مرتضی اسماعیل‌دوست: نمایش «سفید» به دنبال روایتی معنوی از جهانی روشن و ارزش‌مدارانه بوده و سعی دارد با تلفیق فضایی مذهبی و اتمسفر دفاع‌مقدس، به یک همنشینی دلنشین در مکانی آشنا چون شلمچه دست یابد. بر این اساس نمایش فوق در جشنواره‌های تئاتر رضوی و جشنواره مقاومت مورد تحسین قرار گرفت. با محمد زوار بی‌ریا، کارگردان نمایش «سفید» درباره محتوا، فرم روایی و عناصر بیانی این اثر به گفت‌وگو پرداختم. مصاحبه‌ای که در ابتدا مصادف شد با دعوت کارگردان از یک دوست برای تماشای این کار و از این رو گشایش گفت‌وگوی ما حول سوالی مبنی بر شرایط برخورد مخاطب امروز با یک اثر ارزشی همراه شد.
***
آقای زوار بی‌ریا در این چند اجرا، مواجهه مخاطب با تماشای نمایش «سفید» چگونه بوده است و به نظرتان میان نمایش‌هایی با فرم‌های روایی متفاوت و نیز کمدی‌های سطحی، شرایط استقبال مخاطب از آثاری با دغدغه‌های ارزشی در چه وضعیتی به سر می‌برد؟
شکر خدا تا به حال نمایش «سفید» با نظر مساعدی از سوی مخاطبان همراه بوده و میزان استقبال به نسبت خوب است و من در کل راضی هستم. هر چند به دلیل اینکه روزهای ابتدایی نمایش در ایام ماه مبارک رمضان بوده و اجرای آن در ساعتی نزدیک به افطار به پایان می‌رسید و سپس با توجه به تعطیلات عید فطر، بخشی از سالن نمایش در این مدت خالی ماند اما به نظرم در روزهای آینده بتوانیم شاهد حضور تماشاگران بیشتری برای دیدن این نمایش در تماشاخانه «ماه» حوزه هنری باشیم. من به علاقه‌مندی ذاتی مردم به تماشای آثار ارزشی همچنان اعتقاد دارم و به نظرم اگر برای آنها آذوقه مناسب فرهنگی فراهم شود، حتما استقبال خواهند کرد. آنچه مهم است میزان توجه مسؤولان فرهنگی از آثاری با دغدغه‌های ارزشی است و اینکه شرایط تولید و اجرای اینگونه آثار به خوبی فراهم شود.
نمایش «سفید» هم با دغدغه‌هایی ارزش‌مدارانه در جشنواره تئاتر رضوی ارائه شد. نسبت به آن جشنواره، تغییراتی در نمایشنامه یا فرم روایت صورت دادید؟
این نمایش در هشتمین دوره جشنواره تئاتر رضوی با نام «آنم آرزوست» به اجرا درآمد و تنها تفاوت این اجراها، تغییر یکی از بازیگران است که در جشنواره تئاتر رضوی، امیر کربلایی‌زاده بازی می‌کرد و حالا حسین شفیعی جایگزین شده است. در مابقی موارد از جمله در متن، نوع و شیوه اجرا هیچ‌گونه تغییری ندادیم. نمایش «سفید» در جشنواره رضوی، جایزه‌های بسیاری مانند کارگردانی، نویسندگی، طراحی صحنه، آهنگسازی و بازیگری را به دست آورد. همچنین این نمایش با نام «پایان در شروع نقطه صفر» در آخرین دوره جشنواره تئاتر مقاومت که 2 سال پیش برگزار شد، مورد استقبال قرار گرفت و جوایز خوبی کسب کرد.
با توجه به اینکه عنوان یک اثر می‌تواند معرف وجودی آن باشد و حتی به شناسنامه‌ای تاریخی تبدیل شود، چرا از نام‌های مختلفی برای نمایش خود استفاده کردید؟!
