مرتضی اسماعیل‌دوست: برخی فیلم‌ها چنان در آرشیو ذهنت جای می‌گیرند که نمی‌توانی با گذر زمان فراموش‌شان کنی و تماشای هر باره‌شان، تو را به لذت کشفی دوباره می‌رساند. به قول کاراکتر احسانِ فیلم «اینجا بدون من»، با دیدن هر باره شخصیت‌های فیلم می‌توانی تعبیری تازه از آنها بیابی و همچنان در وجودت زنده شوند. فیلم «درخت زندگی» شاعرانه‌ای بی‌بدیل از همین جنس ماندگاری است و نه‌تنها مفهومی به غایت معنوی را از سرچشمه وجود روایت می‌کند بلکه فرم روایی تازه‌ای را پیش چشم بیننده آگاه قرار می‌دهد. «درخت زندگی» غزلی دیگر از شاعرانگی‌های ترنس مالیک، فیلمساز نامتعارفی است که دنیایی غریب همچون سازه‌های سینمایی‌اش را پشت سر گذاشته است، راهی که از گوشه‌نشینی 20 ساله که به نوعی کسب ریاضت از طریق فهم معرفت است تا عدم حضور در جشنواره‌ها و دریافت جوایز بوده است و همگی باوری غیرهمخوان با هالیوود را نمایان می‌کند. تماشای آثار مالیک نشان داده که این رفتارهای خاص فیلمساز نه در جهت اداهایی مرسوم، بلکه برآمده از جهان‌بینی خاصی است که از طی طریق حاصل شده است و چنان می‌شود که حتی فیلم جنگی ساخته‌شده توسط این کارگردان نیز با نام «خط قرمز باریک»، شمایلی عرفانی به خود می‌یابد و عجیب نیست که وسواس هنرمندانه مالیک موجب شده در بازه زمانی 42 ساله از شروع فیلمسازی‌اش تاکنون تنها 7 فیلم ساخته باشد البته 3 فیلم از این آمار هم در این 4 ساله پرکاری‌اش به ثبت رسیده است. «درخت زندگی»، استعاره از دانش‌مندی است و داستانی ساده اما فلسفی از مواجهه انسان با آفرینش دارد و از این رو آغاز سخن با کتاب ایوب بر خاطر می‌ماند و حکایت از آزمایش بندگی در مسیر سخت زندگی است و آنجا که درد رسیدن، پاشنه رفتن می‌شود. «درخت زندگی» حکایت خانواده اوبرین و 3 فرزندش است که براساس قانون خشونتگرای پدر پرورش می‌یابند. در نقطه مقابل رفتار پدر، مادری قرار دارد که همچون فرشته‌ای درصدد جمع کردن خوبی‌ها در دامان پُرمهر عاشقی است و در این میان، فرزندان در میان امری فطری و رحمتی عینی به دنبال بازنمایی حقیقت هستند. داستان از دریچه نگاه جست‌وجوگرایانه جَک که دیگر به‌عنوان یک آرشیتکت در میان آسمانخراش‌ها و ساختمان‌های سر به فلک کشیده به سر می‌برد، به گذشته و مروری بر خاطرات تلخ و شیرین زیستن می‌پردازد. ترنس مالیک که در آثارش نگاهی بدبینانه نسبت به تمدن غرب دارد، در فیلم «درخت زندگی» روایت دوری این انسان محو شده در مادی‌گرایی را از باورهای مذهبی به چالش وامی‌دارد و نمایشگر بحران انسانی غرق شده در باور قرنی دلهره‌آمیز است. این فیلم در هسته مرکزی خود، یک درام فلسفی است که با دستمایه قرار دادن چگونگی بلوغ یک کودک، راهی به تحول آدمی می‌دارد و بسان شعری منسوب به مولانا حکایتِ «از کجا آمده‌ام آمدنم بهر چه بود؟» را با زبان نور و تصویر و صدا به مخاطب عرضه می‌کند و در این مسیر پندارهای رسیدن به آسمان نورانیت با فرمی برآمده از زیبایی‌شناسی هنر منطبق می‌شود تا به زیربنای عبودیت که همان معرفت حقیقی است، راهی یابد. در این مسیر، مالیک برخلاف فیلم‌های موسوم به معناگرایی که به دنبال نمایشی شعارزده از تغییر و تحول هستند، سعی دارد به موجزترین شکل و سینمایی‌ترین