سیدمهدی حاجی‌آبادی: 23 تیرماه که جمع‌بندی نهایی توافق جامع هسته‌ای امضا شد؛ سوالات بسیاری در ذهن‌ها شکل گرفت؛ مثلاً: پس از حصول توافق و اجرای بندهای آن؛ فضای پساتوافق چه تفاوتی با پیش از توافق خواهد داشت؟!
یکی از مسائلی که شاید برای جامعه دانشگاهی مطرح باشد، این است که تاثیر توافق بر فضای آکادمیک و دانشگاهی کشور چگونه خواهد بود؟
قطعا یکی از ابعاد تحریم‌های ظالمانه غرب نسبت به جمهوری اسلامی، اعمال تضییقات شدید در حوزه امور علمی، آموزشی، دانشگاهی و پژوهشی بوده است. حال پس از توافق، بسیاری از رسانه‌های حامی دولت مدعی شده‌اند با برداشته شدن تحریم‌ها رشد علمی اعجاب‌انگیزی اتفاق خواهد افتاد و کشور در ریل پیشرفت قرار خواهد گرفت!
بنا بر ادعای برخی در دولت، توافق هسته‌ای ورق را برگرداند. آنچه در یکی از بندهای توافقنامه گنجانده شده است خبر از برداشتن تحریم‌ها علیه آموزش دارد آن هم تحریم تحصیل دانشجویان ایرانی در رشته‌های مرتبط با انرژی هسته‌ای که جمله «لغو خواهد شد» در انتهای آن آمده است.
با نگاهی دقیق‌تر می‌توان نکات زیر را برای دوران پساتوافق محتمل دانست:
1- تحریم‌ها شامل عدم صدور ویزا (روادید) برای محققان، دانشجویان و اساتید در برخی رشته‌های دانشگاهی، استنکاف انتشارات مهم علمی از انتشار مقالات ایرانی، اخراج و بازداشت ده‌ها دانشجوی ایرانی به اتهام تحصیل در رشته‌های مرتبط با سلاح‌های کشتار جمعی در غرب (نروژ و برخی کشورهای دیگر)! و همچنین کاهش 50 درصدی مراودات علمی و دسترسی دانشجویان ایرانی به منابع خارجی بود. افراد خوشبین به توافق مدعی برداشته شدن تحریم‌ها و رفع مشکلات برای تبادل اطلاعات علمی با خارج کشور و تسریع روند دستیابی به منابع هستند اما روند کار نشان‌دهنده دبه کردن آمریکایی‌هاست به گونه‌ای که در 2 هفته اخیر بیش از 14بار توسط مقامات آمریکایی تهدید به حمله نظامی شده‌ایم! اقدامی که در سال‌های قبل حتی جرات بر زبان راندن آن را در لفافه نیز نداشتند!
2- از دیگر سو؛ در سال‌های گذشته همواره با پدیده‌ای به نام فرار مغزها روبه‌رو بودیم که دانشگاه‌های خارجی اقدام به جذب دانشجویان نخبه ایرانی با وعده‌های مختلف کرده و آنها را به خدمت خود درمی‌آوردند. پدیده‌ای که با رجوع به بندهای توافق و تفسیری که از آن ارائه شده؛ روند مذکور را تسریع و بسیار سهل‌تر خواهد کرد. نکته قابل ذکر اینکه کمبود امکانات داخل کشور و مشکلاتی که برای پژوهش و کار علمی دانشجویان نخبه وجود دارد بر هیچ کسی پوشیده نیست اما هر عقل سلیمی تایید خواهد کرد راه‌حل این معضل اینگونه نیست که نخبگان وطنی را با دست خود مجبور به ترک وطن و پرورش ذیل فرهنگ غربی کنیم (که چه بسیار از مشکلات فعلی کشور نتیجه عملکرد تحصیل‌کنندگان با رویکرد غربگراست) بلکه باید با برداشتن موانع و قوانین دست و پاگیر و فراهم کردن امکانات مادی و معنوی و فضایی آرام و علمی، راه را برای خدمت‌رسانی و پرورش دانشمندان در داخل کشور فراهم کرد. اقدامی که در علومی چون؛ هسته‌ای، فضایی، نانو، پزشکی و پیرا پزشکی، سدسازی، عمران، معماری، ساخت
نیروگاه‌ها، سلول‌های بنیادی، موشکی، لیزر و... موفقیت‌آمیز بودن خود را به رخ کشیده است. این بدان معنا نیست که به دلیل نگه داشتن مغزها مخالف برداشته شدن تحریم‌ها باشیم بلکه مشکل اصلی برخی مسؤولان و اساتید دانشگاهی هستند که مترصد فرصتی برای اجرای نقش دلال در انتقال دانشجو به خارج کشورند و باید نگاه آنان اصلاح شود و تغییر یابد.