ما دوست داشتیم براساس حمایت‌های انجام شده در هر مرحله، نام‌هایی متناسب برای این نمایش بیابیم. در این اجرای اخیر هم با توجه به مشورتی که با گروه صورت گرفت، قرار شد نامی کوتاه و راحت و یک کلمه‌ای بیابیم، چون اسم‌های گذشته قدری طولانی بود. به نظرم نام جدید «سفید» می‌تواند برای نمایش ما کاملا برازنده و دارای هویت باشد.
از انتخاب نام برای نمایش شما شروع کنیم. به نظر می‌رسد عنوان «سفید» اشاره به شخصیت‌های روشن ضمیری چون حشمت و ناصر دارد که نگاهی رو به سپیدی دارند.
بله! کاراکتر حشمت در این نمایش دارای معلولیت ذهنی است و ناصر هم که با او در فضای شلمچه آشنا می‌شویم، یک جانباز اعصاب و روان است. این شخصیت‌ها دارای روانی پاک و ساده هستند و انتخاب سفید هم به این نشانه است، چرا که از وجوه شخصیتی آنها الهام گرفتیم، از طرفی کبوتر را هم در نمایش داریم که نشانه صلح و سپیدی است.
این نمایش با توجه به کاراکترهای محوری خود می‌تواند تمایل به اثری دینی یا نمایشی دفاع‌مقدسی بیابد. چگونه این شخصیت‌ها با توجه به فضا و مکانی متفاوت به یک همنشینی در اجرای شما رسیدند؟
ما دارای 2 داستان موازی در نمایش «سفید» هستیم. یکی براساس شرایط پیش آمده برای حشمت که می‌خواست برای زیارت به مشهد برود و به اشتباه سر از شلمچه سردر‌می‌آورد و دیگری براساس زندگی ناصر که از آسایشگاه اعصاب و روان فرار کرده و به دنبال دوستان خود به شلمچه رفته تا به سربازان آب بدهد، چرا که در دوران جنگ، فرمانده بوده، از طرفی به دنبال پای از دست رفته خود می‌رود و دیالوگ جالبی دارد که می‌گوید پای من از وقتی مصنوعی شده دیگر پیدا نیست! این کاراکترها در مکانی مشخص در شلمچه به هم می‌رسند و روی هم تاثیر می‌گذارند.
در روند حرکتی این نمایش، تاثیرگذاری کدام شخصیت بیشتر است؟
به طور حتم هر 2 نفر روی هم تاثیر می‌گذارند. آنها از شرایط امروز گله‌مندند اما دارای نگاه روشنی هستند. حشمت با دنیای ذهنی شیرینی که دارد حتی در ناصر هم تاثیرگذار است. او با وجودی که جبهه نبوده اما با نگاه زیبای خود گفته‌های دلنشین و تاثیرگذاری دارد. مثلا یکی از دیالوگ‌های جالبی که حشمت به ناصر می‌گوید این است که «پات تو رو حلال کرده» و وقتی ناصر می‌گوید: «تو از کجا می‌دونی»، می‌گوید: «چون شهیدان همه رو حلال می‌کنن و پات هم شهید شده». با وجودی که هر دو نفر در هم تاثیر می‌گذارند اما نگاه حشمت ملموس‌تر است. این کاراکترها در پایان کشته می‌شوند و ما سعی کردیم این نوع مرگ زیبا را خیلی ماورایی و آرام به اجرا درآوریم.
در ایده اولیه، زنجیره‌ای که این کاراکترها و مکان‌ها و فضای روایی را به هم متصل می‌کرد، چه بود؟
طرح اولیه داستان براساس سفری بود که برای جشنواره مقاومت به خرمشهر داشتیم و در آنجا یکی از دوستان هنرمند خرمشهری مساله‌ای را مطرح کرد که برای سیدعلی موسویان، نویسنده ما جالب شد. آن مساله درباره اعتقادی است که مردمان خرمشهر و آبادان نسبت به ورود امام رضا(ع) دارند که می‌گویند آن حضرت در اولین جایی که قدم گذاشته شلمچه بوده و بعد وارد خاک ایران شده است. همین مساله موجب شکل‌گیری طرح نمایش «سفید» شد و کاراکترهای آن انتخاب شد. در واقع ایده نمایش براساس ورود امام رضا(ع) به ایران شکل گرفت.
