سروش پارسا
چگونه متوجه تحریف مالکیت فکری «پرواز IR655 » شدید؟ مگر پیش از این ماجرا فیلم و عکس‌های این اثر در رسانه‌ها منتشر نشده بود؟
این اثر در همان سال در بسیاری از رسانه‌ها معرفی شد. پایگاه اینترنتی وزارت دفاع آن را معرفی کرد و حتی فیلم مستند آن همزمان با نخستین سالگرد ساخت، از سیمای جمهوری اسلامی ایران پخش شد، اما مدتی بعد یک لوح فشرده چند رسانه‌ای به دستم رسید که بسیار عجیب بود. این لوح در سطح استان هرمزگان و چند استان دیگر به عنوان نمونه کار انجمن هنرهای تجسمی هرمزگان و اداره کل حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس استان، تحت عنوان تولیدکنندگان این اثر، توزیع شده بود. باور آن برایم سخت بود. هیچکدام از اعضای انجمن هنرهای تجسمی حتی برای تماشای این اثر هم نیامده بودند. البته کسی توقعی نداشت بیایند و حالا نیز توقع نداریم بدون رضایت ما که اثر را طراحی و اجر کردیم آن را به یک نهاد واگذار کنند.
پیگیری این مساله به چه صورت بوده و با طرح این مساله تا امروز چه جوابی دریافت کرده‌اید؟
این مساله را ابتدا از طریق نامه‌ای به آقای شالویی دنبال کردم و طی این نامه خواستار پیگیری این مطلب از طریق اداره کل ارشاد شدم که این امر همچنان در جریان است. همچنین طی صحبتی که با آقای شالویی داشتم، ایشان هم از انتشار مطبوعاتی این مساله استقبال کرده و قول مساعد در این زمینه دادند. این مساله از طرف ایشان به دفتر حقوقی وزارت ارشاد ارجاع داده شده است.
آیا در خود استان هرمزگان و سازمان‌های مربوط که به عنوان تولیدکنندگان اثر معرفی شده‌اند هم پیگیر این مساله بوده‌اید؟
بله، من امسال تعطیلات نوروز را در جزیره هرمز بودم. نخستین روز پس از تعطیلات به اداره نشر ارزش‌های استان مراجعه کرده و از کارکنان آن اداره سؤال کردم که آیا در ارتباط با پرواز IR655اثری تولید شده است؟ توضیحات یکی از کارکنان دبیرخانه آنجا غیر قابل باور بود و بسیار متأسفم کرد. ایشان می‌گفتند، جشنواره‌ای بوده که از خیلی از کشورها شرکت کردند. در ارتباط با هواپیما یک آمریکایی طرحی داشته ولی موفق نشده که به ایران بیاید، اما بچه‌های تجسمی هرمزگان آن را اجرا کردند!! کارکنان آنجا به من گفتند اطلاعات بیشتر را می‌توانم از آقای شهبازی، مسؤول امور هنری دریافت کنم. توضیح ایشان این بود که ما از این اثر حمایت کردیم و پول دادیم به همین دلیل نام ما به عنوان تولیدکننده این اثر در آن کلیپ آمده است. نمی‌دانم چگونه حمایت شده که بنده به عنوان دبیر یا مسؤول برگزاری نه آن را دیدم و نه خبرش را دارم!
انجمن تجسمی و اداره ارشاد هرمزگان در جریان این کار بودند؟
مدیران فرهنگی هرمزگان از این مساله بی‌اطلاع بودند. همان روز به اداره ارشاد مراجعه کردم و موضوع را با آقای امیرزاده، مدیر کل ارشاد بازگو کردم. متأسفانه در اداره ارشاد شنیدم که این اثر به عنوان نمونه کار در استانداری نیز ارائه شده است. همچنین در آنجا با خانم امینی، رئیس انجمن هنرهای تجسمی هرمزگان تماس داشتم. زمانی که موضوع را مطرح کردم ایشان از این موضوع که انجمن چنین اثری را تولید کرده خبر نداشتند. در پایان با مسوول اداره کل حفظ و نشر ارزش‌های دفاع مقدس استان هرمزگان صحبت کردم و متوجه شدم اطلاعات ایشان هم در این زمینه با واقعیت فاصله دارد. متاسفانه افرادی که اخیرا خود را «گروه هنر نو هرمز» معرفی می‌کنند این اثر را بدون اطلاع من که طراح جشنواره و مسؤول برگزاری آن بودم و بدون رضایت هنرمندانی که این اثر را شکل دادند به اداره ارزش‌ها واگذار کردند.
