مرتضی اسماعیل‌دوست: آلودگی رخ‌داده در اوایل دهه 60 که به واسطه ورود فرآورده‌های خونی از طرف شرکت فرانسوی مریو صورت گرفت، به‌عنوان یکی از تراژیک‌ترین موضوعات قابل پرداخت قلمداد شده و از هر منظر که به آن بنگریم، به عمیق‌ترین فاجعه بشری خواهیم رسیم. از این‌رو سراغ یکی از افراد مطلع در این ماجرا رفتیم؛ مستندسازی که در سال‌های اخیر چه در ساخت فیلم و چه گردآوری مستندات مختلف، فعالیت‌های بسیاری را صورت داده است. برای ردیابی سرنخ اتفاقات، گفت‌وگویی با نوید نامور، کارگردان فیلم «چند قطره خون» انجام داده و به نکات تازه‌ای دست یافتم که البته بخشی از این گفته‌ها بنا به نظر فیلمساز محفوظ می‌ماند.
به‌عنوان یک مستندساز، تا چه حد خود را در انعکاس درست واقعه ورود خون‌های آلوده فرانسوی به ایران مسؤول می‌دانید؟
به نظرم توانستم وظیفه‌ای را که به عنوان یک انسان و هنرمند به عهده دارم، با ساخت فیلم «چند قطره خون» و پیگیری موضوع و به دست آوردن اسناد حقوقی انجام دهم. ساخت فیلم «چند قطره خون» و حمایت رسانه‌ها از آن باعث شد حتی شرکت فرانسوی وادار به واکنش درباره آن خون‌های آلوده شود و قرار شد به بیماران ایرانی غرامت دهد اما به دلایل مختلف از جمله غفلت دولت‌ها این مساله تا به حال انجام نشده است.
با چه دغدغه‌ای سراغ ساخت حادثه‌ای چنین مغفول رفتید؟
تنها بابت تعهدی که به‌عنوان یک انسان و یک هنرمند در خودم حس می‌کردم، این فیلم را ساختم. این فیلم کاملا در بخش‌خصوصی ساخته شد و خودم سرمایه آن را تقبل کردم. پیش از این فیلم هم همسرم نغمه عافیت در سال 1387 فیلمی ساخت با نام «وقتی همه چیز دیر می‌شود» که در واقع اولین فیلم درباره خون‌های آلوده بود و من در آنجا دستیار کارگردان بودم.
چرا این همه فاصله از زمان اتفاق رخ داده تا ساخت فیلم پیش آمد؟ به هر حال نمی‌توان تأثیر رسانه‌ای چون سینما را در این زمینه نادیده گرفت.
برای ساخت فیلم «وقتی همه چیز دیر می‌شود» مشکلات زیادی را متحمل شدیم و حتی قرار نبود که آن فیلم در جشنواره سینما حقیقت به اکران دربیاید اما با حمایت مسؤول وقت سینمای مستند و تجربی، فیلم به نمایش درآمد و جوایز خوبی را هم کسب کرد. ما در آنجا تنها به پرونده‌های داخلی این اتفاق پرداختیم و این کار زمینه‌ای شد برای من تا وارد این جریان شوم. البته نکته قابل تاسف این بود که با تغییر مدیریت مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی، دیگر اجازه اکران فیلم در داخل و خارج را به ما ندادند و این فعالیت مغفول ماند.
نوک پیکان اتهامات براساس سرنخ‌هایی روشن، متوجه فابیوس است. نقش دولت وقت فرانسه را در این ماجرا چگونه می‌بینید؟
به طور قطع فرانسوی‌ها در این ماجرا متهم هستند و مدارک لازم در این‌باره وجود دارد. من با توجه به مستندات واقعی، آنها را عامل ورود ویروس ایدز به ایران می‌دانم. در واقع شرکت فرانسوی مریو در حدود سال‌های 63 ـ 62 برای بیماران مبتلا به هموفیلی فاکتور 8 فرستاد که این فاکتورها در حدود 300 نفر را آلوده به اچ‌آی‌وی کرد. تا قبل از این جریان ما هیچ نشانه‌ای از ابتلا به این بیماری در کشور نداشتیم و نکته قابل اشاره این است که خود فرانسوی‌ها می‌دانستند که محصول ارسالی‌شان آلوده است و بعدها براساس نامه‌هایی که موجود است به دولت وقت ایران اطلاع دادند. البته شرکت فرانسوی تا 7 سال این موضوع را از ایران پنهان کرد در حالی که چند ماه بعد عراق این موضوع را فهمید و این بیماران را ایزوله کرد. تمام کشورهای دیگری که درگیر این موضوع بودند هم اطلاع یافتند اما به کشور ما اطلاع ندادند و باعث شد این بیماری در کشورمان گسترش پیدا کند. این شرکت فرانسوی در ابتدا 300 نفر را در ایران آلوده کرد و حالا براساس آماری رسمی به چیزی در حدود 100 هزار نفر رسیده است و البته اگر بخواهیم دقیق‌تر اعلام کنیم حتی این تعداد به 3 برابر این آمار هم در واقعیت می‌رسد. به نظرم مهم‌ترین شخصی که باید محاکمه می‌شد، مدیر شرکت مریو بود که تنها 2 سال حکم زندان گرفت و حالا در آمریکا زندگی لوکسی را برای خود رقم زده است.
