مرتضی اسماعیل‌دوست: در دنیایی که با وجود شمایلی تمدن‌گرا همچنان ناعدالتی چهره خود را در بستر زیستن پهن کرده است، پرداختن به زندگی قهرمانانی از جنس آفتابِ حقیقت بسیار ارزنده است. خبر ساخت اولین فیلم مستند درباره زندگی شهید بزرگوارِ عرصه استکبارستیزی، «مالکوم لطیف شباز» توسط محمدعلی رخشانی فرصتی فراهم کرد برای گفت‌وگو با این کارگردان تا به وضعیت حقیقی حقوق‌بشر و تبعیض‌های پابرجا در جوامع غربی بپردازیم. مالکوم لطیف شباز، یکی از 3 شهید شاخص سال 93 بوده که به همراه شهیدان فوزیه شیردل و مصطفی جنگی‌زهی از شهدای شاخص بسیج در این سال بودند. پیش از این در قالب گفت‌وگو با نویسنده کتاب «فرشته نجات» به زندگینامه شهیده فوزیه شیردل پرداخته بودیم و حال روایتی قهرمانانه از شهید مالکوم لطیف را از زبان تنها فیلمساز زندگی او دنبال می‌کنیم.
آقای رخشانی، درباره ایده اولیه تولید فیلمی درباره مالکوم شباز که شخصیت شاخص سال 93 است، توضیحاتی بفرمایید.
از طرف انجمن سینمای دفاع‌مقدس به من پیشنهاد ساخت فیلمی برای یکی از شهدای بزرگوار سال 93 داده شد که من نوه ارزشمند مالکوم ایکس را که شهید مالکوم شباز است، انتخاب کردم. در آن زمان چندان شناختی از این مرد بزرگ نداشتم و تحقیقات خود را به کمک محقق و دوست خوبم آقای وحید امکانی آغاز کردم که در ابتدا از طریق اینترنت و بعد تحقیق میدانی و از طریق گفت‌وگو با آشنایان آن شهید بود.
برای ساخت اولین فیلم تولیدی برای شهید مالکوم شباز چه ساختاری را در نظر گرفتید؟
3 کار اخیرم بیشتر مرتبط با موضوعاتی بین‌المللی است که 2 سال پیش فیلمی درباره مسلمانان برمه در هند با نام «جایی برای زندگی» ساختم، فیلم دیگر من هم روز 13 مرداد با نام «نسل سوم» رونمایی می‌شود که درباره نسل جدید قربانیان جنگ ویتنام است و اثر دیگرم «مالکوم شباز» بوده که قرار است در برنامه سینما روایت اکران و رونمایی شود. برای ساخت مستند زندگینامه این شهید همه سعی من و گروه زحمتکش سازنده، ارائه تصویری روشن و حقیقی از فعالیت‌های آزادیخواهی و استکبارستیزی ایشان بود. بر همین اساس سعی کردم دسترسی به مستندات مطمئنی در مورد نوع زندگی و شهادت ایشان را پیدا کرده و در فیلم از آنها استفاده کنم.
زندگی شهید مالکوم شباز همراه با شائبه‌های بسیاری بوده که بسیاری از آنها با توجه به پروپاگاندای غربی شکل گرفته است. برای رسیدن به سیمای حقیقت که لازمه یک اثر مستند است، از چه منابعی استفاده کردید؟
ما سعی کردیم از طریق دسترسی به افرادی شناخته شده و آشنا با آن شهید گرامی، دور از هرگونه پیش‌داوری به دنبال حقیقت باشیم و براساس آنچه به دست آمد، به این واقعیت رسیدیم که ایشان شهید شده و همه اخبار و گفته‌های رسانه‌های غربی، شیطنتی بیش نیست. به هر حال آنها سعی کردند با پروپاگاندای خود، زندگی با ارزش شهید مالکوم شباز را زیر سوال ببرند، مثلا در مورد کودکی مالکوم شباز مسائلی را مطرح می‌کردند؛ این در صورتی است که هرکسی در کودکی مواردی را پشت‌سر گذاشته و شرایطی داشته است. مالکوم ایکس هم در جوانی بزهکار بوده، به زندان افتاده و در آنجا به اسلام گرایش پیدا کرده است. به هر حال مالکوم شباز در کودکی به دلیل نبود حمایت لازم، مشکلاتی داشته اما به مرور تغییرات عمده‌ای پیدا می‌کند تا همانند پدربزرگش به‌عنوان یک رهبر در جامعه سیاهان آمریکا مطرح شود.