برگردیم به آغاز این ماجرا و اینکه ایده نخست این اثر چگونه شکل گرفت؟
در سال 1385 نخستین‌باری که برای برگزاری جشنواره هنر محیطی به جزیره هرمز رفته بودم در ساحل سنگ مرغان جزیره هرمز، یکی از شرکت‌کنندگان جشنواره متوجه یک لاستیک بزرگ شده بود. تا آنجا که به خاطر دارم، ایمان کیخواه بود. در گفت‌وگویی که با هم داشتیم، سؤال این بود که این لاستیک چیست؟ حدس و گمان این بود که شاید لاستیک هواپیما باشد، چون اصلاً شبیه لاستیک ماشین نبود، اما سؤال بعدی این بود که اگر این لاستیک هواپیماست چگونه به هرمز آمده است؟ چون جزیره هرمز فرودگاه ندارد، اما حدس و گمان به اینجا رسید که شاید لاستیک هواپیمایی باشد که در سال 1367 توسط ناو آمریکایی مورد حمله قرار گرفت و در حوالی جزیره هرمز سقوط کرد. از بچه‌های بومی خواستم که در این رابطه کنکاش کنند که آیا اصلاً چنین لاستیکی می‌تواند لاستیک هواپیما باشد؟ پیشنهاد من به بچه‌های بندر این بود که اگر واقعیت داشته باشد این لاستیک را می‌توان به مرکز شهر برد و در آنجا به صورت یک یادمان نصب کرد یا بهتر است چیدمانی انجام شود. توصیه من این بود که بچه‌ها این کار را انجام بدهند، اما حرکتی انجام نشد. عکس کلی و نوشته‌های آن را داشتم، فکر می‌کنم از خانم عاطفه خاص خواستم در تهران از یک مسیری در این رابطه جست‌وجو کند، اما مجرای پرسش مشخص نشد. بهمن‌ماه به اتفاق هنرمندان جوانی که اغلب دانشجو بودند از تهران و دیگر شهر‌های ایران به جزیره رفتم و نوروز به اتفاق خانواده به آنجا سفر کردم. مدت‌ها گذشت تا اینکه دیگر برایم مهم نبود این چرخ آن هواپیماست یا نه. تدریجاً چرخ فراموش شد اما موضوعی در ذهنم شکل گرفته بود. پس از سفری که در دی ماه 1386 به جزیره هرمز دعوت شدم تصمیم گرفتم محور موضوعی جشنواره را «رویای صلح» تعیین کنم. هدف این جشنواره مخالفت با جنگ و نظامی شدن منطقه خلیج فارس بود.
دلیل انتخاب این محور برای آن جشنواره چه بود؟ آیا این مساله به نوعی نشأت گرفته از همان ایده نخست و چرخی بود که دیده بودید؟
بله، دلیل انتخاب این محور این بود که در طول سه دهه گذشته و پس از جنگی که در سال ۱۹۸۱ به ما تحمیل شد، حضور مستمر آمریکا و دولت‌های غربی و پیامد آن حمله کشور عراق به کویت در سال ۱۹۹۱ و در نهایت حمله آمریکا و همپیمانانش به عراق در سال 2003 را شاهد بودیم و در اين جنگ‌ها چند میلیون انسان بی‌گناه جان خود را از دست دادند. این مساله دغدغه‌ای بود که باید پاسخی برای آن می‌جستم، اما جست‌وجو در ارتباط با واقعه پرواز 655 را شخصا انجام دادم و نوع هواپیما و مقیاس آن را شناسایی کردم.
همچنین از طریق سایت گوگل ارث دو مکان را پیش‌بینی کردم. یکی از آنها برای اثر پرواز 655 مناسب بود و دیگری برای نوشته «رویای صلح در خلیج فارس». سپس به صورت مجازی طرح هواپیما را در مکان مورد نظر قرار دادم و با توجه به مکان پیش‌بینی شده که از دید مایل دیده می‌شد، مناسب‌ترین تصویر می‌توانست از دید جانبی باشد. سرکار خانم راحله زمردی‌نیا تصویر را به صورت طرح خطی ساده کردند.
آیا برای این مساله حامی مالی خاصی را در نظر گرفته بودید؟
خیر، هیچ اراده یا حمایت دولتی برای انجام این حرکت وجود نداشته است. پیش از آغاز جشنواره در اطلاع‌رسانی خبری تا حدودی درباره اثری به نام پرواز IR655صحبت کرده بودم اما برای اجرای این اثر هیچ حامی مالی وجود نداشت. هنگام رفتن به جزیره هرمز، یکی از دوستان خبرنگار، سرکار خانم زهرا راد با من تماس داشتند و از من سؤال کردند كه مي‌توانند شماره همراه مرا در اختيار رئیس دفتر اداره حفظ ارزش‌ها و نشر دفاع مقدس قرار دهند، پس از اینکه من مساله را بلامانع اعلام کردم از طرف دفتر سردار باقرزاده سؤال کردند این جشنواره را چه کسی افتتاح و چه کسی سخنرانی خواهد کرد؟ گویا ایشان تمایل داشتند که به محل جشنواره بیایند و سخنرانی کنند. من توضیح دادم که هنرمندان چندان گوش شنوایی برای سخنرانی ندارند. با این وجود من به رئیس دفتر ایشان گفتم که ما خوشحال خواهیم شد که ایشان به آنجا سفر کنند و حضور ایشان موجب دلگرمی ما است.
برپایی جشنواره به چه صورت بود، آیا این جشنواره در ادامه همان جشنواره‌ای بود که شما را دعوت کرده بودند؟
خیر، برخلاف جشنواره دی‌ماه که اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی هرمزگان میزبان من بود در جشنواره بهمن‌ماه تمامی 35 نفر هنرمند جوانی که مرا همراهی می‌کردند، با هزینه خودشان به هرمز آمدند. در گفت‌وگوهای خبری آن زمان رسما تاکید کرده بودم که این جشنواره هیچ حامی مالی نداشته و هنرمندان شرکت‌کننده در جشنواره با هزینه شخصی خود به هرمز سفر کردند و به مدت یک هفته سفر که پنج روز آن را در مقر مرکز تحقیقات محیط زیست روی موکت با پتوهای شخصی شب را به صبح رساندند و هزینه غذا و رفت آمد در جزیره را نیز شخصا پرداخت کردند. اینجانب به عنوان دبیر نیز برای برگزاری این جشنواره از هیچ نهادی وجهی دریافت نکردم. هنرمندان بومی هرمزگان نیز تمایل داشتند که در این جشنواره شرکت کنند. تنها اداره فرهنگ و ارشاد در زمینه انتقال هنرمندان از ایستگاه راه‌آهن به اسکله و از آنجا به هرمز وسیله نقلیه در اختیار ما گذاشتند، البته از طرف من که دبیر جشنواره بودم نیز انتظاری وجود نداشت.
