نمایش «بخوان» نخستین کار شما در زمینه کارگردانی است؟
بله، نخستین کارم در این عرصه است که در
تئاتر شهر روی صحنه می‌رود.
درباره سبک خاص این نمایش کمی توضیح می‌دهید؟
به این سبک از نمایش اصطلاحاً «فیزیکال فُرم تی‌اِتر»گفته می‌شود، البته باید بگویم که در حال حاضر این نمایش بر پایه این سبک کار نشده آن هم به دلیل اینکه تمام تکنیک‌هایی که در این نمایش می‌بینید حاصل تجربیات، ترجمه‌ها و تحقیقات شخصی من در این زمینه بوده و به دلیل اینکه هیچ استادی را براي تدريس در این زمینه در ایران نمی‌یابید، کیفیت کار به حد مطلوب فیزیکال فُرم تی اِتر نخواهد رسید ولی در کنار این قضیه و در خلال آزمایشات شخصی و تحقیقات فردی روی تکنیک‌ها یکسری اتفاقاتی می‌افتد و به نتایجی می‌رسیم که شبیه مورد اصلی نیست. در این بین یکسری تکنیک‌های شخصی هم پیدا شد و از پیوستن این تکنیک‌های شخصی و اصول سبک «فیزیکال فُرم تی اِتر» به یکسری تکنیک‌های مشخص رسیدم که هیچ اسمی هم روی آنها نگذاشتم، چرا که برای چنین کاری بسیار زود است و در کل باید بگویم علاوه بر تکنیک‌های سبک اصلی از تجربه‌های شخصی خود هم در این نمایش بسیار بهره برده‌ام.
چه انگیزه‌ای باعث شد روی این سبک از نمایش
کار کنید؟
در حدود 10 سال است در این وادی – فیزیکال فُرم تی اِتر- مشغول به کار بودم و بعد از این مدت به این فکر افتادم که قرار بر این نیست در همین حد بمانم و می‌توانم در این زمینه پیشرفت هم داشته باشم و ادامه این سبک را در این کار پیدا کردم.
نقطه آغاز این سبک از کجاست؟
از پایه‌گذاران این سبک «مارتا گراهام» و «مرس‌کانی‌هام» هستند و در ادامه به شخصی به نام «پیناباش» مي‌رسيم که فردی آلمانی است و تمام تکنیک‌های اصل کلاسیک را می‌شکند و به تئاتر نزدیک می‌کند و در این کار، بیشتر ایده هایم را از این شخص گرفتم. خانمی که در حدود 70 تا 80 سال دارد و با کارهایی که انجام داد انقلابی را در تئاتر آلمان به‌وجود آورد.
این سبک از نمایش چه مشخصه‌هایی را به همراه دارد؟
این سبک تاکید زیادی بر ریتم و خط‌های بدن و خط‌های حرکت دارد و بسیار بر زندگی انسان تاکید می‌کند. به عنوان مثال اگر یک «باله» را نگاه کنید، سبکی بسیار اشرافی است و هر حرکتی در این سبک معنای خاصی نداشته و فقط زیبایی دارد و شما از زیبایی حرکات لذت می‌برید، اما در «فیزیکال فُرم تی اِتر» ما برای هر حرکتی دلیلی داریم و در عین حال تمام حرکات علاوه بر علت خاصی که به همراه دارند، باید زنده و به شکل یک زندگی باشند. به گونه‌ای که علاوه بر اینکه تماشاگر به زیبایی این حرکات پی می‌برد باید در حرکات عمیق شود و تحت تاثیر قرار گیرد.
این سبک و استفاده از هر حرکت با دلیل خاص آن و زنده بودنش چه هدفی را دنبال می‌کند؟
در این باره «پینا باش» می‌گوید: «من حرکت می‌کنم و این سبک و شیوه را کار می‌کنم آن هم به دلیل اینکه من از حرف زدن می‌ترسم» یعنی خیلی از چیزها را نمی‌توان گفت و بسیاری از چیز‌های شخصی و درونی را آدم‌ها اجازه ندارند بیان کنند. بر این اساس یا می‌ترسند یا خودخوری می‌کنند یا در برابر آن می‌ایستند یا در برابر آن ماسک می‌زنند و در اینجا تنها راهی که می‌توانند به `واسطه آن بیرون‌ریزی احساسی داشته باشند و خودشان را از تمام احساسات چه بد و چه خوب درونی‌شان خالی کنند، حرکت کردن است.
چه مدت مشغول تمرین نمایش «بخوان» بودید؟
غیر از اینکه دو کارگاه دایر کردیم و این بازیگران را انتخاب کردیم به مدت چهار ماه کار آموزشی‌شان به طول انجامید و دو ماه بعد به شکل حرفه‌ای ادامه پیدا کرد. در مجموع تقریبا هشت ماه تمرین این نمایش طول کشید.