نگاه ضدامپریالیستی مالکوم شباز در میان سخنرانی‌ها و قیامش علیه استبداد به چشم می‌آید. به نظرتان آمریکایی‌ها چقدر از زنده بودن او هراس داشتند؟
مالکوم شباز در دوره‌ای ظهور کرد که همچنان مساله تبعیض نژادی در آمریکا وجود داشته و نیاز به شخصی احساس می‌شد که همانند مالکوم ایکس بتواند با شجاعت از حقوق مظلومان سیاهپوست دفاع کند. برای همین دولت آمریکا و پلیس فدرال از سخنرانی‌ها و تاثیر عمیقی که شهید مالکوم شباز به جا گذاشت، می‌ترسیدند و در نهایت با برنامه‌ریزی موجب از بین رفتن او شدند. فیلم «مالکوم شباز» سعی دارد نشان دهد هنوز مساله نژادپرستی در آمریکا وجود دارد و هنوز افراد بسیاری مانند مالکوم شباز هستند که مقابل استکبار جهانی قرار بگیرند.
مستند «مالکوم شباز» را می‌توان در چه گونه‌ای قرار داد؟ و آیا توانستید در اثر خود به وجوه کاملی از این شخصیت گرانقدر بپردازید؟
من نخواستم تنها پرتره‌ای از این شخصیت را بسازم و سعی کردم مستند خبری - گزارشی مناسبی از آن شهید را به مخاطبان عرضه کنم. زمانی که دکتر رندی شورت، مدافع صلح و حقوق بشر برای شرکت در جشنواره افق نو و اجلاس هالیوودیسم به ایران آمد از فرصت به دست آمده استفاده کردیم و از نظرات ایشان درباره شهادت مالکوم لطیف در فیلم بهره بردیم. همچنین فیلم‌های آرشیوی مناسبی را که درباره شهید مالکوم شباز بوده است، پیدا کردیم مانند گفت‌وگوهایی که لوئیس فراخان، رهبر حزب امت اسلام در آمریکا داشته و ما در فیلم از آنها استفاده کردیم. الحمدلله از ساخت این فیلم راضی هستم و سعی کردم به اندازه توان خود موفق شوم البته ساخت وجوهی کامل از آن شهید بسیار کار سختی است.
این فیلم تا چه میزان متکی به وجهه مبارزاتی این شخصیت در مساله تبعیض نژادی بوده و تا چه حد براساس موج اسلام‌خواهی وی بنا شده است؟
مالکوم به دنبال وحدت مسلمین و مقابله با ظلم بود و شخصیت ارزنده‌ای به لحاظ شجاعت و اخلاق اسلامی داشت. مساله مبارزه با استکبار و
تبعیض نژادی و اسلام‌خواهی چنان درهم تنیده شده که نمی‌توان آنها را از هم جدا کرد، من هم سعی کردم به هر 2 جنبه در فیلم خود توجه کنم. به هر حال اسلام، دینی است که به دنبال مبارزه با ظلم و ریشه‌کن کردن فساد مستکبرین است و پیام اسلام در مبارزه با بی‌عدالتی به گوش افراد شنوا خواهد رسید و اثرات خود را نشان می‌دهد. ما تاثیر اسلام را امروز در جهان می‌بینیم، حتی جالب است که یکی از دوستان اشاره می‌کرد مردم نیوزیلند با وجودی که مسلمان نیستند، به دنبال نوعی از سبک زندگی اسلامی هستند.