روند جشنواره و شکل‌گیری «پرواز IR655» به چه صورت بود؟
جشنواره شروع شد اما پیش بردن کارها خیلی سخت بود. کارهای متفاوتی در روزهای اول جشنواره انجام شد. چون هنرمندان مجاز بودند که کارهای آزاد نیز انجام دهند. در این روزها من موقعیت و زمان پایین رفتن و بالا آمدن آب را مطالعه می‌کردم. همچنین به واسطه آقای سایبانی نماینده‌ای از اداره حفظ ارزش‌ها آنجا آمدند و درباره «پرواز 655 IR» از من طراحی اثر را خواستند اما من به آنها ندادم. شخصی که به واسطه آقای سایبانی و از طرف اداره ارزش‌ها آمده بود دوست داشت که از روند کارمان تصویربرداری کند. من تمایل نداشتم که چنین کاری صورت بگیرد چون نمی‌دانستم که آنها اثر را چگونه معرفی می‌کنند. برای اینکه تصویری نصیب کسی نشود در روز 14 دی ماه سال 1385 یک روز زودتر از زمان پیش‌بینی شده طرح را با کمک دوستان اجرا کردیم.
شما پیش‌بینی‌هایی برای محل اجرای «پروازIR 655 » کرده بودید، آیا روند اجرای اثر همان‌گونه که انتظار داشتید پیش رفت؟
بله، البته مشکلاتی هم برای اجرا پیش آمد اما خوشبختانه در نهایت آنچه می‌خواستیم محقق شد. برای دسترسی به مکان مورد نظر اجرای چیدمان که با استفاده از تصاویر هوایی گوگل ارث مکان‌یابی و شناسایی شده بود باید از مکانی دماغه‌ای شکل و از داخل آب عبور می‌کردیم. ما تنها از زمان طلوع آفتاب تا ساعت 11 وقت داشتیم که کار را تمام کنیم و از آن محل خارج شویم. در این ساعت آب پایین بود. در غیر این‌صورت آب بالا می‌آمد و خارج شدن از آن محل با بالا آمدن آب، دشوار به نظر می‌رسید.
بنابراین صبح زود به همراه محمود مکتبی و تارا گودرزی که از اولین افرادی بودند که در این کار مشارکت داشتند، از محل مورد نظر عبور کردیم. آقای مکتبی و خانم گودرزی با نخ کاموا بستر مورد نظر را جدول‌بندی کردند، من نیز با یک تکه چوب طرح مورد نظر را طراحی می‌کردم. اول صبح کلافه بودم جدول‌ها متناسب تقسیم نشده بودند (به صورت مربع نبودند) و محاسبه آن دشوار بود. با آنکه افراد زیادی در جشنواره حضور داشتند اما نیرو کم بود و من گاهی در داخل چهارخانه‌ها گم می‌شدم. نمی‌دانستم کجای کار هستم.
چه کسانی شما را در ثبت و اجرای اثر کمک کردند و از هنرمندان بومی آنجا هم کسی در این طرح مشارکت داشت؟
آقای احسان راطبی از پایین و آقای ماکان آشوری از بالا تصویربرداری می‌کردند. خانم زمردی‌نیا نیز به عنوان عکاس تمام روز از بالای کوه عکاسی می‌کرد. گرچه من با 35 نفر به آنجا رفته بودم و انتظارم بر این بود که آنها کمک کنند اما خیلی از آنها نیز دیر آمدند و زود عرصه را ترک کردند و بعضی از آنها اصلا نیامدند. از هنرمندان و دوستان بومی و کسانی که از بندرعباس در جشنواره شرکت کرده بودند، هیچ شخصی در انجام این طرح مشارکت نکرد. بیشترین نیروی انسانی در بهترین حالت فقط حدود 25 نفر بود. بنجامین هیوت، هنرمند انگلیسی حاضر در جشنواره، حضورش بیشتر از خیلی بچه‌ها بود و طراحی حروف را ایشان انجام دادند.
البته آقای سایبانی نیز زحمت کشیدند و در مراحل پایانی کار، زمانی که آب بالا می‌آمد از آن بالا عکاسی کردند. اما متاسفانه استفاده درستی از عکس‌های ایشان نشد! و در واقع عکس‌هایی که در لوح فشرده، توسط این افراد استفاده شده است و در آن اداره کل حفظ و نشر ارزش‌های دفاع مقدس استان هرمزگان و انجمن هنرهای تجسمی هرمزگان به عنوان مولدین اصلی این اثر معرفی شده‌اند، همین عکس‌ها بوده است.
تکنیک اجرایی این اثر و برخورد خاک و آب در آن، یکی از نکات تاثیرگذار این اثر بود، طراحی و اجرای این اثر به چه شکلی پیش رفت؟
طراحی هواپیما با استفاده از سنگ و خاک قرمز جزیره هرمز انجام شد. پیش‌بینی کرده بودم که مقداری خاک در کار استفاده شود اما خاک هرمز به مقیاسی که استفاده شد، از ابتدا مدنظر نبود. کمبود نیروی انسانی مرا به این نتیجه رساند. پس از طراحی و تکمیل هواپیما از محل خارج شدیم و با مستقر شدن در کوه‌های اطراف، روند یکی شدن هواپیما با آب را عکاسی کردیم. آب که تدریجا بالا می‌آمد خیلی هیجان داشت. پیش‌بینی شده بود که با بالا آمدن آب هواپیما به زیر آب برود و خاک سرخ با آب امواج ترکیب شود. آب تدریجا بالا آمد و هواپیما تدریجا ناپدید شد. تنها شماره پرواز 655 باقی ماند. روز بعد بخشی از هواپیما و نوشته باقی مانده بود. در پایان جشنواره روزی که قصد داشتیم جزیره هرمز را ترک کنیم چنین نوشته‌ای در اسکله نصب شده بود. نمی‌دانم چگونه در هرمزگان هنرمندان اجازه دادند چنین نوشته‌ای نصب شود و متأسفانه حالا این اثر به نام آنان معرفی شده است.
