هنرمند نباید از نقد بترسد

بنت‌الهدی صدر : نمی‌خواهم گفت‌وگو را با این عنوان آغاز کنم که از حضورتان در سریال یوسف پیامبر(ع) بگویید، بنابراین اگر مایلید خودتان درباره تلاشی که برای ایفای بهتر نقش آخناتون داشتید، کمی تعریف کنید. خب کار کردن در سریال‌های تاریخی، با حضور در سریال‌های رومبلی و امروزی فرق دارد. وقتی به موضوعات تاریخی رجوع می‌کنیم، مسوولیت سخت می‌شود، چون پژوهش و تحقیق می‌خواهد و باید برای درآوردن جزئیات یک حادثه یا حرکت تاریخی مدت‌ها مطالعه و تحقیق کرد. یعنی برای پیدا کردن شخصیت آخناتون مطالعه خاصی داشتید؟ مطالعه خاصی نداشتم اما به نوبه خودم، وقتی برای تمرین یک تئاتر به پاریس رفتم، در آنجا بخشی از وقتم را برای دیدن تنها صورتکی که از آمن هوتپ چهارم باقی مانده‌است، گذاشتم و به محض این که وارد موزه لوور پاریس شدم، اصرار کردم ابتدا، بخش مربوط به آثار مصر را به من نشان دهند، هر چند این کار من موجب شد، به دلیل ضیق وقت، تماشای آثار مربوط به تاریخ ایران را از دست بدهم! اما برایم مهم بود که با آثار مصر قدیم آشنا شوم و فضای آن زمان را تصور کنم. از طرفی دیدن عکس‌ها و صورتک مربوط به فرعون چهارم (که قرار بود ایفای آن را بر عهده داشته باشم) نیز برایم جالب بود. می‌خواهم بگویم برایم بسیار مهم بود که شناسنامه‌ای از آخناتون را به‌عنوان یکی از فراعنه مصر پیدا کنم تا نقش او را به خوبی دریابم و ایفا کنم. حتی ویل دورانت خواندم و تاریخ هنر را مطالعه کردم تا به شناخت جامع‌تری دست پیدا کنم. البته گاهی ممکن است این تحقیقات به مدد بازیگر نیاید، چرا که بازیگری تعریف دارد، بازیگری اکت (ACT) و حرکتی است به قاعده و به‌اندازه که براساس میزانسنی تعیین شده از سوی کارگردان، در بازه زمانی مشخص، مقابل دوربین باید صورت پذیرد. بخشی از این اکت «دیداری» است که باید براساس حرکت درست من بازیگر اتفاق بیفتد و بخش دیگر آن «شنیداری» است که به گفتار و نحوه ادای دیالوگ‌های نقش مربوط است. با این اوصاف کاراکتر آخناتون، یعنی همان «آمن هوتپ چهارم» را با چه ویژگی‌هایی یافتید؟ آمن هوتپ چهارم تنها فرعون مصر است که یکتاپرست بوده و برای همین نام «آخناتون» را برای خودش انتخاب کرد. او یک شاعر است، یک عاشق است و به معنای واقعی کلمه، او یک لولی‌وش است که خدای یگانه را پرستش می‌کند. البته در سریال یوسف پیامبر(ع) به این وجوه شخصیتی اشاره‌ای نشده و تنها وجه دینمداری این شخصیت مورد توجه قرار گرفته است. آخناتون به معنای یکتاپرست است؟ «آتون» به معنای خورشید است که در سریال یوسف پیامبر(ع) به عنوان سمبل خدای یگانه از آن یاد شده است، بنابراین آخناتون به معنی پرستنده خدای یگانه و ستایشگر خداوند یکتاست. از آنجا که آمن هوتپ ریشه در کلمه آمون دارد و نشان‌دهنده پرستش بت آمون است، این فرعون، با کمک حضرت یوسف(ع) سعی می‌کند نام خودش را در دورانی که به پادشاهی مصر می‌رسد، به آخناتون تغییر دهد. شما کمتر در آثار تاریخی دیده شده‌اید؛ از اینکه در یک اثر تاریخی– مذهبی، ساخته آقای سلحشور مورد نقد قرار بگیرید، نگران نبودید؟ یک آرتیست باید خودش را ابراز کند و از نقد نترسد. وقتی یک بازیگر ایفای نقش در پروژه‌ای تاریخی را قبول می‌کند، این فوکوس روی او وجود دارد، هم از طرف مخاطب عام جامعه و هم از جانب مخاطب متخصص. بازیگر باید بداند مخاطب خاص او در جامعه هنری حضور دارد و ظرایف کار را می‌داند بنابراین با شنیدن نقدها و نظرات می‌تواند بیش از پیش تجربه به‌دست آورد. بازیگری در سریالی مثل یوسف پیامبر(ع) را چطور دیدید؟ با توجه به اینکه در «نردبام آسمان» هم حضور دارید، شاید بهتر است سوال کنم، بازی در نقش‌های تاریخی چه ویژگی‌هایی دارد که به سمت آن گرایش پیدا کرده‌اید؟ بازیگری در آثار تاریخی بیش از هر کار دیگری مبتنی بر ژست است؛ بازیگری در آثار تاریخی بازیگری کلاسیک است و آنچه در این نحوه بازیگری مهم است، قراردادی است که در نظر گرفته شده. ممکن است برای بسیاری از مردم هنگام دیدن آثار تاریخی حرکت بازیگران جای سوال داشته باشد و از خودشان بپرسند، مگر انسان‌های گذشته این قدر عصاقورت داده حرکت می‌کردند؟ باید گفت گاهی این نوع حرکات جزو قوانینی محسوب می‌شده که در تاریخ اثبات شده‌اند، به‌عنوان مثال ما در عصر حاضر هم با چنین قوانینی مواجه هستیم. همین چند سال پیش بود که ملکه انگلیس اجازه داد، کسانی که در قصر حضور داشتند، فقط(!) «ران مرغ» را با دست بخورند و نه هیچ غذای دیگری را! این نشان می‌دهد که حتما در دوران‌ گذشته نیز آداب خاصی برای نشست و برخاست، غذاخوردن، ادای احترام و حتی هنگام مرگ و تدفین در میان بزرگانشان وجود داشته و مرسوم بوده است. من سعی داشتم این حرکات و سکنات را با تماشای عکس‌ها و با مطالعه تاریخ به دست بیاورم. اینکه شما برای ایفای صحیح نقش آخناتون در سریال یوسف پیامبر(ع) تحقیق کرده‌اید نشان می‌دهد شما به نوبه خودتان برای این کار زحمت کشیده‌اید، اما آنچه مورد نظر است اینکه حرکات شما در این مجموعه به تنهایی برای نشان دادن سیر داستان کافی نبوده و به نظر می‌رسد، دیگر بازیگران کمتر این ظرافت‌های کار را مورد توجه قرار داده‌اند و همین موضوع سبب شده که مجموعه بازی‌ها در سریال از یک دست بودن خارج شود. این در حالی است که مخاطب در دیگر نمونه‌های تاریخی مانند سریال‌های کره‌ای، این یک دست بودن عکس‌العمل‌ها را مشاهده می‌کند، اما این مجموعه به نظر فاقد این یکنواختی است... خب درباره سریال‌های کره‌ای باید بگویم، این گروه از مردم از گذشته‌های دور سنت‌ها و حرکات خود را حفظ کرده‌اند. به‌عنوان مثال ژاپنی‌ها هنوز «کیمونو» می‌پوشند، خانه‌هایشان هنوز دیوارهای کاغذی دارد و... اما درباره سایر کشورها اوضاع فرق کرده‌ و حرکات به مرور زمان تغییر کرده و به روز شده‌ است. البته این وظیفه بازیگر نیست که بخواهد تک‌تک این حرکات را به دست‌آورد و اجرا کند اما من این را خواستم و چون به دنبالش بودم، سعی کردم