مصطفی دشتی آهنگر
شگردهای پسامدرنیستی
«اشک‌ها و لبخندها»
اگرچه عادت کرده‌ایم که در سریال‌های ایرانی تلویزیون،اغلب جز بازی‌های کسل‌کننده و فیلمنامه‌های تکراری یا شبیه به هم چیزی نبینیم، اما خوشبختانه این رسانه گاهی ما را غافلگیر می‌کند. نمونه اخیر آن سریال«اشک‌ها و لبخندها»ست که این روزها شاهد پخش آن بودیم.
این سریال شیوه‌های نویی را پیشکش سریال‌سازان تلویزیون کرده که با الگوگیری از آن می‌توانند سطح کارهای خود را ارتقا دهند.
حسن فتحی که پیش‌تر در تلویزیون علاقه خود را به کارهای تاریخی نشان داده بود این‌بار با دستمایه قرار دادن مضمونی خانوادگی- طنز فیلمی جدید و امروزی ساخته است. منظور از جدید بودن این فیلم تقابل با کارهای تاریخی نیست بلکه شگردهای پسامدرنیستی این سریال است. شگردهایی که با دوری از یکنواختی آثار هنری امروز، باعث جذابیت شده است. در اینجا به چند نمونه از شیوه ارائه پسامدرنیستی این کار اشاره می‌کنم.
اتصال کوتاه: در آثار پسامدرنیستی بین واقعیت و تخیل اتصال ایجاد می‌شود؛ به بیان دیگر مرز بین واقعیت و تخیل از بین می‌رود. در فیلم این مورد به کرات دیده می‌شود مثلا در اوایل فیلم در جایی نگار(لیلا اوتادی) در گذر از کنار دوربین به آن تنه می‌زند اما بلافاصله عذرخواهی می‌کند. در اینجا بیننده عادی که تاکنون فیلمهایی متعارف دیده گیج می‌شود. در جای دیگر وقتی حشمت شالفروش(مهدی هاشمی) وارد شهرک سینمایی می‌شود،زمرد(شهره لرستانی) او را با مهدی هاشمی اشتباه می‌گیرد! در اینجا بیننده بین مهدی هاشمی واقعی و حشمت شالفروش یک دوگانگی در عین همبستگی مشاهده می‌کند.این وضعیت را در جای دیگری هم می‌بینیم زمانی که بهروز(برزو ارجمند) را با هنرپیشه‌ای به نام برزو ارجمند اشتباه می‌گیرند.
از هم گسیختگی: هنر پسامدرن یکپارچگی هنر سنتی را نمی‌پسندد. علت آن یکپارچه نبودن زندگی دوره پسامدرن است. هنرمندان پسامدرن از راه‌های مختلفی برای ارائه مطلب بهره می‌گیرند که از جمله آنها فرجام‌های چند گانه است،در این فیلم نیز بارها دیدیم که حشمت شالفروش ادامه داستان را در اندیشه‌اش و آنگونه که می‌خواهد ادامه می‌دهد ولی بزودی بیننده متوجه می‌شود که آن وقایع در ذهنیات اوست و نه در داستان و داستان به صورت دیگری پیش می‌رود. در جای دیگری نیز وقتی بهروز در اتوموبیلش آواز می‌خواند، می‌بینیم همه مردم شهر با او همراه شده‌اند و می‌خوانند.
اقتباس: هنرمند پسامدرن ملغمه‌ای از سبک‌های گوناگون را به کار می‌گیرد. در این فیلم نیز می‌توان ویژگی فیلمفارسی دوره‌های قبل را دید اما این اثر با آن آثار تفاوت کلی دارد. همچنین شیوه قافیه‌دار و گاهی موزون سخن گفتن شخصیت‌ها را نیز می‌توان از این نظر بررسی کرد. مقفی سخن گفتن شخصیت‌ها گاهی فیلم را به نمایش‌هایی نزدیک می‌کند که در آنها دیالوگ‌ها منظوم است و این نیز نمونه دیگری از اقتباس است.
طنز موجود در سریال نیز وقتی در کنار این ویژگی‌ها به کار می‌رود خود نشانه دیگری بر پسامدرنیستی بودن فیلم است زیرا از کارهایی که این هنرمندان به آن علاقه دارند یکی این است که همه چیز و همه کس مسخره و خنده‌دار است حتی خود آثار این هنرمندان. وقتی نویسنده خودش اثر خودش را به سخره می‌گیرد، صد البته از مخاطبان به هیچ‌وجه انتظار ندارد که به آن مانند آثار سنتی توجه کنند و احیانا به دنبال نکات اخلاقی یا آموزه‌‌های دیگر باشند.
پیوند برقرار کردن بین گذشته و حال و استفاده از ظرفیت‌های آثار قدیمی برای تولید آثار جدید نیز از شگردهای دیگر هنرمندان پسامدرن است. وقتی تیپ «شمسی» را در کنار «زمرد» می‌بینیم یا وقتی رفتار «خسرو» را با «نگار» مقایسه می‌کنیم درمی‌یابیم یکی از این دو متعلق به 50 سال قبل و دیگری امروزی است.