طراحی حرکات این نمایش به چه صورت انجام گرفت و به چه علتی این نمایش را «بخوان» نامیدید؟
این حرکات از یکسری تخیلات خودم و یکسری خاطرات و تصویرها شکل گرفته و طراحی شده است و در کنار هم توانسته‌اند به یک چارچوبی دست پیدا کنند. این کار در مرحله اول در جشنواره رد شد آن هم به دلیل اینکه داستان این نمایش داستان کاملی نبود و اصولا این نوع کار از ارزش کمتری برخوردار است. در اینجا باید بگویم این نوع کار هم دارای چارچوب است و هم تم، اما تماشاگر باید آزاد باشد تا انتخاب کند چه داستانی را به واسطه درونیات خودش دنبال کند و نه اینکه از تم داستان دور شود. در هر حال با یکسری صحبت‌ها من سعی کردم در نمایش یک داستان کلی داشته باشم، اما در انتخاب عنوان این نمایش بین دو اسم قرار داشتم «او- تو» و «بخوان» از بین این دو اسم در نهایت عنوان «بخوان» را انتخاب کردم آن هم به دلیل اینکه به تماشاگر می‌گویم تو می‌آیی، می‌نشینی و کار را می‌بینی و از بدن و حرکات بازیگران شروع به خواندن شعر و داستان می‌کنی.
این نمایش چند بازیگر دارد؟
هشت بازیگر.
چرا اشخاص نمایش را به این عنوان نامیدید؛ «او» و«تو»؟
به خاطر اینکه از نظر من شخصیت بیگانه‌ای که وارد شهر می‌شود و زندگی مردم آن شهر را دستخوش تغییر می‌کند «او» است و بقیه مردم و تماشاچیان«تو» هستند. یعنی تو اگر بودی چه اتفاقی می‌افتاد. این«تو»ها این طور شدند و شما اگر در این بین بودید چه عکس‌العملی نشان می‌دادید.
آیا در این نوع از نمایش، علاوه بر بازیگر به ابزار دیگری نیازمند هستیم؟
در این نوع نمایش ما احتیاج به هیچ چیز نداریم و فقط یک زمین خالی که چند نمایشگر روی آن کار کنند، کافی است. در این نمایش بعد از اینکه شکل کلی کار درآمد، احساس کردم احتیاج به یکسری رنگ دارم. حتی در حدی که رنگ را به طور کامل روی صحنه بیاورم و خب این امکانپذیر نبود و در این رابطه با
آقای هدایت‌پور صحبت کردم و به این نتیجه رسیدیم که با یک پروجكشن آن اتفاقی که لازم داریم رخ می‌دهد و در عمل هم یک اتفاق خلاقه در روند کار افتاد و رنگ‌هایی که روی پرده در انتهای صحنه توسط ویدئو پروجکشن پخش می‌شود بسیار به جذابیت کار کمک کرد و علاوه بر اینها به فضای کار و انرژی آن افزود و احساسات را بالاتر برد.
آیا انتخاب رنگ‌ها در هر صحنه بر اساس طرح خاصی بوده یا بر حسب اتفاق صورت گرفته و تماشاچی شاهد آن است؟
بله، در هر صحنه بر اساس اتفاقات آن صحنه مثلا وهم، عشق، جنگ و... رنگ‌ها انتخاب شده و در آن صحنه پخش می‌شوند.
در انتخاب موزیک نمایش نیز از همین شیوه
استفاده کردید؟
در ابتدا دوست داشتم صدای ویولن در کار باشد چون عاشق این ساز و صدای آن هستم و بر این اساس سعی داشتم با موسیقی زنده و این ساز، نمایش را همراه کنم اما مدتی گذشت و به هیچ نتیجه‌ای نرسیدیم. در این بین ما در مراحل تمرین از یکسری موسیقی استفاده می‌کردیم و به مرور این موسیقی‌ها به قدری با حرکات و کارهای بازیگران هماهنگ شد که در آخر تصمیم گرفتیم از همان موسیقی‌های تمرینی برای روز‌های اجرا استفاده کنیم.
این موسیقی‌ها اثر کیست؟
اثر فیلیپ گلَس.
چه مشکلاتی را در مراحل تمرین پشت سر گذاشتید؟
همه بازیگران این نمایش کار اول‌شان بوده و یکدفعه از یک دوره آموزش کلاسیک وارد مراحلی جدید شدند و زمان بسیار زیادی صرف شد تا نمایشگرهای این کار با تکنیک‌های جدید آشنا بشوند و اینکه پی ببرند چگونه می‌توانند با ديالوگ‌هايشان زندگي كنند. برای تهیه سالن تمرین هم مشکلات شدیدی داشتیم آن هم به خاطر اینکه اصولا گروه‌هایی می‌توانند در
تئاتر شهر تمرین کنند که منتظر اجرا در تئاترشهر هستند و زمانی که تمرین‌های این گروه‌ها در اینجا شروع می‌شد ما نمی‌توانستیم تمرین کنیم.