رؤیایی به نام «حق مؤلف»
سال پیش در پایان یکی از نمایشگاه‌های هنری در تهران، هنگامی که در اعتراض به ربوده شدن بخشی از یک اثر هنری در نمایشگاه و بی‌توجهی مسؤولان نمایشگاه متنی نوشته شد، بسیاری از استادان و دوستان گله کردند که این مسائل نباید در مطبوعات مطرح شود. اما امروز وقتی مالکیت مادی و معنوی یک اثر که هم در مطبوعات و هم از طریق فیلم و عکس ارائه شده است به راحتی زیر پا گذاشته شده و از طریق چند عکس و ساخت یک کلیپ کوتاه مالکیت یک اثر با نام شخص دیگری مطرح می‌شود، باید بر ضرورت طرح این مساله به عنوان یک معضل فرهنگی بیش از پیش تاکید کرد. شاید به همین دلیل است که ما همیشه حاشیه‌های کارهایمان بیش از اصل کار زمان‌بر شده و نیروی فراوانی می‌طلبد و از سوی دیگر علاوه بر این حاشیه‌ها، در نهایت آنچه که خواسته و شایسته شخصی به نام مولف است میسر نمی‌شود. بحث پایمال شدن حقوق معنوی و مادی اثری هنری با نام «هواپیمایIR655» که هفته گذشته با عنوان «هواپیما‌ربایی در خلیج‌فارس» در خبرگزاری‌ها منتشر شد، نمونه روشنی از همین معضلاتی است که متاسفانه چندان جدی گرفته نمی‌شود. هرچند که بحث پیرامون این اثر تنها بهانه‌ای می‌شود که بیشتر به اینگونه مسائل بویژه در زمینه هنرهای تجسمی بپردازیم اما از سوی دیگر نمونه بسیار خوبی است که چند نکته مهم را به ما می‌آموزد. بحث پیرامون حقوق «مــالکیت فـکــــری»(Intellectual Property Rights) که ما بیشتر از آن به عنوان حقوق یا مالکیت معنوی یاد می‌کنیم، بحثی است که بیشتر مربوط به موضوعات و آثاری می‌شود که حاصل فکر و ایده یک یا چند انسان بوده و بر همین اساس می‌توان حقوقی را برای پدید آورنده یا پدیدآورند‌گان آن اثر قائل شد و به همین سبب همه افراد جامعه موظف به رعایت این حقوق مالکیت فکری یا معنوی هستند. قانون «کپی‌رایت» نیز به‌عنوان یکی از زیرمجموعه‌های اصلی «مالکیت فکری» درکشور ما آنچنان که باید رعایت نشده و جدی گرفته نمی‌شود. این قانون به عنوان حق‌مؤلف و بر اساس «پیمان برن»، از زمان شکل‌گیری یک اثر تا دست‌کم زمان حیات پدیدآورنده آن و 50 سال پس از مرگ او را شامل می‌شود.
در زمینه مالکیت فکری، کنوانسیون‌های زیادی در جهان وجود دارد که مهم‌ترین آنها کنوانسیون پاریس و برن است. کنوانسیون نخست شامل مالکیت‌های صنعتی و کنوانسیون دوم شامل مالکیت‌های ادبی و هنری می‌شود و ما با آنکه سال‌ها پیش و در حدود سال 1337 به کنوانسیون پاریس پیوسته‌ایم اما هنوز کنوانسیون برن را که دربرگیرنده اصلی‌ترین چالش‌ها در زمینه مالکیت فکری و معنوی است نپذیرفته‌ایم. بر اساس این حق مالکیت فکری که شامل موارد زیادی همچون آفرینش‌ها و خلاقیت‌های فکری در زمینه‌های علمی، صنعتی، ادبی و هنری می‌شود، تمامی سازمان‌های خصوصی و دولتی باید با توجه به اصالت یک اثر و پدیدآورنده آن، نسبت به حمایت یا خرید آن اثر اقدام کنند، اما متاسفانه همانند مثالی که پیش‌تر درباره «هواپیمایIR655» گفته شد، عده‌ای سودجو که خودشان را به عنوان یک گروه هنری معرفی کرده‌اند، با تحریف مالکیت فکری و آنچه که در روند این اثر رخ داده است و با سوء‌استفاده از عکس‌های مربوط به این اثر آن را در قالب یک کلیپ تصویری و کاری از یک هنرمند آمریکایی که مسؤولیت اجرایی اثر را به آنها سپرده است به اداره کل حفظ آثار استان هرمزگان سپرده و برای این مساله پولی نیز دریافت می‌کنند. با وجود انتشار نامه نادعلیان در این رابطه و پیگیری‌هایی که از سوی دکتر محمود شالویی، مدیر کل دفتر امور هنرهای تجسمی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در حال انجام است اما نام و اعتبار دو نهاد بزرگ فرهنگی در استان هرمزگان به واسطه نبود وضعیتی مشخص درباره اصالت و حقوق مادی و معنوی آثار هنرهای تجسمی، توسط چند فرد سودجو خدشه‌دار می‌شود. این مساله در حالی رخ می‌دهد که می‌توان با رعایت حقوق مالکیت فکری یک اثر هنری از بروز چنین مسائلی پیشگیری کرد. جنگ و صلح در خلیج فارس
سروش پارسا
چگونه متوجه تحریف مالکیت فکری «پرواز IR655 » شدید؟ مگر پیش از این ماجرا فیلم و عکس‌های این اثر در رسانه‌ها منتشر نشده بود؟
این اثر در همان سال در بسیاری از رسانه‌ها معرفی شد. پایگاه اینترنتی وزارت دفاع آن را معرفی کرد و حتی فیلم مستند آن همزمان با نخستین سالگرد ساخت، از سیمای جمهوری اسلامی ایران پخش شد، اما مدتی بعد یک لوح فشرده چند رسانه‌ای به دستم رسید که بسیار عجیب بود. این لوح در سطح استان هرمزگان و چند استان دیگر به عنوان نمونه کار انجمن هنرهای تجسمی هرمزگان و اداره کل حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس استان، تحت عنوان تولیدکنندگان این اثر، توزیع شده بود. باور آن برایم سخت بود. هیچکدام از اعضای انجمن هنرهای تجسمی حتی برای تماشای این اثر هم نیامده بودند. البته کسی توقعی نداشت بیایند و حالا نیز توقع نداریم بدون رضایت ما که اثر را طراحی و اجر کردیم آن را به یک نهاد واگذار کنند.