آنچه باعث می‌شود هنرمند خواسته یا ناخواسته از این شگردها استفاده کند، نگاه خاصش به جهان پیرامون است؛ نگاهی که از زندگی در دنیای پیچیده امروز ناشی می‌شود و پیامدش «عدم قطعیت» در تمام شؤون زندگی است.گاهی هنرمندان ما تنها به استفاده تقلیدی از این شگردها بسنده می‌کنند و گاهی نیز کار هنرمندانی را می‌بینیم که به آن دید خاص رسیده‌اند.
از دیگر نکات فیلم می‌توان به بازی خوب بازیگرانی اشاره کرد که اجازه ندادند بازی‌های فیلم آزار دهنده باشد. همچنین در این فیلم تعهد کارگردان به سینما و مقوله فرهنگ را می‌بینیم و آن همانا کسادی کار سینما و سینماگران است، وقتی صاحب سینما که کاری فرهنگی می‌کند مجبور شود به خاطر مخارج زندگی آن را شب‌ها به کارتن خواب‌ها اجاره دهد یا هر ازگاهی وسوسه شود آن را بکوبد و به ساختمانی تجاری بدل کند، طنز تلخی می‌بینیم.
و در آخر؛ یکی از منتقدان سینمایی چندی قبل در گفت‌وگویی این کار را «ادای دین به فیلمفارسی» دانسته بود و… که شایسته بود این اظهار نظر با تعمق بیشتری صورت می‌گرفت.کدام یک از فیلمفارسی‌های دهه‌ها‌ی 40 و 50 دارای تکنیک‌های ساختاری این فیلم(که در بالا به نمونه‌هایی از آن اشاره شد) بودند. به نظر من اگر امروز قرار باشد در تلویزیون ما فیلمهایی مورد بحث قرار گیرند امثال این فیلم‌هاست که هم احساسات بینندگان قدیمی را برمی‌انگیزد، هم بینندگان جوان‌تر را و هم از نظر ساخت آثاری نو محسوب می‌شوند و کار منتقدان نیز قبل از هر چیز شناساندن ویژگی‌ها و اجزای این اثر است زیرا پیوند زدن بین گذشته و حال ویژگی‌ای است که در هنر امروز ما به ندرت دیده می‌شود و جای آن خالی است. «اشک‌ها و لبخندها»
مصطفی دشتی آهنگر
شگردهای پسامدرنیستی
«اشک‌ها و لبخندها»
اگرچه عادت کرده‌ایم که در سریال‌های ایرانی تلویزیون،اغلب جز بازی‌های کسل‌کننده و فیلمنامه‌های تکراری یا شبیه به هم چیزی نبینیم، اما خوشبختانه این رسانه گاهی ما را غافلگیر می‌کند. نمونه اخیر آن سریال«اشک‌ها و لبخندها»ست که این روزها شاهد پخش آن بودیم.
این سریال شیوه‌های نویی را پیشکش سریال‌سازان تلویزیون کرده که با الگوگیری از آن می‌توانند سطح کارهای خود را ارتقا دهند.
حسن فتحی که پیش‌تر در تلویزیون علاقه خود را به کارهای تاریخی نشان داده بود این‌بار با دستمایه قرار دادن مضمونی خانوادگی- طنز فیلمی جدید و امروزی ساخته است. منظور از جدید بودن این فیلم تقابل با کارهای تاریخی نیست بلکه شگردهای پسامدرنیستی این سریال است. شگردهایی که با دوری از یکنواختی آثار هنری امروز، باعث جذابیت شده است. در اینجا به چند نمونه از شیوه ارائه پسامدرنیستی این کار اشاره می‌کنم.
اتصال کوتاه: در آثار پسامدرنیستی بین واقعیت و تخیل اتصال ایجاد می‌شود؛ به بیان دیگر مرز بین واقعیت و تخیل از بین می‌رود. در فیلم این مورد به کرات دیده می‌شود مثلا در اوایل فیلم در جایی نگار(لیلا اوتادی) در گذر از کنار دوربین به آن تنه می‌زند اما بلافاصله عذرخواهی می‌کند. در اینجا بیننده عادی که تاکنون فیلمهایی متعارف دیده گیج می‌شود. در جای دیگر وقتی حشمت شالفروش(مهدی هاشمی) وارد شهرک سینمایی می‌شود،زمرد(شهره لرستانی) او را با مهدی هاشمی اشتباه می‌گیرد! در اینجا بیننده بین مهدی هاشمی واقعی و حشمت شالفروش یک دوگانگی در عین همبستگی مشاهده می‌کند.این وضعیت را در جای دیگری هم می‌بینیم زمانی که بهروز(برزو ارجمند) را با هنرپیشه‌ای به نام برزو ارجمند اشتباه می‌گیرند.