توجه بیشتر به کاراکتر حشمت و فضای طنازانه‌ای که می‌سازد، در جهت جلب توجه مخاطب طراحی شده است؟
خیر! هدف ما از تمرکر به کاراکتر حشمت جهت جلب توجه مخاطب نبود. اصلا از ابتدا بنای نمایش براساس کاراکتر حشمت بود. درست است که ما 2 داستان موازی داریم اما این حشمت است که محوریت بیشتری دارد، چون او بوده که در ابتدای داستان قصد زیارت داشته و قرار بوده برای شفا نزد امام رضا(ع) برود و اوست که موانع پیش‌رو را
پشت سر گذاشته و حتی روی ناصر تاثیر می‌گذارد.
مساله جابه‌جایی موقعیت‌های مکانی و زمانی و شخصیت‌ها در آثار نمایشی و سینمایی به دفعات مورد استفاده قرار گرفته است و خطری که این دست از آثار را تهدید می‌کند، مرز نزدیکی است که برای تبدیل شدن به روایتی سطحی دارند. شما با توجه به لحن طنازانه نمایش، چگونه از این خطر گذر کردید؟
سبک گروتسک می‌گوید که جملات فلسفی، بزرگ و پندآموز به شکلی طنازانه گفته خواهد شد. شاید حال و هوای شخصیت‌های ما دارای نگاه ساده و حتی خنده‌داری به نظر برسد، اما خدای ناکرده دنبال لودگی نبوده‌ایم، بلکه ذهنیت و فضای فکری کاراکترها به گونه‌ای است که شاید برای تماشاگر غریبه باشد. مثلا ناصر همچنان خود را در فضای جبهه و به عنوان فرمانده حس می‌کند و هنوز می‌خواهد از مرزها محافظت کند یا حشمت دیالوگ‌هایی می‌گوید که در عین اینکه بسیار معنوی و عمیق است اما برای تماشاگر تازگی دارد و اینها به زبانی طنازانه بیان می‌شود. همه هدف ما دور شدن از همان فضای سطحی و لودگی بود که شما اشاره داشتید، چرا که اگر به این سمت می‌رفتیم، کار کاملا شکست می‌خورد. ما طبق حال و هوای وجودی پرسوناژها و شخصیت‌پردازی‌ها، دیالوگ و موقعیت‌ها را طراحی کردیم.
کدام یک از وجوه گروتسک در این نمایش دارای رنگی برجسته‌تر است؟ نابهنجاری شخصیت‌ها، فراشگفت بودن موقعیت‌ها یا زبان طعنه‌آمیز و گاه منتقدانه‌ای که در دیالوگ‌ها وجود دارد؟
همه عناصر به نحوی در نمایش ما وجود دارد، ناهنجاری‌های شخصیت حشمت در جامعه و ناهنجاری برخی مردم برای ارتباط‌یابی با معبود که هنوز به طور واقعی به آسمان وصل نیستند. از طرفی آدم‌های ناامید و منتقدی که در نمایش هستند و حتی فضای تیره‌ای که ساخته می‌شود، همه می‌تواند در فضای گروتسک تعریف شود.
طراحی صحنه در نمایش «سفید» برخلاف نگاه وهم گونه‌ای که از فضای ذهنی کاراکترها برمی‌آید، بیشتر قالبی رئالیستی دارد. درباره این تصمیم برای طراحی و تضادی که می‌تواند با شخصیت‌پردازی‌ها داشته باشد، توضیح بفرمایید.