کمی درباره بازیگران این کار و شیوه بازی در این نوع نمایش‌ها نسبت به گونه‌های دیگر صحبت کنید.
به نظر من کسی که وارد این نوع نمایش می‌شود باید به این سبک کار علاقه و در این زمینه شناخت و فعالیت داشته باشد. در این راستا باید بگویم بازیگری در این نمایش موفق است که اساسا دوست ندارد دیالوگ بگوید و فقط دوست دارد از راه بدن حرف بزند. اصولا تجربه نشان داده کسانی که در این سبک فعالیت می‌کنند براحتی می‌توانند در کارهای رئال فعالیت داشته باشند آن هم به خاطر اینکه بدن را به قدر کافی و لازم پرورش داده‌اند و می‌دانند که چطور باید برون‌ریزی کنند. اساسا بازیگری که کار بدن و حرکت می‌کند به هیچ وجه نمی‌تواند دروغ بگوید، باید حقیقت را بگوید. نمی‌تواند چیزی را بازی کند بلکه باید روی صحنه زندگی کند. شاید در کارهای دیگر با یکسری دیالوگ بتوانید تماشاگر را با خود ببرید اما در این کار فقط با زندگی بدن است که تماشاگر تحت‌تاثیر قرار می‌گیرد. اگر بدن زنده نباشد تماشاگر نمی‌تواند ارتباط برقرار کند.
بعد از این کار به فکر نمایش دیگری هستید؟
در فکر کار دیگری هستم، در این‌باره با آقای چرم‌شیر هم صحبت کردم که برای کار آینده‌ام چیزهایی بنویسند و در حال حاضر منتظر اتمام آن نوشته و صحبت درباره کار هستیم، آن هم به شرط اینکه سالن تمرین داشته باشیم چرا که برای آنهایی که حرفه‌ای هستند این امکان راحت‌تر است اما برای من که کار اول را انجام داده‌ام همیشه مشکلاتی سر راه هست.
به نظر شما، در این رابطه نقش مسؤولان چیست؟
اصولا فکر می‌کنم که احتیاج است سالن‌های خاصی به کسانی که در حال کار تجربی هستند اختصاص داده شود چرا که زمان تمرین من در این کار حداقل از 5 ساعت به بالاست و در هیچ سالن تمرینی امکان این مساله وجود ندارد که در زمان زیاد بتوان در آن سالن تمرین کرد. در واقع باید برای کسانی که قصد کارهای تجربی دارند و احتیاج دارند زمان طولانی تمرین داشته باشند چنین سالن‌هایی را فراهم بیاورند.
چه چیز باعث می‌شود یک کار تئاتر پرتماشاچی باشد؟
به نظر من به این بستگی دارد که چقدر یک کار تماشاگر را تحت‌تاثیر قرار داده و تماشاگر بتواند با آن کار همذات‌پنداری کند.
فکر می‌کنید نمایش «بخوان» تا چه حد با تماشاگرش ارتباط برقرار کرده و روی او تاثیر گذاشته است؟
با وجودي که تماشاچی بسیار زیادی نداشتیم اما تاثیرپذیری تماشاچیان را از نزدیک دیده‌ام چرا که به هر حال برای این کار یک سال وقت صرف شد که این اتفاق برای تماشاگر بیفتد.
چه اتفاقی؟
اینکه بتواند تماشاچی با کار همذات‌پنداری کند و تحت‌تاثیر آن قرار گیرد و خود را جای تک‌تک آدم‌های بازی قرار دهد و زندگی کند و اینها مواردی هستند که از اهمیت بسیار زیادی برخوردارند.
چه هدفی را با اجرای این نمایش دنبال می‌کردید؟
می‌خواستم یک کار متفاوت انجام بدهم. در واقع در ذهنم اين بود یک کار نو کرده باشم که با کارهای گذشته‌ام فرق داشته و از لحاظ خط حرکتی با آنها متفاوت باشد. علاوه بر اینها قصد داشتم تصاویر و ایده‌هایی را که در ذهن می‌پروراندم روی صحنه بیاورم و حتما به شکلی آنها را زنده کنم.
فکر می‌کنید نمایش «بخوان»، نمایشی است که تماشاچی از هر قشر و ملیتی با آن ارتباط برقرار کند؟
من در ابتدا فکر نمی‌کردم وقتی تماشاگر عام به دیدن کار بیاید با آن ارتباط برقرار کند، ولی آمد و دید و با کار ارتباط برقرار کرد و تماشاچی خاصی هم که معمولا به دیدن این نوع کارها می‌آید، آمد و جذب کار شد. همه اتفاق نظر داشتند که کار خاصی است و مثل این کار به‌ندرت دیده‌ایم.