پیگیری این مساله به چه صورت بوده و با طرح این مساله تا امروز چه جوابی دریافت کرده‌اید؟
این مساله را ابتدا از طریق نامه‌ای به آقای شالویی دنبال کردم و طی این نامه خواستار پیگیری این مطلب از طریق اداره کل ارشاد شدم که این امر همچنان در جریان است. همچنین طی صحبتی که با آقای شالویی داشتم، ایشان هم از انتشار مطبوعاتی این مساله استقبال کرده و قول مساعد در این زمینه دادند. این مساله از طرف ایشان به دفتر حقوقی وزارت ارشاد ارجاع داده شده است.
آیا در خود استان هرمزگان و سازمان‌های مربوط که به عنوان تولیدکنندگان اثر معرفی شده‌اند هم پیگیر این مساله بوده‌اید؟
بله، من امسال تعطیلات نوروز را در جزیره هرمز بودم. نخستین روز پس از تعطیلات به اداره نشر ارزش‌های استان مراجعه کرده و از کارکنان آن اداره سؤال کردم که آیا در ارتباط با پرواز IR655اثری تولید شده است؟ توضیحات یکی از کارکنان دبیرخانه آنجا غیر قابل باور بود و بسیار متأسفم کرد. ایشان می‌گفتند، جشنواره‌ای بوده که از خیلی از کشورها شرکت کردند. در ارتباط با هواپیما یک آمریکایی طرحی داشته ولی موفق نشده که به ایران بیاید، اما بچه‌های تجسمی هرمزگان آن را اجرا کردند!! کارکنان آنجا به من گفتند اطلاعات بیشتر را می‌توانم از آقای شهبازی، مسؤول امور هنری دریافت کنم. توضیح ایشان این بود که ما از این اثر حمایت کردیم و پول دادیم به همین دلیل نام ما به عنوان تولیدکننده این اثر در آن کلیپ آمده است. نمی‌دانم چگونه حمایت شده که بنده به عنوان دبیر یا مسؤول برگزاری نه آن را دیدم و نه خبرش را دارم!
انجمن تجسمی و اداره ارشاد هرمزگان در جریان این کار بودند؟
مدیران فرهنگی هرمزگان از این مساله بی‌اطلاع بودند. همان روز به اداره ارشاد مراجعه کردم و موضوع را با آقای امیرزاده، مدیر کل ارشاد بازگو کردم. متأسفانه در اداره ارشاد شنیدم که این اثر به عنوان نمونه کار در استانداری نیز ارائه شده است. همچنین در آنجا با خانم امینی، رئیس انجمن هنرهای تجسمی هرمزگان تماس داشتم. زمانی که موضوع را مطرح کردم ایشان از این موضوع که انجمن چنین اثری را تولید کرده خبر نداشتند. در پایان با مسوول اداره کل حفظ و نشر ارزش‌های دفاع مقدس استان هرمزگان صحبت کردم و متوجه شدم اطلاعات ایشان هم در این زمینه با واقعیت فاصله دارد. متاسفانه افرادی که اخیرا خود را «گروه هنر نو هرمز» معرفی می‌کنند این اثر را بدون اطلاع من که طراح جشنواره و مسؤول برگزاری آن بودم و بدون رضایت هنرمندانی که این اثر را شکل دادند به اداره ارزش‌ها واگذار کردند.