مساله قابل توجه در این میان موج اسلام‌خواهی در جهان بوده بویژه گرایش سیاهانی که مورد تبعیض قرار گرفته و اسلام را گزینه‌ای مناسب برای مسیر مبارزاتی خود برمی‌گزینند.
سیاهان آمریکایی شکل و نحوه مبارزه با بی‌عدالتی را با گرایش به اسلام تقویت می‌کنند چرا که می‌دانند اسلام، کامل‌ترین دینی است که به دنبال مقابله با ظلم و بی‌عدالتی‌هاست و در این دین هیچ گونه تبعیض نژادی و قومی وجود ندارد و تقوا مهم‌ترین اصل است. من نخواستم در فیلم به دنبال شعار باشم بلکه به دنبال نمایشی حقیقی از انسانی واقعی بودم که به دنبال برپایی عدالت اجتماعی و صلح و برابری در جهان جنگیده است چرا که ذهنیت من این است جامعه‌ای که در آن عدالت نباشد به صلح نخواهد رسید و امنیت، برابری و رفاه هم در آن به وجود نخواهد آمد.
رسانه‌های غربی شایعاتی درباره شهید مالکوم شباز و نحوه مرگ وی صورت دادند، همانطور که در گذشته در مورد شخصیتی چون ادواردو آنیلی هم به همین شیوه کینه‌توزانه رفتار کردند. شما درباره نحوه گرایش مالکوم به اسلام، زندانی شدن وی و تحصیلاتی که در حوزه علمیه زینبیه سوریه داشته چه میزان موفق به نمایش تصویری روشن شدید؟
ما به همه سوالاتی که شما اشاره دارید در زمان ساخت فکر کرده بودیم و در تحقیقات به دنبال یافتن مستندات درباره زندگی ایشان بودیم. به اندازه توان و بودجه‌ای هم که در اختیار داشتیم سعی کردیم به همه چارچوب‌های زندگی این شخصیت بپرداریم و به ابهامات پیش آمده در فیلم پاسخگو باشیم. ما در فیلم بیشتر متمرکز به روش زندگی شهید مالکوم شباز شدیم و به مسائل رخ داده درباره زندگی و شهادتش اشاره کردیم. این فیلم براساس تحقیقات انجام شده به دست آمد و در ابتدا به فیلمنامه کاملی رسیده و ساختار اثر را شکل دادیم.
مالکوم شباز قرار بوده در فوریه 2013 برای اجلاس هالیوودیسم به ایران بیاید، درباره وضعیت رخ داده که منجر به دستگیری وی شد تا چه حد تحقیق کردید؟
ما در فیلم منعکس می‌کنیم که مالکوم شباز به دنبال رسیدن به ایران بود، چرا که اینجا را تنها جای امن برای بیان نظرات خود می‌دانست اما آن شرایط توسط پلیس آمریکا برای او پیش آمد و در آن زمان دکتر رندی شورت به تنهایی به ایران آمد و از وضعیت پیش آمده سخن گفت.
به نظرتان چرا رسانه‌های غربی با همه ادعاهای حقوق بشری خود، به دنبال ریشه‌کن کردن صدای آزادیخواهانی چون مالکوم شباز هستند؟
مالکوم شباز بارها به خطر امپریالیست در سخنرانی‌های خود اشاره کرده و در این راه تلاش‌های بسیاری را انجام داده بود. در طول تاریخ انسان‌های آزادیخواهی در سراسر جهان بوده‌اند که در مقابل ظلم و ستم قیام کردند و همچنان مالکوم شبازها وجود دارند و مقابل استکبار می‌ایستند و به نظرم مالکوم و راهش زنده و ادامه‌دار خواهد بود چرا که هنوز هم با همه ادعایی که غربی‌ها درباره دموکراسی و حقوق بشر دارند، مساله بی‌عدالتی و تبعیض‌ها وجود دارد.