ما برای طراحی این نمایش از 2 منظر نگاه کردیم. یک زاویه براساس تفکیک صحنه‌ها بوده که سعی شده براساس نورپردازی‌ها از هم جدا شود. مساله دیگر این بود که چون ما فضا را واقع‌گرایانه برای مخاطب می‌خواستیم، به طور عمد به سمت طراحی رئالیستی رفتیم. درباره مساله‌ای که شما می‌فرمایید هم سعی کردیم تمهیداتی متناسب با حال و هوای ذهنی کاراکترها داشته باشیم، مانند موقعیتی که صندوق در فضای ذهنی کاراکترها تبدیل به قایق می‌شود که ما براساس آن طراحی لازم را صورت دادیم و برای همین گاهی فضا از حالت رئال خارج شده و فراواقع می‌شود اما همانطور که اشاره کردید برای ارائه دنیایی واقعی به تماشاگر، فضای طراحی بیشتر رئالیستی تعریف شد.
آن نگاه خیال‌پردازانه کاراکترها بیشتر در شکل نورپردازی شما نمودار است.
همین‌طور است. استفاده از نورهای آبی یا استفاده از تنها 2 چراغ برای اتوبوس از آن جمله است. در واقع در صحنه‌های تخیلی سعی شده متناسب با موقعیت‌ها و فضای ذهنی شخصیت‌ها، دست به تمهیداتی در نورپردازی بزنیم. مثلا در صحنه‌ای که کاراکترها در خیال خود در حال پارو زدن برای رسیدن به مقصود هستند، از نور آبی استفاده کردیم یا در صحنه انفجار و همراه با پرهایی که از آسمان به سرشان می‌ریزد و در واقع رسیدن به زمان معراج است، از نور سبز استفاده می‌شود. ما از طریق نورپردازی به تفکیک صحنه‌ها و برش زدن دیالوگ‌ها دست زدیم.
در آهنگسازی نیز تناسب نسبتا موفقی میان فضا، شخصیت‌ها و موقعیت‌ها با انتخاب سازها شکل می‌گیرد. در این باره چه تمهیداتی به خرج دادید؟
بهنام رحیمی از اعضای ثابت گروه ما است و من خیلی به او اعتقاد دارم. او به من گفت استفاده از سازهای سنتی مانند سه‌تار می‌تواند خیلی متناسب با حال و هوای حشمت باشد. برای سلام به امام رضا(ع) هم از ساز نقاره که معمولا در حرم نواخته می‌شود، استفاده کردیم. به طور کلی بیشتر سعی آهنگساز ارائه فضایی واقعی و متناسب با شخصیت‌ها بود که سازهای سنتی نقشی ویژه داشتند.
برای اجراهای بعدی نمایش «سفید» برنامه‌ریزی کرده‌اید؟
هنوز برای اجراهای بعدی به توافق نرسیده‌ایم و فعلا می‌خواهیم در این شرایط به اجرای فعلی فکر کنیم، چرا که با سختی بسیار توانستیم به اینجا برسیم.
به‌عنوان یک کارگردان حرفه‌ای تئاتر، وضعیت فعلی هنرهای نمایشی و شرایط اجرای گروه‌های تئاتری را چگونه می‌بینید؟
خودتان می‌بینید که چه وضعیت نامساعدی حاکم است! اگر بخواهم از نمایش «سفید» مثال بزنم، وضعیت بهتر روشن می‌شود. در سال گذشته و درست 3 روز قبل از موعدی که قرار بود در خانه نمایش روی صحنه برویم، یکی از حامیان ما ناگهان از کار کنار کشید و آن بنیاد به دلیل شرایط مالی از حمایت این نمایش منصرف شد و حتی سالنی که قرار بود نمایش ما در آن اجرا شود تا چند روز خالی ماند! من نمی‌دانم اگر امروز حوزه هنری هم از ما حمایت نمی‌کرد، باید چه می‌کردیم؟! فعلا تنها حامی تئاتر حوزه است و در این دولت هیچ حمایتی از تئاتر صورت نگرفته است.