تا نگردی آشنا زین پرده رمزی نشنوی
سیداصغر نوربخش: «در واقع تخیل به صورت انفرادی وجود ندارد بلکه آنچه هست و واقعیت دارد جریان‌های وسیع تصاویر خیال است که مردمان با درد و رنج‌های بی‌شمار، رمزهای جانبخش و توهمات آرام‌آفرین خویش را به آنها می‌سپارند و سپس از آنها می‌گیرند.»1
نمایش «بخوان» متشکل از هشت بازیگر است؛ «او» و هفت «تو». داستان از این قرار است که جماعتی (یا قومی) در حال سپری کردن زندگی عادی‌شان هستند که یک بیگانه وارد سرزمین آنان می‌شود و آن جماعت را دستخوش تغییر می‌کند. با همراهی برخی از افراد به قدرت می‌رسد و مخالف خود را به زندان می‌اندازد. در نهایت به دست همان مخالف از بین می‌رود. این خط کلی داستان است. صحنه، تقریبا خالی است و در انتهای سمت چپ صحنه، یک محفظه مدور پرده‌ای، شبیه به اتاقکی ساخته شده از هاله نورعمودی است که در انیمیشن‌ها، بین سفینه آدم‌فضایی‌ها و زمین ایجاد می‌شد و آدم‌فضایی از آن به زمین فرود می‌آمد. چهار منبع نور زردرنگ و کم‌جان، در دو سوی کف صحنه قرار دارند که تا حدودی یک صحرا یا شنزار را تداعی می‌کنند. لباس هر هفت «تو» به یک شکل است؛ پیراهن خاکستری‌رنگ و شلوار سرخ. در معرفی این جماعت براساس رنگ لباس‌شان می‌توان گفت که قومی هستند خالی از تفکر تعالی و والااندیشی، بلکه بیشتر به مسائل مادی و غریزی می‌پردازند. لباس «او» نیز می‌تواند تلفیقی از لباس شاهانه و یک اسکلت باشد. تصاویری انتزاعی مانند حل‌شدن رنگ در آب و ترکیب مواد مختلف یا دود از طریق یک ویدئوپروجکشن بر پرده‌ای در انتهای سالن تابیده می‌شود و به وهم‌آلود بودن فضا کمک می‌کند.
در «بخوان»، هیچ کلمه یا دیالوگی مفهوم نیست. یکسری کلمات و واژه‌هایی از زبان بازیگران جاری است که بار معنایی برای مخاطب ندارد. «کایزرگروبر» منتقد فرانسوی می‌گوید: «در حالی که نشانه‌شناسی روشی برای دیدن متن نمایشی فراهم آورده است که درک ما را از چگونگی ساخته شدن متن افزایش می‌دهد، کلیدی نیز برای رها کردن تئاتر از قفل و زنجیر ادبیات فراهم کرده است؛ روشی برای اجتناب از زندان‌کردن تئاتر در متن.»2 بنابراین در «بخوان» تنها نشانه‌ها و حرکات هستند که مفهومی را برای مخاطب نمایان می‌کنند. در این نمایش به گفته کارگردان از شیوه‌ای به نام فیزیکال فُرم تی اِتر (physical theatre ) پیروی شده است. او در یادداشت بروشور نمایش نوشته است: «بدن زنده، بدن حقیقی و زلال، انرژی‌ای که همواره در جریان است و انتهایی برای آن نمی‌بینی، مانند جریان جزر و مد دریا. نمی‌دانی چه هنگام آغاز شده و کجا تمام خواهد شد...» هر هفت «تو» به طور مستقل و گاهی با هماهنگی حرکاتی را انجام می‌دهند که فضایی اکسپرسیون و امپرسیون است. آنها گاهی مانند یک گروه «کاتا» در کاراته حرکاتی را انجام می‌دهند که می‌توان به همبستگی آنان تعبیر کرد. آن کس که از ورزش کاراته اطلاعی نداشته باشد با دیدن کاتا، آن را تنها حرکاتی موزون می‌یابد و از درک معنای آن حرکات عاجز خواهد بود. از این رو می‌توان «بخوان» را نمایشی برای مخاطبان حرفه‌ای تئاتر یا تئاتری‌ها دانست. اگر ما نام نمایش، شخصیت‌هایی با عنوان «او» و «تو»، انجام حرکات خاص توسط بازیگران و تصاویر انتزاعی ویدئوپروجکشن را کنار هم بگذاریم می‌توانیم به این نتیجه برسیم که «بخوان» یک نمایش شخصی است اما آنچه به مخاطب دست می‌دهد فضایی آرام و دلنشین است که پس از دیدن نمایش به وجود می‌آورد؛ مانند به تماشا نشستن دریا در ساحلی مواج، هنگام غروب.
1- زبان رمزی افسانه‌ها، م.لوفلر- دلاشو، ترجمه جلال ستاری.