رویه، تماشاگر را به تاملی دلنشین از حقیقت زندگی دعوت کند و در این مسیر سبک سیال تصویری، حاشیه صوتی و برش‌های سریع در تدوین امکان نسبی‌گرایی تفسیرها را از میان نگاه‌هایی رو به آسمان دردمندی به بنده‌ای جویای حق می‌رساند تا از شرم‌آلودگی گناهان زندگی و شیرینی ناب پندارهای نیکو به زلالی احکام آفرینش هدایت شود. مرز میان سکوت‌های متفکرانه و صداهای غرش‌وارانه در خلال سکانس‌های فیلم که در عین وحدتی همراستا با بن‌مایه اثر شکل گرفته است، می‌تواند رجعت‌بخش جهانی چندصدایی از درک پدیده‌های آفرینش باشد و مالیکِ فیلسوف با شگفتی نسبت به پدیده‌های طبیعی و ماهیت هستی، مخاطب را به مکاشفه می‌رساند، جایی که سکانس‌هایی عظیم با پدیدارسازی آتشفشان‌ها، تبدیل زمین از کره‌ای گداخته به سیاره‌ای سراسر آب و پیدایش تک‌سلولی‌ها، پرندگان و دیگر موجودات به تصویر درمی‌آید و در نهایتِ تولد همه جانداران، کره زمین دیزالو به بارداری خانم اوبراین می‌شود که قرار است جکِ قصه‌گوی درخت زندگی را به دنیا آورد. ترکیب‌بندی نماها و پیوند دیالکتیکی که در سکانس‌هایی متوالی شکل می‌گیرد، فیلم «درخت زندگی» را به وحدت فرمی منسجمی در بیان رسانده و همه اجزای به ظاهر ساده و حتی گمگشته فیلم در عین حیرانی از کشف پدیده‌ها دارای روندی درهم تنیده، ارگانیک و منطقی روایی می‌شوند و این فرم بیانی در فیلم کاملا در تقارن مفاهیم نهفته در اثر است. البته سیرابی درک آثاری چندلایه همانند «درخت زندگی» جدای از لذت ظاهری از تصاویری مسحورکننده، نیاز به درک مفاهیمی گسترده دارد، چرا که فیلمساز در عین شیوایی بیان و جاری بودن کلام و تصویر، ارجاعات فرامتنی بسیاری دارد، مانند اشاراتی که به اسطوره، جایگاه کلیسا در برابر آدمی و ستون‌هایی از درخت زندگی در فیلم می‌شود، جایی که می‌توان ریشه‌های مذهب، دانش، فلسفه و اسطوره را در ذات آدمی به هم رساند. از طرفی شخصیت‌پردازی‌های متضادی که برای آقای اوبراین و همسرش تعریف شده می‌تواند وجوهی از خیر و شر بشری را در مواجهه با رخدادهای زندگی عیان کند و کنکاش چرایی و چگونگی طی شدن مسیر را با تشکیک فلسفی طراحی کند. در این مسیر، جک در میان گزینه‌های سازش‌پذیری و تقابل‌گرایی با روزگاری بس هزارپاره معلق بوده و فیلمساز در پایان با تصویربخشی لبخندی به چهره‌اش، نگاهی همراه با درک زیستن به او می‌بخشد، گویی همه واهمه‌های بشر در پس رجعتی هستی‌شناسانه به آرامشی دلچسب رسیده و بحران زیستن در پس همه آسمانخراش‌های جهانی مدرن با رسیدن به سرشت آگاهی، به نوری ماندگار بدل شده است. فیلم «درخت زندگی» با فصلی سوررئالیستی در ساحل دریا به پایان می‌رسد، جایی که در دنیایی آرمانی از وصال، همه مردگان و زندگان در کنار هم به آرزوی شیرین آفرینش رسیده‌اند و همراه با آبی دریا و نور حقیقت، راز آفرینش را با هم دوره می‌کنند. آرامشی که برای تماشاگر هم بدون هرگونه غارتگری فیلمساز از احساس مخاطب حادث می‌شود، گویی ما نیز همراه با فرزندان جست‌وجوگر داستان از بالای درخت زندگی بالا رفته و به سرشاخه دانایی رسیده‌ایم، همان آغاز زیبایی که مبتنی بر فطرت آدمی است، جایی که در یکی از دیالوگ‌های زیبای فیلم منعکس می‌شود؛ قرار گرفتن در میان دستان خداوند.