در سال‌های اخیر شاهد موج بیداری اسلامی در کشورهای منطقه بوده‌ایم. به نظرتان باید منتظر ریشه‌کن شدن استکبار در آینده نزدیک باشیم؟
بله! موج بیداری اسلام در حال گسترش است، چرا که اسلام، دینی عدالتخواه است. البته متاسفانه برخی گروه‌ها با سوءاستفاده از عنوان اسلام، اثرات نامطلوبی در اذهان جهانی باقی می‌گذارند و امیدوارم این نوع گرایشات که تحت نام‌هایی چون داعش در حال فعالیت است، ریشه‌کن شود. ما باید از طریق رسانه‌ها و ساخت آثاری مطلوب، اسلام واقعی را که نشانه رحمت و صلح است به جهان نشان دهیم. من افتخار می‌کنم در کشوری زندگی می‌کنم که هیچ وقت به دنبال جنگ‌افروزی نبوده و هرگز به کشوری تهاجم نکرده است. الان هم در زمینه انرژی هسته‌ای نشان دادیم که به دنبال استفاده صلح‌آمیز هستیم. ما به عنوان کشوری مسلمان نشان دادیم چگونه می‌توان با اعتقادی راسخ و با نیروی ایمان در زمینه‌های مختلف مانند تولید علم و هنر موفق بود و این کشور نشانه بارزی از تمدن غنی ایرانی و ارزنده اسلام است.
هالیوود در سال 1992 فیلمی خوش‌ساخت با نام «مالکوم ایکس» را توسط اسپایک لی می‌سازد. به نظرتان چرا ما هنوز نتوانسته‌ایم آثاری مناسب در ابعاد بین‌المللی از قهرمانان مسلمان خود بسازیم؟
با این گفته شما در واقع سفره دل من باز می‌شود که چرا در زمینه فرهنگ و هنر به میزان اهمیت بالایی که دارد، توجه نمی‌کنیم. در صورتی که در کشورهای دیگر مهم‌ترین مساله برایشان سرمایه‌گذاری در مقوله رسانه و فرهنگ است. امروز مستندسازان حرفه‌ای به دلیل عدم حمایت لازم، شرایط مناسبی ندارند. در فیلم «مالکوم لطیف» همه سعی خود را کردم اثری ارزنده ساخته شود اما در بیشتر آثار ساخته شده کمبودهایی بابت بودجه احساس می‌شود که این کاستی‌ها در فیلم خود را نشان می‌دهد بویژه جدی نگرفتن کارکرد مستند و نبود بودجه لازم برای میل به اهداف کوتاه‌مدت و بلندمدت فرهنگی، اقتصادی و سیاسی یا هر رویکرد دیگری از مشکلات پیش روی مستندسازانی چون من است. ما شاهد ساخت مستند‌های بسیار حرفه‌ای با هزینه‌های بالا و کیفیت و ساختار مطلوب در کشورهای غربی هستیم که در چارچوب فکری خود موفق عمل می‌کنند و سازندگان آنها و تهیه‌کنندگان به اهداف خود با رویکردهای گوناگون می‌رسند. چون نگاه کارشناسانه و دقیق و مثبت به سینمای مستند و داستانی و تاثیر آن بر اجتماع وجود دارد که متاسفانه این موضوع هنوز در کشور ما جدی گرفته نشده است.
به نظرتان می‌توان به پخش بین‌المللی فیلم «مالکوم شباز» امیدوار بود؟
با توجه به استاندارد مطلوبی که در ساخت فیلم داشته‌ایم، می‌توان به مخاطبان بین‌المللی هم نظر داشت البته من به‌عنوان کارگردان تنها وظیفه‌ام ساخت فیلم بود و دخالتی در زمینه پخش فیلم نخواهم کرد و تهیه‌کننده باید در این باره اقدام کند. در پایان لازم است از زحمات تمام عوامل فیلم بویژه کمک و راهنمایی و زحمات بی‌دریغ سرکار خانم مرضیه هاشمی کمال تشکر را داشته باشم، چرا که اگر همکاری، کمک، راهنمایی و نیت خیر ایشان نبود این فیلم شاید به این شکل ساخته نمی‌شد.