2- نشانه‌شناسی متن و اجرای تئاتری، آلن آستن و جورج ساونا، ترجمه داود زینلو. بین و بخوان حقیقت زندگی را
نمایش «بخوان» نخستین کار شما در زمینه کارگردانی است؟
بله، نخستین کارم در این عرصه است که در
تئاتر شهر روی صحنه می‌رود.
درباره سبک خاص این نمایش کمی توضیح می‌دهید؟
به این سبک از نمایش اصطلاحاً «فیزیکال فُرم تی‌اِتر»گفته می‌شود، البته باید بگویم که در حال حاضر این نمایش بر پایه این سبک کار نشده آن هم به دلیل اینکه تمام تکنیک‌هایی که در این نمایش می‌بینید حاصل تجربیات، ترجمه‌ها و تحقیقات شخصی من در این زمینه بوده و به دلیل اینکه هیچ استادی را براي تدريس در این زمینه در ایران نمی‌یابید، کیفیت کار به حد مطلوب فیزیکال فُرم تی اِتر نخواهد رسید ولی در کنار این قضیه و در خلال آزمایشات شخصی و تحقیقات فردی روی تکنیک‌ها یکسری اتفاقاتی می‌افتد و به نتایجی می‌رسیم که شبیه مورد اصلی نیست. در این بین یکسری تکنیک‌های شخصی هم پیدا شد و از پیوستن این تکنیک‌های شخصی و اصول سبک «فیزیکال فُرم تی اِتر» به یکسری تکنیک‌های مشخص رسیدم که هیچ اسمی هم روی آنها نگذاشتم، چرا که برای چنین کاری بسیار زود است و در کل باید بگویم علاوه بر تکنیک‌های سبک اصلی از تجربه‌های شخصی خود هم در این نمایش بسیار بهره برده‌ام.
چه انگیزه‌ای باعث شد روی این سبک از نمایش
کار کنید؟
در حدود 10 سال است در این وادی – فیزیکال فُرم تی اِتر- مشغول به کار بودم و بعد از این مدت به این فکر افتادم که قرار بر این نیست در همین حد بمانم و می‌توانم در این زمینه پیشرفت هم داشته باشم و ادامه این سبک را در این کار پیدا کردم.
نقطه آغاز این سبک از کجاست؟
از پایه‌گذاران این سبک «مارتا گراهام» و «مرس‌کانی‌هام» هستند و در ادامه به شخصی به نام «پیناباش» مي‌رسيم که فردی آلمانی است و تمام تکنیک‌های اصل کلاسیک را می‌شکند و به تئاتر نزدیک می‌کند و در این کار، بیشتر ایده هایم را از این شخص گرفتم. خانمی که در حدود 70 تا 80 سال دارد و با کارهایی که انجام داد انقلابی را در تئاتر آلمان به‌وجود آورد.
این سبک از نمایش چه مشخصه‌هایی را به همراه دارد؟
این سبک تاکید زیادی بر ریتم و خط‌های بدن و خط‌های حرکت دارد و بسیار بر زندگی انسان تاکید می‌کند. به عنوان مثال اگر یک «باله» را نگاه کنید، سبکی بسیار اشرافی است و هر حرکتی در این سبک معنای خاصی نداشته و فقط زیبایی دارد و شما از زیبایی حرکات لذت می‌برید، اما در «فیزیکال فُرم تی اِتر» ما برای هر حرکتی دلیلی داریم و در عین حال تمام حرکات علاوه بر علت خاصی که به همراه دارند، باید زنده و به شکل یک زندگی باشند. به گونه‌ای که علاوه بر اینکه تماشاگر به زیبایی این حرکات پی می‌برد باید در حرکات عمیق شود و تحت تاثیر قرار گیرد.
این سبک و استفاده از هر حرکت با دلیل خاص آن و زنده بودنش چه هدفی را دنبال می‌کند؟
در این باره «پینا باش» می‌گوید: «من حرکت می‌کنم و این سبک و شیوه را کار می‌کنم آن هم به دلیل اینکه من از حرف زدن می‌ترسم» یعنی خیلی از چیزها را نمی‌توان گفت و بسیاری از چیز‌های شخصی و درونی را آدم‌ها اجازه ندارند بیان کنند. بر این اساس یا می‌ترسند یا خودخوری می‌کنند یا در برابر آن می‌ایستند یا در برابر آن ماسک می‌زنند و در اینجا تنها راهی که می‌توانند به `واسطه آن بیرون‌ریزی احساسی داشته باشند و خودشان را از تمام احساسات چه بد و چه خوب درونی‌شان خالی کنند، حرکت کردن است.
چه مدت مشغول تمرین نمایش «بخوان» بودید؟
غیر از اینکه دو کارگاه دایر کردیم و این بازیگران را انتخاب کردیم به مدت چهار ماه کار آموزشی‌شان به طول انجامید و دو ماه بعد به شکل حرفه‌ای ادامه پیدا کرد. در مجموع تقریبا هشت ماه تمرین این نمایش طول کشید.