3- انرژی هسته‌ای موضوعی است که علوم مختلفی را در بر می‌گیرد یا تحت تاثیر قرار می‌دهد و در اصطلاح علمی در رسته پروژه‌های رده الف کشور محسوب می‌شود؛ از مهندسی هسته‌ای و فیزیک هسته‌ای و مرحله شکافت و غنی‌سازی هسته‌ای گرفته تا برق (در گرایش‌های الکترونیک، قدرت و...) در مرحله تولید و انتقال برق از نیروگاه؛ HSE و عمران (گرایش‌های سازه، پدافند غیرعامل، مدیریت بحران و...) در مرحله ساخت و پدافند تاسیسات هسته‌ای، شیمی و مهندسی شیمی در مرحله غنی‌سازی و آزمایشگاهی، مکانیک (سیالات، جامدات، تبدیل انرژی و...) در مرحله ساخت و کنترل تاسیسات و رآکتورها، معدن در مرحله اکتشاف و استخراج اورانیوم، محیط‌زیست در مرحله بازیافت یا دفع پسماندهای هسته‌ای، پزشکی در مرحله تولید رادیوداروها و تولید داروهای بیماری‌های خاص و بسیاری دیگر از رشته‌ها و میان‌رشته‌های دانشگاهی. قابل ذکر است بسیاری از رشته‌های خاص مرتبط با صنعت هسته‌ای وجود دارد که با تعطیلی صنعت هسته‌ای عملا دیگر دلیلی بر وجود چنین رشته‌هایی وجود ندارد. طبیعی است هرگونه تغییر و تحول در این صنعت، رشته‌های مرتبط با آن را از عرصه تحصیل و تحقیق و پژوهش گرفته تا عرصه اشتغال و درآمدزایی، دستخوش تغییر(چه مثبت چه منفی) خواهد کرد. با خوانش دوباره متن منتشر شده توسط وزارت امورخارجه، محدودیت‌هایی را در چند عرصه چون تحقیق و توسعه، کاهش غنی‌سازی(حجم و درصد غنی‌سازی)، انواع سانتریفیوژها، تعداد سانتریفیوژها، ساخت نیروگاه‌های جدید و... به میزان قابل‌توجهی برای مدت حداقل 5/8 تا 15 سال پذیرفته‌ایم. مشخص است با تعطیلی و محدودیت‌های پذیرفته شده مندرج در متن توافق، عملا صنعت هسته‌ای برای سال‌های طولانی علاوه بر متوقف کردن رشد و توسعه، از دستاوردهای قبلی خود نیز عقبگرد داشته است و این به منزله تعطیلی بخش بزرگی از عناصر و رشته‌های مرتبط با آن، چه در بخش پژوهش و تحصیل و چه در مساله درآمدزایی(که نیاز به بررسی در یادداشتی جداگانه دارد) است و بسیاری از محصلان رشته‌های مرتبط با آن، تغییر رشته داده یا آینده روشنی را پیش روی خود متصور نیستند.