از هم گسیختگی: هنر پسامدرن یکپارچگی هنر سنتی را نمی‌پسندد. علت آن یکپارچه نبودن زندگی دوره پسامدرن است. هنرمندان پسامدرن از راه‌های مختلفی برای ارائه مطلب بهره می‌گیرند که از جمله آنها فرجام‌های چند گانه است،در این فیلم نیز بارها دیدیم که حشمت شالفروش ادامه داستان را در اندیشه‌اش و آنگونه که می‌خواهد ادامه می‌دهد ولی بزودی بیننده متوجه می‌شود که آن وقایع در ذهنیات اوست و نه در داستان و داستان به صورت دیگری پیش می‌رود. در جای دیگری نیز وقتی بهروز در اتوموبیلش آواز می‌خواند، می‌بینیم همه مردم شهر با او همراه شده‌اند و می‌خوانند.
اقتباس: هنرمند پسامدرن ملغمه‌ای از سبک‌های گوناگون را به کار می‌گیرد. در این فیلم نیز می‌توان ویژگی فیلمفارسی دوره‌های قبل را دید اما این اثر با آن آثار تفاوت کلی دارد. همچنین شیوه قافیه‌دار و گاهی موزون سخن گفتن شخصیت‌ها را نیز می‌توان از این نظر بررسی کرد. مقفی سخن گفتن شخصیت‌ها گاهی فیلم را به نمایش‌هایی نزدیک می‌کند که در آنها دیالوگ‌ها منظوم است و این نیز نمونه دیگری از اقتباس است.
طنز موجود در سریال نیز وقتی در کنار این ویژگی‌ها به کار می‌رود خود نشانه دیگری بر پسامدرنیستی بودن فیلم است زیرا از کارهایی که این هنرمندان به آن علاقه دارند یکی این است که همه چیز و همه کس مسخره و خنده‌دار است حتی خود آثار این هنرمندان. وقتی نویسنده خودش اثر خودش را به سخره می‌گیرد، صد البته از مخاطبان به هیچ‌وجه انتظار ندارد که به آن مانند آثار سنتی توجه کنند و احیانا به دنبال نکات اخلاقی یا آموزه‌‌های دیگر باشند.
پیوند برقرار کردن بین گذشته و حال و استفاده از ظرفیت‌های آثار قدیمی برای تولید آثار جدید نیز از شگردهای دیگر هنرمندان پسامدرن است. وقتی تیپ «شمسی» را در کنار «زمرد» می‌بینیم یا وقتی رفتار «خسرو» را با «نگار» مقایسه می‌کنیم درمی‌یابیم یکی از این دو متعلق به 50 سال قبل و دیگری امروزی است.
آنچه باعث می‌شود هنرمند خواسته یا ناخواسته از این شگردها استفاده کند، نگاه خاصش به جهان پیرامون است؛ نگاهی که از زندگی در دنیای پیچیده امروز ناشی می‌شود و پیامدش «عدم قطعیت» در تمام شؤون زندگی است.گاهی هنرمندان ما تنها به استفاده تقلیدی از این شگردها بسنده می‌کنند و گاهی نیز کار هنرمندانی را می‌بینیم که به آن دید خاص رسیده‌اند.
از دیگر نکات فیلم می‌توان به بازی خوب بازیگرانی اشاره کرد که اجازه ندادند بازی‌های فیلم آزار دهنده باشد. همچنین در این فیلم تعهد کارگردان به سینما و مقوله فرهنگ را می‌بینیم و آن همانا کسادی کار سینما و سینماگران است، وقتی صاحب سینما که کاری فرهنگی می‌کند مجبور شود به خاطر مخارج زندگی آن را شب‌ها به کارتن خواب‌ها اجاره دهد یا هر ازگاهی وسوسه شود آن را بکوبد و به ساختمانی تجاری بدل کند، طنز تلخی می‌بینیم.
و در آخر؛ یکی از منتقدان سینمایی چندی قبل در گفت‌وگویی این کار را «ادای دین به فیلمفارسی» دانسته بود و… که شایسته بود این اظهار نظر با تعمق بیشتری صورت می‌گرفت.کدام یک از فیلمفارسی‌های دهه‌ها‌ی 40 و 50 دارای تکنیک‌های ساختاری این فیلم(که در بالا به نمونه‌هایی از آن اشاره شد) بودند. به نظر من اگر امروز قرار باشد در تلویزیون ما فیلمهایی مورد بحث قرار گیرند امثال این فیلم‌هاست که هم احساسات بینندگان قدیمی را برمی‌انگیزد، هم بینندگان جوان‌تر را و هم از نظر ساخت آثاری نو محسوب می‌شوند و کار منتقدان نیز قبل از هر چیز شناساندن ویژگی‌ها و اجزای این اثر است زیرا پیوند زدن بین گذشته و حال ویژگی‌ای است که در هنر امروز ما به ندرت دیده می‌شود و جای آن خالی است. ارسال نظر
پربیننده