برگردیم به آغاز این ماجرا و اینکه ایده نخست این اثر چگونه شکل گرفت؟
در سال 1385 نخستین‌باری که برای برگزاری جشنواره هنر محیطی به جزیره هرمز رفته بودم در ساحل سنگ مرغان جزیره هرمز، یکی از شرکت‌کنندگان جشنواره متوجه یک لاستیک بزرگ شده بود. تا آنجا که به خاطر دارم، ایمان کیخواه بود. در گفت‌وگویی که با هم داشتیم، سؤال این بود که این لاستیک چیست؟ حدس و گمان این بود که شاید لاستیک هواپیما باشد، چون اصلاً شبیه لاستیک ماشین نبود، اما سؤال بعدی این بود که اگر این لاستیک هواپیماست چگونه به هرمز آمده است؟ چون جزیره هرمز فرودگاه ندارد، اما حدس و گمان به اینجا رسید که شاید لاستیک هواپیمایی باشد که در سال 1367 توسط ناو آمریکایی مورد حمله قرار گرفت و در حوالی جزیره هرمز سقوط کرد. از بچه‌های بومی خواستم که در این رابطه کنکاش کنند که آیا اصلاً چنین لاستیکی می‌تواند لاستیک هواپیما باشد؟ پیشنهاد من به بچه‌های بندر این بود که اگر واقعیت داشته باشد این لاستیک را می‌توان به مرکز شهر برد و در آنجا به صورت یک یادمان نصب کرد یا بهتر است چیدمانی انجام شود. توصیه من این بود که بچه‌ها این کار را انجام بدهند، اما حرکتی انجام نشد. عکس کلی و نوشته‌های آن را داشتم، فکر می‌کنم از خانم عاطفه خاص خواستم در تهران از یک مسیری در این رابطه جست‌وجو کند، اما مجرای پرسش مشخص نشد. بهمن‌ماه به اتفاق هنرمندان جوانی که اغلب دانشجو بودند از تهران و دیگر شهر‌های ایران به جزیره رفتم و نوروز به اتفاق خانواده به آنجا سفر کردم. مدت‌ها گذشت تا اینکه دیگر برایم مهم نبود این چرخ آن هواپیماست یا نه. تدریجاً چرخ فراموش شد اما موضوعی در ذهنم شکل گرفته بود. پس از سفری که در دی ماه 1386 به جزیره هرمز دعوت شدم تصمیم گرفتم محور موضوعی جشنواره را «رویای صلح» تعیین کنم. هدف این جشنواره مخالفت با جنگ و نظامی شدن منطقه خلیج فارس بود.
دلیل انتخاب این محور برای آن جشنواره چه بود؟ آیا این مساله به نوعی نشأت گرفته از همان ایده نخست و چرخی بود که دیده بودید؟
بله، دلیل انتخاب این محور این بود که در طول سه دهه گذشته و پس از جنگی که در سال ۱۹۸۱ به ما تحمیل شد، حضور مستمر آمریکا و دولت‌های غربی و پیامد آن حمله کشور عراق به کویت در سال ۱۹۹۱ و در نهایت حمله آمریکا و همپیمانانش به عراق در سال 2003 را شاهد بودیم و در اين جنگ‌ها چند میلیون انسان بی‌گناه جان خود را از دست دادند. این مساله دغدغه‌ای بود که باید پاسخی برای آن می‌جستم، اما جست‌وجو در ارتباط با واقعه پرواز 655 را شخصا انجام دادم و نوع هواپیما و مقیاس آن را شناسایی کردم.
همچنین از طریق سایت گوگل ارث دو مکان را پیش‌بینی کردم. یکی از آنها برای اثر پرواز 655 مناسب بود و دیگری برای نوشته «رویای صلح در خلیج فارس». سپس به صورت مجازی طرح هواپیما را در مکان مورد نظر قرار دادم و با توجه به مکان پیش‌بینی شده که از دید مایل دیده می‌شد، مناسب‌ترین تصویر می‌توانست از دید جانبی باشد. سرکار خانم راحله زمردی‌نیا تصویر را به صورت طرح خطی ساده کردند.
آیا برای این مساله حامی مالی خاصی را در نظر گرفته بودید؟
خیر، هیچ اراده یا حمایت دولتی برای انجام این حرکت وجود نداشته است. پیش از آغاز جشنواره در اطلاع‌رسانی خبری تا حدودی درباره اثری به نام پرواز IR655صحبت کرده بودم اما برای اجرای این اثر هیچ حامی مالی وجود نداشت. هنگام رفتن به جزیره هرمز، یکی از دوستان خبرنگار، سرکار خانم زهرا راد با من تماس داشتند و از من سؤال کردند كه مي‌توانند شماره همراه مرا در اختيار رئیس دفتر اداره حفظ ارزش‌ها و نشر دفاع مقدس قرار دهند، پس از اینکه من مساله را بلامانع اعلام کردم از طرف دفتر سردار باقرزاده سؤال کردند این جشنواره را چه کسی افتتاح و چه کسی سخنرانی خواهد کرد؟ گویا ایشان تمایل داشتند که به محل جشنواره بیایند و سخنرانی کنند. من توضیح دادم که هنرمندان چندان گوش شنوایی برای سخنرانی ندارند. با این وجود من به رئیس دفتر ایشان گفتم که ما خوشحال خواهیم شد که ایشان به آنجا سفر کنند و حضور ایشان موجب دلگرمی ما است.
برپایی جشنواره به چه صورت بود، آیا این جشنواره در ادامه همان جشنواره‌ای بود که شما را دعوت کرده بودند؟
خیر، برخلاف جشنواره دی‌ماه که اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی هرمزگان میزبان من بود در جشنواره بهمن‌ماه تمامی 35 نفر هنرمند جوانی که مرا همراهی می‌کردند، با هزینه خودشان به هرمز آمدند. در گفت‌وگوهای خبری آن زمان رسما تاکید کرده بودم که این جشنواره هیچ حامی مالی نداشته و هنرمندان شرکت‌کننده در جشنواره با هزینه شخصی خود به هرمز سفر کردند و به مدت یک هفته سفر که پنج روز آن را در مقر مرکز تحقیقات محیط زیست روی موکت با پتوهای شخصی شب را به صبح رساندند و هزینه غذا و رفت آمد در جزیره را نیز شخصا پرداخت کردند. اینجانب به عنوان دبیر نیز برای برگزاری این جشنواره از هیچ نهادی وجهی دریافت نکردم. هنرمندان بومی هرمزگان نیز تمایل داشتند که در این جشنواره شرکت کنند. تنها اداره فرهنگ و ارشاد در زمینه انتقال هنرمندان از ایستگاه راه‌آهن به اسکله و از آنجا به هرمز وسیله نقلیه در اختیار ما گذاشتند، البته از طرف من که دبیر جشنواره بودم نیز انتظاری وجود نداشت.