طراحی حرکات این نمایش به چه صورت انجام گرفت و به چه علتی این نمایش را «بخوان» نامیدید؟
این حرکات از یکسری تخیلات خودم و یکسری خاطرات و تصویرها شکل گرفته و طراحی شده است و در کنار هم توانسته‌اند به یک چارچوبی دست پیدا کنند. این کار در مرحله اول در جشنواره رد شد آن هم به دلیل اینکه داستان این نمایش داستان کاملی نبود و اصولا این نوع کار از ارزش کمتری برخوردار است. در اینجا باید بگویم این نوع کار هم دارای چارچوب است و هم تم، اما تماشاگر باید آزاد باشد تا انتخاب کند چه داستانی را به واسطه درونیات خودش دنبال کند و نه اینکه از تم داستان دور شود. در هر حال با یکسری صحبت‌ها من سعی کردم در نمایش یک داستان کلی داشته باشم، اما در انتخاب عنوان این نمایش بین دو اسم قرار داشتم «او- تو» و «بخوان» از بین این دو اسم در نهایت عنوان «بخوان» را انتخاب کردم آن هم به دلیل اینکه به تماشاگر می‌گویم تو می‌آیی، می‌نشینی و کار را می‌بینی و از بدن و حرکات بازیگران شروع به خواندن شعر و داستان می‌کنی.
این نمایش چند بازیگر دارد؟
هشت بازیگر.
چرا اشخاص نمایش را به این عنوان نامیدید؛ «او» و«تو»؟
به خاطر اینکه از نظر من شخصیت بیگانه‌ای که وارد شهر می‌شود و زندگی مردم آن شهر را دستخوش تغییر می‌کند «او» است و بقیه مردم و تماشاچیان«تو» هستند. یعنی تو اگر بودی چه اتفاقی می‌افتاد. این«تو»ها این طور شدند و شما اگر در این بین بودید چه عکس‌العملی نشان می‌دادید.
آیا در این نوع از نمایش، علاوه بر بازیگر به ابزار دیگری نیازمند هستیم؟
در این نوع نمایش ما احتیاج به هیچ چیز نداریم و فقط یک زمین خالی که چند نمایشگر روی آن کار کنند، کافی است. در این نمایش بعد از اینکه شکل کلی کار درآمد، احساس کردم احتیاج به یکسری رنگ دارم. حتی در حدی که رنگ را به طور کامل روی صحنه بیاورم و خب این امکانپذیر نبود و در این رابطه با
آقای هدایت‌پور صحبت کردم و به این نتیجه رسیدیم که با یک پروجكشن آن اتفاقی که لازم داریم رخ می‌دهد و در عمل هم یک اتفاق خلاقه در روند کار افتاد و رنگ‌هایی که روی پرده در انتهای صحنه توسط ویدئو پروجکشن پخش می‌شود بسیار به جذابیت کار کمک کرد و علاوه بر اینها به فضای کار و انرژی آن افزود و احساسات را بالاتر برد.
آیا انتخاب رنگ‌ها در هر صحنه بر اساس طرح خاصی بوده یا بر حسب اتفاق صورت گرفته و تماشاچی شاهد آن است؟
بله، در هر صحنه بر اساس اتفاقات آن صحنه مثلا وهم، عشق، جنگ و... رنگ‌ها انتخاب شده و در آن صحنه پخش می‌شوند.
در انتخاب موزیک نمایش نیز از همین شیوه
استفاده کردید؟
در ابتدا دوست داشتم صدای ویولن در کار باشد چون عاشق این ساز و صدای آن هستم و بر این اساس سعی داشتم با موسیقی زنده و این ساز، نمایش را همراه کنم اما مدتی گذشت و به هیچ نتیجه‌ای نرسیدیم. در این بین ما در مراحل تمرین از یکسری موسیقی استفاده می‌کردیم و به مرور این موسیقی‌ها به قدری با حرکات و کارهای بازیگران هماهنگ شد که در آخر تصمیم گرفتیم از همان موسیقی‌های تمرینی برای روز‌های اجرا استفاده کنیم.
این موسیقی‌ها اثر کیست؟
اثر فیلیپ گلَس.
چه مشکلاتی را در مراحل تمرین پشت سر گذاشتید؟
همه بازیگران این نمایش کار اول‌شان بوده و یکدفعه از یک دوره آموزش کلاسیک وارد مراحلی جدید شدند و زمان بسیار زیادی صرف شد تا نمایشگرهای این کار با تکنیک‌های جدید آشنا بشوند و اینکه پی ببرند چگونه می‌توانند با ديالوگ‌هايشان زندگي كنند. برای تهیه سالن تمرین هم مشکلات شدیدی داشتیم آن هم به خاطر اینکه اصولا گروه‌هایی می‌توانند در
تئاتر شهر تمرین کنند که منتظر اجرا در تئاترشهر هستند و زمانی که تمرین‌های این گروه‌ها در اینجا شروع می‌شد ما نمی‌توانستیم تمرین کنیم.