از طریق چه منابعی به اطلاعات دقیقی از شرایط رخ‌داده رسیدید؟ به نمونه‌هایی از اطلاعات دریافتی مبنی بر متهم بودن شرکت فرانسوی مریو اشاره می‌کنید؟
منبع ما کاملا دقیق و قابل اطمینان بود و دوست ندارم در متن مصاحبه از این شخص نام ببرم و در خارج از چارچوب این مصاحبه، نام ایشان را به شما خواهم گفت و مدارکش هنوز هم پیش من موجود است. مدارک دریافتی از روزنامه فرانسوی به‌روشنی نشان می‌دهد که مسؤولان فرانسوی در این ماجرا دست داشتند و فقط هم ایران در این ماجرا نبوده و حتی کشوری اروپایی مانند پرتغال هم درگیر این آلودگی شده است. فرانسوی‌ها از آلودگی این فرآورده‌ها اطلاع داشتند و با آگاهی اقدام به بیمار کردن حدود 300 نفر مردم ایران کردند و در واقع آنها نسل اول ویروس ایدز را به ایران منتقل کردند. در آن زمان، مسؤولان وقت بهداشت اشتباه بزرگی کردند و گفتند که منابع خونی ما پاک است و در کشور بسیاری از موارد اخلاقی رعایت می‌شود! و این مسأله باعث شد که از اعلام و پیگیری ماجرا دست بردارند.
شرکت مریو در این سال‌ها چگونه رفتار کرده است؟ و آیا همچنان به صادرات فرآورده‌های خونی می‌پردازد؟
وقتی متوجه شدم که شرکت مریو با عنوان جدیدی وارد ایران شده و فعالیت خود را از سر گرفته است، متعجب شدم، چرا که چند سال بعد از آن واقعه، نماینده این شرکت نامه‌ای به ایران ارسال و در آن قید کرده بود محصولات خونی که ما به شما داده بودیم، آلوده بود. من این نامه را دارم که آنها رسما به دولت وقت، اتهام خود را اعلام کرده بودند و بعد هم دفتر خود را از ایران جمع کردند. اما در سال 1391 متوجه شدم که همین شرکت دوباره در ایران دفتر زده است. به طور قطع و با توجه به مدارک رسمی که من به آن رسیده‌ام، عوامل همین شرکت موجب ورود بیماری ایدز به ایران شده‌اند و باید مورد محاکمه قرار گیرند. جالب است که این کشور غرامت 9 کشور دیگر غیر از ایران را داده و آخرین کشوری که توانست غرامت بیماران خود را بگیرد، کشور عراق بوده است.
چقدر سعی کردید با توجه به عمق فاجعه و حضور غمگسارانه قربانیان، فیلم را در مرز میان احساس‌گرایی و مستندنمایی نگاه دارید؟
من در ابتدا تصمیم داشتم تصویر خانواده‌ها را در فیلم نداشته باشم و هیچ‌گونه مصاحبه‌ای با قربانیان انجام ندهم، چرا که با حضور دردمند قربانیان، فیلم شرایط رفتن به سمت احساس‌گرایی مفرط را پیدا خواهد کرد. اما به طورحتم اگر هیچ‌گونه تصویری از این افراد در فیلم نشان داده نمی‌شد، خود شما به این مساله انتقاد می‌کردید. در کنار گفت‌وگو با قربانیان، اسناد بسیاری هم در فیلم نشان داده می‌شود که دست اول است. حتی جالب است بگویم که در آن مقطع مسؤولان به دنبال این بودند که بگویند ما از این شرکت فرآورده‌ای نخریدیم، اما ما پروفرم‌هایی را که براساس آن بانک ملی به دولت پول داده که این محصولات را خریداری کند، پیدا کردیم.
فکر می‌کنید بالاخره سرانجام این پرونده ننگین چه خواهد شد؟
امیدوارم در سفر فابیوس دستور داده شود که شرکت فرانسوی به همه خانواده‌های قربانیان، مبلغ غرامت را پرداخت کند و فرانسوی‌ها رسما از ما عذرخواهی کنند.