روند جشنواره و شکل‌گیری «پرواز IR655» به چه صورت بود؟
جشنواره شروع شد اما پیش بردن کارها خیلی سخت بود. کارهای متفاوتی در روزهای اول جشنواره انجام شد. چون هنرمندان مجاز بودند که کارهای آزاد نیز انجام دهند. در این روزها من موقعیت و زمان پایین رفتن و بالا آمدن آب را مطالعه می‌کردم. همچنین به واسطه آقای سایبانی نماینده‌ای از اداره حفظ ارزش‌ها آنجا آمدند و درباره «پرواز 655 IR» از من طراحی اثر را خواستند اما من به آنها ندادم. شخصی که به واسطه آقای سایبانی و از طرف اداره ارزش‌ها آمده بود دوست داشت که از روند کارمان تصویربرداری کند. من تمایل نداشتم که چنین کاری صورت بگیرد چون نمی‌دانستم که آنها اثر را چگونه معرفی می‌کنند. برای اینکه تصویری نصیب کسی نشود در روز 14 دی ماه سال 1385 یک روز زودتر از زمان پیش‌بینی شده طرح را با کمک دوستان اجرا کردیم.
شما پیش‌بینی‌هایی برای محل اجرای «پروازIR 655 » کرده بودید، آیا روند اجرای اثر همان‌گونه که انتظار داشتید پیش رفت؟
بله، البته مشکلاتی هم برای اجرا پیش آمد اما خوشبختانه در نهایت آنچه می‌خواستیم محقق شد. برای دسترسی به مکان مورد نظر اجرای چیدمان که با استفاده از تصاویر هوایی گوگل ارث مکان‌یابی و شناسایی شده بود باید از مکانی دماغه‌ای شکل و از داخل آب عبور می‌کردیم. ما تنها از زمان طلوع آفتاب تا ساعت 11 وقت داشتیم که کار را تمام کنیم و از آن محل خارج شویم. در این ساعت آب پایین بود. در غیر این‌صورت آب بالا می‌آمد و خارج شدن از آن محل با بالا آمدن آب، دشوار به نظر می‌رسید.
بنابراین صبح زود به همراه محمود مکتبی و تارا گودرزی که از اولین افرادی بودند که در این کار مشارکت داشتند، از محل مورد نظر عبور کردیم. آقای مکتبی و خانم گودرزی با نخ کاموا بستر مورد نظر را جدول‌بندی کردند، من نیز با یک تکه چوب طرح مورد نظر را طراحی می‌کردم. اول صبح کلافه بودم جدول‌ها متناسب تقسیم نشده بودند (به صورت مربع نبودند) و محاسبه آن دشوار بود. با آنکه افراد زیادی در جشنواره حضور داشتند اما نیرو کم بود و من گاهی در داخل چهارخانه‌ها گم می‌شدم. نمی‌دانستم کجای کار هستم.
چه کسانی شما را در ثبت و اجرای اثر کمک کردند و از هنرمندان بومی آنجا هم کسی در این طرح مشارکت داشت؟
آقای احسان راطبی از پایین و آقای ماکان آشوری از بالا تصویربرداری می‌کردند. خانم زمردی‌نیا نیز به عنوان عکاس تمام روز از بالای کوه عکاسی می‌کرد. گرچه من با 35 نفر به آنجا رفته بودم و انتظارم بر این بود که آنها کمک کنند اما خیلی از آنها نیز دیر آمدند و زود عرصه را ترک کردند و بعضی از آنها اصلا نیامدند. از هنرمندان و دوستان بومی و کسانی که از بندرعباس در جشنواره شرکت کرده بودند، هیچ شخصی در انجام این طرح مشارکت نکرد. بیشترین نیروی انسانی در بهترین حالت فقط حدود 25 نفر بود. بنجامین هیوت، هنرمند انگلیسی حاضر در جشنواره، حضورش بیشتر از خیلی بچه‌ها بود و طراحی حروف را ایشان انجام دادند.
البته آقای سایبانی نیز زحمت کشیدند و در مراحل پایانی کار، زمانی که آب بالا می‌آمد از آن بالا عکاسی کردند. اما متاسفانه استفاده درستی از عکس‌های ایشان نشد! و در واقع عکس‌هایی که در لوح فشرده، توسط این افراد استفاده شده است و در آن اداره کل حفظ و نشر ارزش‌های دفاع مقدس استان هرمزگان و انجمن هنرهای تجسمی هرمزگان به عنوان مولدین اصلی این اثر معرفی شده‌اند، همین عکس‌ها بوده است.
تکنیک اجرایی این اثر و برخورد خاک و آب در آن، یکی از نکات تاثیرگذار این اثر بود، طراحی و اجرای این اثر به چه شکلی پیش رفت؟
طراحی هواپیما با استفاده از سنگ و خاک قرمز جزیره هرمز انجام شد. پیش‌بینی کرده بودم که مقداری خاک در کار استفاده شود اما خاک هرمز به مقیاسی که استفاده شد، از ابتدا مدنظر نبود. کمبود نیروی انسانی مرا به این نتیجه رساند. پس از طراحی و تکمیل هواپیما از محل خارج شدیم و با مستقر شدن در کوه‌های اطراف، روند یکی شدن هواپیما با آب را عکاسی کردیم. آب که تدریجا بالا می‌آمد خیلی هیجان داشت. پیش‌بینی شده بود که با بالا آمدن آب هواپیما به زیر آب برود و خاک سرخ با آب امواج ترکیب شود. آب تدریجا بالا آمد و هواپیما تدریجا ناپدید شد. تنها شماره پرواز 655 باقی ماند. روز بعد بخشی از هواپیما و نوشته باقی مانده بود. در پایان جشنواره روزی که قصد داشتیم جزیره هرمز را ترک کنیم چنین نوشته‌ای در اسکله نصب شده بود. نمی‌دانم چگونه در هرمزگان هنرمندان اجازه دادند چنین نوشته‌ای نصب شود و متأسفانه حالا این اثر به نام آنان معرفی شده است.