کمی درباره بازیگران این کار و شیوه بازی در این نوع نمایش‌ها نسبت به گونه‌های دیگر صحبت کنید.
به نظر من کسی که وارد این نوع نمایش می‌شود باید به این سبک کار علاقه و در این زمینه شناخت و فعالیت داشته باشد. در این راستا باید بگویم بازیگری در این نمایش موفق است که اساسا دوست ندارد دیالوگ بگوید و فقط دوست دارد از راه بدن حرف بزند. اصولا تجربه نشان داده کسانی که در این سبک فعالیت می‌کنند براحتی می‌توانند در کارهای رئال فعالیت داشته باشند آن هم به خاطر اینکه بدن را به قدر کافی و لازم پرورش داده‌اند و می‌دانند که چطور باید برون‌ریزی کنند. اساسا بازیگری که کار بدن و حرکت می‌کند به هیچ وجه نمی‌تواند دروغ بگوید، باید حقیقت را بگوید. نمی‌تواند چیزی را بازی کند بلکه باید روی صحنه زندگی کند. شاید در کارهای دیگر با یکسری دیالوگ بتوانید تماشاگر را با خود ببرید اما در این کار فقط با زندگی بدن است که تماشاگر تحت‌تاثیر قرار می‌گیرد. اگر بدن زنده نباشد تماشاگر نمی‌تواند ارتباط برقرار کند.
بعد از این کار به فکر نمایش دیگری هستید؟
در فکر کار دیگری هستم، در این‌باره با آقای چرم‌شیر هم صحبت کردم که برای کار آینده‌ام چیزهایی بنویسند و در حال حاضر منتظر اتمام آن نوشته و صحبت درباره کار هستیم، آن هم به شرط اینکه سالن تمرین داشته باشیم چرا که برای آنهایی که حرفه‌ای هستند این امکان راحت‌تر است اما برای من که کار اول را انجام داده‌ام همیشه مشکلاتی سر راه هست.
به نظر شما، در این رابطه نقش مسؤولان چیست؟
اصولا فکر می‌کنم که احتیاج است سالن‌های خاصی به کسانی که در حال کار تجربی هستند اختصاص داده شود چرا که زمان تمرین من در این کار حداقل از 5 ساعت به بالاست و در هیچ سالن تمرینی امکان این مساله وجود ندارد که در زمان زیاد بتوان در آن سالن تمرین کرد. در واقع باید برای کسانی که قصد کارهای تجربی دارند و احتیاج دارند زمان طولانی تمرین داشته باشند چنین سالن‌هایی را فراهم بیاورند.
چه چیز باعث می‌شود یک کار تئاتر پرتماشاچی باشد؟
به نظر من به این بستگی دارد که چقدر یک کار تماشاگر را تحت‌تاثیر قرار داده و تماشاگر بتواند با آن کار همذات‌پنداری کند.
فکر می‌کنید نمایش «بخوان» تا چه حد با تماشاگرش ارتباط برقرار کرده و روی او تاثیر گذاشته است؟
با وجودي که تماشاچی بسیار زیادی نداشتیم اما تاثیرپذیری تماشاچیان را از نزدیک دیده‌ام چرا که به هر حال برای این کار یک سال وقت صرف شد که این اتفاق برای تماشاگر بیفتد.
چه اتفاقی؟
اینکه بتواند تماشاچی با کار همذات‌پنداری کند و تحت‌تاثیر آن قرار گیرد و خود را جای تک‌تک آدم‌های بازی قرار دهد و زندگی کند و اینها مواردی هستند که از اهمیت بسیار زیادی برخوردارند.
چه هدفی را با اجرای این نمایش دنبال می‌کردید؟
می‌خواستم یک کار متفاوت انجام بدهم. در واقع در ذهنم اين بود یک کار نو کرده باشم که با کارهای گذشته‌ام فرق داشته و از لحاظ خط حرکتی با آنها متفاوت باشد. علاوه بر اینها قصد داشتم تصاویر و ایده‌هایی را که در ذهن می‌پروراندم روی صحنه بیاورم و حتما به شکلی آنها را زنده کنم.
فکر می‌کنید نمایش «بخوان»، نمایشی است که تماشاچی از هر قشر و ملیتی با آن ارتباط برقرار کند؟
من در ابتدا فکر نمی‌کردم وقتی تماشاگر عام به دیدن کار بیاید با آن ارتباط برقرار کند، ولی آمد و دید و با کار ارتباط برقرار کرد و تماشاچی خاصی هم که معمولا به دیدن این نوع کارها می‌آید، آمد و جذب کار شد. همه اتفاق نظر داشتند که کار خاصی است و مثل این کار به‌ندرت دیده‌ایم.