در گذشته براساس قراردادهایی موسوم به تیپ، به نحوی از گروه‌های تئاتری حمایت می‌شد. به نظرتان چرا امروزه چنین شرایطی حاکم نیست؟
بله! اصلا نمی‌دانم آن قراردادهای تیپ که در دولت قبلی اجرا می‌شد، چه ایرادی داشت که دولت فعلی آن را کنار گذاشت؟! در آن شرایط هر نمایشی حق خود را می‌گرفت و وضعیتش مشخص بود اما حالا می‌گویند به شما مجوز برای اجرا می‌دهیم و خودتان باید شرایط مالی را فراهم کنید! من چگونه می‌توانم به دنبال اسپانسر باشم و اصلا چرا باید به تعداد بلیت‌های فروش فکر کنم؟ ذهن من باید به سمت یک اجرای مطلوب برود. در گذشته مرکز هنرهای نمایشی براساس قرارداد تیپ، بودجه مشخصی را برای عوامل تئاتری اختصاص می‌داد، الان هزار تومان هم به نمایش‌ها تعلق نمی‌گیرد. من چگونه باید با 3 ماه تمرین و یک ماه اجرا به
امرار معاش خود و خانواده‌ام فکر کنم. دولت موظف است از تئاتری‌ها حمایت کند.
به نظر می‌رسد عدم حمایت از آثار ارزش‌مدارانه موجب شده که نمایش‌هایی با نگاه سطحی و نازل و خارج از قواعد استاندارد غالب شوند!
کاملا همین‌طور است. شما نمایش ما را دیدید، آیا به نظرتان اثری سطحی بود؟ چرا باید کاری کنند نمایش‌هایی به اجرا درآیند که می‌خواهند با لودگی و فضایی تمسخرآمیز به دنبال جذب مخاطب باشند! نمایش ما دارای فضایی معنوی و حال و هوای رضوی و دفاع‌مقدسی است و هیچ‌گونه حمایتی از آن نمی‌شود و این فقط ما نیستیم و همه اجراها همین‌طور است. این عدم حمایت باعث شده سالن‌ها به دنبال گروه‌هایی باشند که به طور رایگان حاضرند کار را به صحنه بیاورند و این باعث اجراهای سطحی می‌شود. برخی افراد کارکشته هم ترجیح می‌دهند اصلا کار نکنند و وضعیت همین می‌شود که می‌بینید. تئاتر امروز ما از لحاظ اقتصادی و حمایتی صفر است.
دلیل این عدم حمایت را در چه می‌بینید؟
می‌گویند دلیلش شرایط اقتصادی کشور است، در صورتی که خوب می‌دانید امروزه در فوتبال چه مبالغ میلیاردی رد و بدل می‌شود. تاسف‌برانگیز است که بودجه کل تئاتر کشور حتی به اندازه قرارداد یک بازیکن فوتبال نمی‌شود! حتی ما از خیر قراردادهای تیپ هم گذشتیم، حداقل پولی به عنوان کمک‌هزینه جهت جمع شدن کار بدهند. با این وضعیت چگونه گروه‌ها می‌توانند به اجرا برسند؟ آن هم گروه‌هایی که به دنبال کارهای ارزشی هستند. الان با هیچ دارد تئاتر ما جریان می‌یابد.
و همچنان این فرهنگ و هنر است که در میان هیاهو، مظلوم واقع می‌شود!
آیا ارزش ندارد که فرهنگ و هنر حمایت شود؟ در صورتی که تاثیر هنر به مراتب بیشتر از سخنرانی‌هاست. آیا شرایط چندان نامطلوب است که ما نمی‌توانیم بودجه‌ای مشخص به تئاتر کشور اختصاص دهیم؟ در صورتی که در بخش‌هایی مانند فوتبال آنچنان هزینه‌هایی می‌کنیم. وضعیت ما همچون کارمندی شده که به او می‌گویند کار کن اما حقوقی به شما تعلق نمی‌گیرد! ما حالا داریم برای جشنواره نمایش‌‌های آیینی و سنتی بدون هیچ‌گونه دستمزدی آماده می‌شویم. متاسفانه در صورت ادامه این شرایط باید تئاتر را بوسید و کنار گذاشت!