رؤیایی به نام «حق مؤلف»
سال پیش در پایان یکی از نمایشگاه‌های هنری در تهران، هنگامی که در اعتراض به ربوده شدن بخشی از یک اثر هنری در نمایشگاه و بی‌توجهی مسؤولان نمایشگاه متنی نوشته شد، بسیاری از استادان و دوستان گله کردند که این مسائل نباید در مطبوعات مطرح شود. اما امروز وقتی مالکیت مادی و معنوی یک اثر که هم در مطبوعات و هم از طریق فیلم و عکس ارائه شده است به راحتی زیر پا گذاشته شده و از طریق چند عکس و ساخت یک کلیپ کوتاه مالکیت یک اثر با نام شخص دیگری مطرح می‌شود، باید بر ضرورت طرح این مساله به عنوان یک معضل فرهنگی بیش از پیش تاکید کرد. شاید به همین دلیل است که ما همیشه حاشیه‌های کارهایمان بیش از اصل کار زمان‌بر شده و نیروی فراوانی می‌طلبد و از سوی دیگر علاوه بر این حاشیه‌ها، در نهایت آنچه که خواسته و شایسته شخصی به نام مولف است میسر نمی‌شود. بحث پایمال شدن حقوق معنوی و مادی اثری هنری با نام «هواپیمایIR655» که هفته گذشته با عنوان «هواپیما‌ربایی در خلیج‌فارس» در خبرگزاری‌ها منتشر شد، نمونه روشنی از همین معضلاتی است که متاسفانه چندان جدی گرفته نمی‌شود. هرچند که بحث پیرامون این اثر تنها بهانه‌ای می‌شود که بیشتر به اینگونه مسائل بویژه در زمینه هنرهای تجسمی بپردازیم اما از سوی دیگر نمونه بسیار خوبی است که چند نکته مهم را به ما می‌آموزد. بحث پیرامون حقوق «مــالکیت فـکــــری»(Intellectual Property Rights) که ما بیشتر از آن به عنوان حقوق یا مالکیت معنوی یاد می‌کنیم، بحثی است که بیشتر مربوط به موضوعات و آثاری می‌شود که حاصل فکر و ایده یک یا چند انسان بوده و بر همین اساس می‌توان حقوقی را برای پدید آورنده یا پدیدآورند‌گان آن اثر قائل شد و به همین سبب همه افراد جامعه موظف به رعایت این حقوق مالکیت فکری یا معنوی هستند. قانون «کپی‌رایت» نیز به‌عنوان یکی از زیرمجموعه‌های اصلی «مالکیت فکری» درکشور ما آنچنان که باید رعایت نشده و جدی گرفته نمی‌شود. این قانون به عنوان حق‌مؤلف و بر اساس «پیمان برن»، از زمان شکل‌گیری یک اثر تا دست‌کم زمان حیات پدیدآورنده آن و 50 سال پس از مرگ او را شامل می‌شود.
در زمینه مالکیت فکری، کنوانسیون‌های زیادی در جهان وجود دارد که مهم‌ترین آنها کنوانسیون پاریس و برن است. کنوانسیون نخست شامل مالکیت‌های صنعتی و کنوانسیون دوم شامل مالکیت‌های ادبی و هنری می‌شود و ما با آنکه سال‌ها پیش و در حدود سال 1337 به کنوانسیون پاریس پیوسته‌ایم اما هنوز کنوانسیون برن را که دربرگیرنده اصلی‌ترین چالش‌ها در زمینه مالکیت فکری و معنوی است نپذیرفته‌ایم. بر اساس این حق مالکیت فکری که شامل موارد زیادی همچون آفرینش‌ها و خلاقیت‌های فکری در زمینه‌های علمی، صنعتی، ادبی و هنری می‌شود، تمامی سازمان‌های خصوصی و دولتی باید با توجه به اصالت یک اثر و پدیدآورنده آن، نسبت به حمایت یا خرید آن اثر اقدام کنند، اما متاسفانه همانند مثالی که پیش‌تر درباره «هواپیمایIR655» گفته شد، عده‌ای سودجو که خودشان را به عنوان یک گروه هنری معرفی کرده‌اند، با تحریف مالکیت فکری و آنچه که در روند این اثر رخ داده است و با سوء‌استفاده از عکس‌های مربوط به این اثر آن را در قالب یک کلیپ تصویری و کاری از یک هنرمند آمریکایی که مسؤولیت اجرایی اثر را به آنها سپرده است به اداره کل حفظ آثار استان هرمزگان سپرده و برای این مساله پولی نیز دریافت می‌کنند. با وجود انتشار نامه نادعلیان در این رابطه و پیگیری‌هایی که از سوی دکتر محمود شالویی، مدیر کل دفتر امور هنرهای تجسمی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در حال انجام است اما نام و اعتبار دو نهاد بزرگ فرهنگی در استان هرمزگان به واسطه نبود وضعیتی مشخص درباره اصالت و حقوق مادی و معنوی آثار هنرهای تجسمی، توسط چند فرد سودجو خدشه‌دار می‌شود. این مساله در حالی رخ می‌دهد که می‌توان با رعایت حقوق مالکیت فکری یک اثر هنری از بروز چنین مسائلی پیشگیری کرد. ارسال نظر
پربیننده