حجت‌الاسلام و المسلمین سید سعید لواسانی*: یکی از راه‌های برون‌رفت از غضب، اندیشه است. از آنجا که اندیشه‌ورزی در زندگی به سبک اسلامی اهمیت زیادی دارد، کمی درباره آن بیشتر تأمل کنیم. نخست اندیشه به چه فرآیندی گفته می‌شود؟ حضرت امام می‌فرمایند: تفکر و اندیشه، جست‌وجوی بصیرت برای دستیابی به حقیقت است و مقصود و مقصد اصلی زندگی، رسیدن به حق و حقیقت، یعنی کمال علمی و عملی است که سعادت مطلق آدمی است. [آداب‌الصلاه..: 204] به تعبیر دیگر هدف آفرینش آدمی آن است که از نظر علمی به کمال برسد و حقیقت را دریابد و راه حق و درست را تشخیص دهد و همچنین از نظر عملی کمال یابد و به راه حق و درست پایبند باشد و عمل کند. به این دلیل نخستین قدم برای رسیدن به اهداف انسانی، چه اخلاقی و چه اجتماعی و سیاسی، اندیشه است. با اندیشه و تفکر صحیح است که انسان بصیرت می‌یابد و قلبش روشن می‌شود و عقلش به کار می‌افتد و تذکر می‌یابد و معرفت‌الله پیدا می‌کند و عزم بر انجام وظایف و تکالیف الهی پیدا می‌کند و از گناهان و اخلاق نکوهیده و رفتار ناپسند خودداری می‌کند و به اخلاق پسندیده آراسته می‌شود و مسائل پیچیده سیاسی و اجتماعی را دقیق و درست می‌شناسد و طبعاً در همه صحنه‌های خانوادگی، اخلاقی، اجتماعی و سیاسی درست عمل می‌کند. یعنی همه این امور معلول تفکر هستند. [شرح 40 حدیث: 7 ـ 11]
بنابراین اگر ما بخواهیم جامعه‌ای پیشرفته داشته باشیم، در درجه اول باید در عرصه تفکر و فکر پیشرفت کنیم. همه آحاد جامعه بویژه جوانان باید به سلاح اندیشه مسلح شوند و جامعه هم جامعه‌ای متفکر و اندیشمند باشد. این همه قرآن بر تفکر و تعقل تأکید دارد، آیاتی دارای عباراتی چون «أَ وَ لَمْ یَتَفَکَّرُوا» [اعراف: 184؛ روم: 8] «لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُون» [اعراف: 176] «لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ» [رعد: 3] «أَ فَلا تَتَفَکَّرُون» [انعام: 50] و مشابه آنها در قرآن کم نیست. پس باید اندیشه‌ورزی، فرهنگ عمومی شود، یعنی به حقیقتی نمایان و واضح تبدیل شود. شروع این امر با نخبگان و جوانان است و وقتی در این گروه تفکر نهادینه شد، به کل جامعه سرریز می‌شود. البته این امر آموزش و برنامه می‌خواهد.
اما مهم‌تر از آن مراقبت و برنامه خود ماست، اینکه امام صادق علیه‌السلام می‌فرمایند: «أَفْضَلُ الْعِبَادَهِ إِدْمَانُ التَّفَکُّرِ فِی اللَّهِ وَ فِی قُدْرَتِه» [الکافی: 2/55] «برترین عبادت؛ اندیشه مستمر و همیشگی درباره خدا و قدرت اوست.» تفکر در خدا، تفکر در هدف خدا از آفرینش و تفکر در آفرینش خدا، یعنی تفکر در خودمان، در دنیا و آخرت، در طبیعت و عالم وجود و تفکر در قدرت خدا که همه عالم در قبضه قدرت خداست. باید با این نگاه در اوضاع سیاسی و اجتماعی عالم تفکر کنیم، به جامعه خودمان و مسائل و مشکلات خودمان بنگریم و به زندگی خودمان و داخل زندگی خود بیندیشیم. همه اینها ما را راه می‌نماید و به مقصود می‌رساند. بنابراین اندیشه راه اصلی برای تحول در زندگی به سبک اسلامی است، در این صورت است که زندان‌های ما پر نمی‌شود، قوه‌قضائیه و نیروهای انتظامی ما سرشان به دلیل دعواها و نزاع‌های نامربوط و سخیف شلوغ نمی‌شود و کارهای ما هم این‌همه پیچ نمی‌خورد و اجتماع ما نظم می‌گیرد. همچنین اگر بخواهیم به پیشرفت برسیم، آن هم در جهانی که با اسلام و اندیشه ناب اسلامی مخالف است و همه تلاشش براندازی نظام اسلامی است، باید تفکر در همه ما جلوه و ظهور و بروز داشته باشد و هرکس با این جامعه مواجه شد، آن را جامعه‌ای متفکر ببیند. اینگونه است که ما هم در علم پیشرفت می‌کنیم و هم در اقتصاد و فرهنگ و مسائل اجتماعی و سیاسی خود به سمت و سوی درست می‌رویم. خلاصه! اندیشه چونان نخ تسبیح است که پیشرفت، علم، عدالت، عقلانیت، اخلاق و دین‌ورزی را کنار هم و دور هم جمع می‌کند و یکی از بزرگ‌ترین نعمت‌های الهی است و برترین عبادت هم هست.
با این بیان، نقش تفکر در معالجه غضب هم روشن می‌شود. اصولاً غضب و خشم نفسانی معلول بی‌فکری است که در حرکات و گفتار ما ظهور دارد. بی‌فکری یعنی بی‌تأمل حرف‌زدن، به عواقب کار نیندیشیدن، حساب آینده و عکس‌العمل طرف مقابل را نکردن و همچنین انجام حرکتی که آثار آن را نمی‌دانیم. در این صورت است که بین 2 نفر مشاجره پیش می‌آید، من بی‌فکر سخنی می‌گویم، یا عملی را انجام می‌دهم و طرف مقابل هم بی‌فکر پاسخ می‌دهد و عکس‌العمل نشان می‌دهد، اینجاست که آتش غضب شعله‌ور می‌شود و هر دوی ما را می‌سوزاند. راه روشن است. پیش از هر سخن و عملی، اندیشه کنیم و روی عواقب آن تأمل کنیم. اگر ما در رفتار خانوادگی و اجتماعی و سیاسی اینگونه عمل کنیم، بساط عصبانیت و خشم از جامعه برچیده و امنیت در جامعه برقرار می‌شود.
اگر ما نگاه توحیدی به خود و جامعه داشته باشیم، در همه معاشرت‌های خود خدا را در نظر خواهیم داشت و لحظه‌ای از خدا غفلت نمی‌کنیم. اینجاست که تفکر در خدا و قدرت پیدا می‌کنیم و این بهترین عبادت است. در این‌صورت است که هیچ‌گاه به هیچ رذیله‌ای گرفتار نمی‌شویم و غضب که شدت نفسانیت است، از ما دور می‌شود. کسی که می‌داند همه حوادث و جریانات عالم، خواست خداست، ولو به ضرر اوست، غضب در او راهی پیدا نمی‌کند، زیرا غضب در جایی است که به امری اعتراضی باشد. کسی که عالم را در قبضه قدرت خدا می‌داند، تلاش می‌کند و جهاد و امر به معرف و نهی از منکر دارد اما اعتراضی ندارد تا غضبناک نشود.
* امام جمعه شمیرانات