست با دو کتاب «بادبادک‌باز» و «هزار خورشید تابان» موفقیت‌های خوبی در جهان کسب کند. برخی درباره او اعتقاد دارند، دلیل درخشش خالد حسینی در جهان غرب، صرف‌نظر از ترسیم نمودار آلام زنان در افغانستان فروپاشیده و طالبان‌زده، یک‌جور سیاه‌نمایی نسبت به کشور‌های جهان سوم است. یعنی اروپایی‌ها بیشتر دوست دارند کتاب‌ها یا فیلم‌هایی را مشاهده کنند که درد شرقی‌ها در آن آگراندیسمان‌شده به نظر می‌آید. موافق این مساله هستید؟
این حقیقت دارد که بعضی کشور‌های خارجی غالبا ما را با ترکیه و عراق اشتباه می‌گیرند، حتی در سفری که به یکی از این کشورها داشتم متوجه شدم برخی از آنها اصلا نمی‌دانند تهران یک کلانشهر است! قبول کنیم که ما در دوره ماقبل مدرنیستی به سر می‌بریم، ضمن اینکه آنها نمی‌دانند ما داریم وارد روابط جدیدی می‌شویم. آنها رمان یا اساسا ادبیاتي را می‌پسندند که با ذائقه خودشان جور باشد یا اگر فیلمی از ما می‌بینند همین‌طور. اما درباره خالد حسینی این جنبه مثبت را هم در نظر بگیرید که توجه غرب به آثاری از این دست با این هدف است که شناختی از این کشورها به دست بیاورد. در این میان خالد حسینی شامه‌تیزی داشت. او با رمانش به تمام نیازهای مخاطب پاسخ می‌دهد.
شما در نشستی که مدت‌ها پیش در دانشگاه تهران داشتید و اتفاقا دانشجویان افغانی هم حضور داشتند، گفتید کتاب‌های خالد حسینی در اندازه آثاری چون «کلبه عمو تم»، «کازابلانکا» یا «برباد رفته» است.
ببینید کتاب های او هرچند در مقیاس و اندازه آثار «وولف» یا «همینگوی» نیستند اما رمان‌های عامه‌پسند خوش‌خوانی هستند و من اصلا از ترجمه‌شان اظهار پشیمانی نمی‌کنم. اصولا من ترجمه سه نوع رمان را در خط مشی کاری‌ام قرار داده‌ام. گروه اول رمان‌هایی مثل «بادبادک‌باز» یا «پرنده خارزار» که مخاطب عام را جذب می‌کند و مخاطب خاص نمی‌تواند ایرادی از ساختار آنها بگیرد. دوم کارهایی نظیر آثار «رومن گاری» و ... و سوم آثاری که آنها را صرفا برای دل خودم ترجمه می‌کنم،؛ مثل «دفتر‌های مالده لائوریس برینگه» و «موج‌ها» که به خواننده خاصی محدود می‌شوند. ضمن اینکه کتاب «موج‌ها» ظرف یکسال به چاپ سوم رسید. ارسال نظر
پربیننده