4- دکتر جواد ظریف فردای توافق، در مصاحبه‌ای با نیویورکر سخن امام خمینی(ره) و رهبر معظم انقلاب را تکرار کرد که تحریم‌ها برای ما نعمت است. درست دیدگاهی عکس آقای هاشمی که راه رسیدن به توسعه را در رابطه با غرب می‌داند و نگاه به خارج دارد. تحریم‌ها پس از انقلاب موجب جوشش استعدادهایی از درون ملت شد که در زمان دفاع‌مقدس و پس از آن بخوبی گویای سخن معقولی است که در محدودیت‌ها استعدادها نمایان می‌شود. از صنعت هسته‌ای گرفته تا موشکی، فضایی، پزشکی و درمانی، سلول‌های بنیادین، ساخت صنایع دریایی، تاسیسات نفتی، نانوفناوری، ساخت سدها و سازه‌های عمرانی، لیزر و ده‌ها رشته دیگر که کشور را بی‌نیاز از دست بیگانه کرد. این نتیجه نگاهی است که پیشرفت را تنها از راه تکیه بر استعدادهای درونی و به خدمت در آوردن علم توسط دانشمندان داخلی برای استقلال و قطع دست بیگانه می‌داند. درست مقابل نگاه ارتجاع روشنفکری که قلـم بـه دسـت گرفتـه و نوشـتند یا مـا توانایـی انجـام ایـن کار را نداریم یـا اینکه اصـلا مـا را بـا ایـن موضوعـات چـه کار! بـه عقیـده اینـان، فناوری هسـته‌ای همـان مـاده بدبـو و عفنـی اسـت که بـه کار مـا نمی‌آیـد و همـان بهتـر کـه آن را بـه دیگـران واگذاریـم و اصلـا مملکتـی کـه «نفـت»دارد، «اورانیـوم» می‌خواهـد چـه‌کار! تفکری که از تیغ زبان رهبرمعظم انقلاب برکنار نماند و ایشان فرمودند گویی هنوز دولتمـرد قاجاری زنده اسـت و قصـد نـدارد تاریخ و هویـت ایرانـی را رها کنـد.
نگاهی که توسط برخی دولتمردان و مشاوران رئیس‌جمهور اشاعه داده می‌شود که ایرانی جماعت جز در پخت آبگوشت بزباش! و قرمه‌سبزی! توانایی دیگری ندارد. دقیقا برخلاف دیدگاه و دستورات اکید رهبر معظم انقلاب مبنی بر پیشرفت درونگرا و برون‌نگر، دوستان به دنبال آنند که با برقراری ارتباط با کدخدا به توسعه (با نگاه غربی) دست یابند. از دیگر سو نگاه رهبر معظم انقلاب موجب شده حلقه مفقوده ارتباط صنعت با دانشگاه شکل بگیرد و گفتمان تولید علم و درآمدزایی و ایجاد اشتغال و تولید ثروت ملی از آن، به گفتمان غالب در سال‌های اخیر تبدیل شود. البته ایشان در دیدار اساتید دانشگاه‌ها اشاره کردند رشد علمی با سیاسی‌کاری برخی کاهش یافته و زنگ خطر را به صدا در آوردند. زنگ خطر سیاسی‌کاری افرادی که تمام مشکلات اعم از ناتوانی اقتصاد لیبرال و سوءمدیریت مدیران داخلی را (که شامل خودشان نیز می‌شود) به گردن تحریم‌ها انداختند و در مستی شادی پس از توافق بر طبل غش کردن روی دست‌های غرب برای نیل به پیشرفت کوبیدند!
زمان نشان خواهد داد با توجه به مقدمه ابتدایی، آیا سخن منتقدان مبنی بر غیرقابل اعتماد بودن غرب و در راس آن آمریکا صحیح است یا سخن روشنفکرنماهای سرجان ملکمی؟ همچنین نشان خواهد داد تاثیر واقعی توافق بر فضای علمی و دانشگاهی کشور (با بیش از 5/4 میلیون دانشجو) چگونه خواهد بود!