تا نگردی آشنا زین پرده رمزی نشنوی
سیداصغر نوربخش: «در واقع تخیل به صورت انفرادی وجود ندارد بلکه آنچه هست و واقعیت دارد جریان‌های وسیع تصاویر خیال است که مردمان با درد و رنج‌های بی‌شمار، رمزهای جانبخش و توهمات آرام‌آفرین خویش را به آنها می‌سپارند و سپس از آنها می‌گیرند.»1
نمایش «بخوان» متشکل از هشت بازیگر است؛ «او» و هفت «تو». داستان از این قرار است که جماعتی (یا قومی) در حال سپری کردن زندگی عادی‌شان هستند که یک بیگانه وارد سرزمین آنان می‌شود و آن جماعت را دستخوش تغییر می‌کند. با همراهی برخی از افراد به قدرت می‌رسد و مخالف خود را به زندان می‌اندازد. در نهایت به دست همان مخالف از بین می‌رود. این خط کلی داستان است. صحنه، تقریبا خالی است و در انتهای سمت چپ صحنه، یک محفظه مدور پرده‌ای، شبیه به اتاقکی ساخته شده از هاله نورعمودی است که در انیمیشن‌ها، بین سفینه آدم‌فضایی‌ها و زمین ایجاد می‌شد و آدم‌فضایی از آن به زمین فرود می‌آمد. چهار منبع نور زردرنگ و کم‌جان، در دو سوی کف صحنه قرار دارند که تا حدودی یک صحرا یا شنزار را تداعی می‌کنند. لباس هر هفت «تو» به یک شکل است؛ پیراهن خاکستری‌رنگ و شلوار سرخ. در معرفی این جماعت براساس رنگ لباس‌شان می‌توان گفت که قومی هستند خالی از تفکر تعالی و والااندیشی، بلکه بیشتر به مسائل مادی و غریزی می‌پردازند. لباس «او» نیز می‌تواند تلفیقی از لباس شاهانه و یک اسکلت باشد. تصاویری انتزاعی مانند حل‌شدن رنگ در آب و ترکیب مواد مختلف یا دود از طریق یک ویدئوپروجکشن بر پرده‌ای در انتهای سالن تابیده می‌شود و به وهم‌آلود بودن فضا کمک می‌کند.
در «بخوان»، هیچ کلمه یا دیالوگی مفهوم نیست. یکسری کلمات و واژه‌هایی از زبان بازیگران جاری است که بار معنایی برای مخاطب ندارد. «کایزرگروبر» منتقد فرانسوی می‌گوید: «در حالی که نشانه‌شناسی روشی برای دیدن متن نمایشی فراهم آورده است که درک ما را از چگونگی ساخته شدن متن افزایش می‌دهد، کلیدی نیز برای رها کردن تئاتر از قفل و زنجیر ادبیات فراهم کرده است؛ روشی برای اجتناب از زندان‌کردن تئاتر در متن.»2 بنابراین در «بخوان» تنها نشانه‌ها و حرکات هستند که مفهومی را برای مخاطب نمایان می‌کنند. در این نمایش به گفته کارگردان از شیوه‌ای به نام فیزیکال فُرم تی اِتر (physical theatre ) پیروی شده است. او در یادداشت بروشور نمایش نوشته است: «بدن زنده، بدن حقیقی و زلال، انرژی‌ای که همواره در جریان است و انتهایی برای آن نمی‌بینی، مانند جریان جزر و مد دریا. نمی‌دانی چه هنگام آغاز شده و کجا تمام خواهد شد...» هر هفت «تو» به طور مستقل و گاهی با هماهنگی حرکاتی را انجام می‌دهند که فضایی اکسپرسیون و امپرسیون است. آنها گاهی مانند یک گروه «کاتا» در کاراته حرکاتی را انجام می‌دهند که می‌توان به همبستگی آنان تعبیر کرد. آن کس که از ورزش کاراته اطلاعی نداشته باشد با دیدن کاتا، آن را تنها حرکاتی موزون می‌یابد و از درک معنای آن حرکات عاجز خواهد بود. از این رو می‌توان «بخوان» را نمایشی برای مخاطبان حرفه‌ای تئاتر یا تئاتری‌ها دانست. اگر ما نام نمایش، شخصیت‌هایی با عنوان «او» و «تو»، انجام حرکات خاص توسط بازیگران و تصاویر انتزاعی ویدئوپروجکشن را کنار هم بگذاریم می‌توانیم به این نتیجه برسیم که «بخوان» یک نمایش شخصی است اما آنچه به مخاطب دست می‌دهد فضایی آرام و دلنشین است که پس از دیدن نمایش به وجود می‌آورد؛ مانند به تماشا نشستن دریا در ساحلی مواج، هنگام غروب.
1- زبان رمزی افسانه‌ها، م.لوفلر- دلاشو، ترجمه جلال ستاری.
2- نشانه‌شناسی متن و اجرای تئاتری، آلن آستن و جورج ساونا، ترجمه داود زینلو. ارسال نظر
پربیننده