اطلاعات درستی پیدا کنم. حتی در دیالوگ‌های این مجموعه نیز گاهی می‌بینیم به‌رغم زبان کتابی سناریو (که بخش اعظم نوشته کار را هم تشکیل می‌دهد) گاهی از عبارات محاوره و خودمانی هم استفاده شده است! این مربوط به زبان سریال است که من این انتقاد شما به سریال را وارد می‌دانم؛ چرا که به نظر می‌رسد به طور کلی زبانی که برای سریال‌های تاریخی امروز در نظر گرفته می‌شود، زبانی سرگردان میان محاوره امروز و کتابی است و شناسنامه خاصی ندارد و به هیچ‌جا نمی‌توان آن را نسبت داد! در واقع به نظرم باز برمی‌گردیم به قراردادهایی که برای ساخت آثار تاریخی در نظر گرفته شده‌اند؛ قراردادهایی که برای همه آثار تاریخی یکسان است. یعنی این نوع گویش در تمام آثار تاریخی به اجبار وجود دارد؟ نه. این نوع دیالوگ گفتن در حال شکسته شدن است. در سریال «نردبام آسمان» که به کارگردانی آقای لطیفی در آن بازی داشته‌ام، سعی کردیم که این موضوع را بشکنیم؛ چرا که هیچ سندی وجود ندارد که بخواهد نشان دهد آدم‌های آن دوران به چه شکل صحبت می‌کردند. قطعا در آن زمان هم زبان محاوره و زبان کوچه و بازار رواج داشته حتی در مجموعه تاریخی سربداران و ابن‌سینا هم می‌دیدیم که بقال و قصاب و نظامی و فیلسوف همه به یک سبک صحبت می‌کردند و همین موضوع این سریال را جذاب‌تر کرده بود اما قطعا این‌گونه نبوده که یک رهگذر از عامه مردم هم درست به همان سبکی صحبت کند که مثلا شیخ حسن‌جوری یا فیلسوفی که در مجموعه حضور داشت! در هر کار سینمایی و تلویزیونی، کسی وجود دارد به نام‌«کارگردان» که نقطه عطف و یکپارچگی اثر محسوب می‌شود و همه چیز را به سمت خروجی هدایت می‌کند. گاهی در کار اشکالاتی به وجود می‌آید و اگر همان کار با وجود همین اشکالات و بدون اینکه اصلاح شود، روی میز مونتاژ قرار بگیرد، دلیل آن به کارگردان برمی‌گردد که البته ممکن است به علت ضیق وقت، مجبور به چنین کاری شود. مثلا دیالوگی در یک سکانس این‌طور گفته می‌شود:«موضوع چیست؟» و در همان سکانس دیالوگ دیگری این طور ادا می‌شود: «گنده‌تر از دهانت سخن می‌گویی!» می‌بینید که جمله اول کاملا کتابی است و جمله دوم محاوره‌ای است که در قالب کتابی تنظیم شده ‌است و همین موضوع تا حدی از جذابیت و جدیت کار می‌کاهد. من نسبت به آقای سلحشور ارادت خاصی دارم اما ای‌کاش فیلمنامه یوسف پیامبر(ع) گروهی نوشته می‌شد، کاش دیالوگ‌نویسی آن را به فرد دیگری می‌سپرد؛ یعنی با اعمال نظر خودش و دیدگاه دینی‌اش از یک دیالوگ‌نویس متبحر و زبردست و متخصص می‌خواست تا دیالوگ‌های چنین اثری را به شکلی یکدست و منسجم بنویسد و به این ترتیب فیلمنامه‌ای ماهرانه را به تصویر می‌کشید؛ چرا که در آثار تاریخی به غایت دیالوگ و زبان اثر اهمیت دارد و می‌تواند آن را به کاری ماندگار تبدیل کند. همان طور که گفتم آثار تلویزیونی و سینمایی دو بخش دارند؛ یکی دیداری و دیگری شنیداری. وقتی یکی از این دو بخش به همین سادگی نادیده گرفته شود یعنی 50 درصد کار را از دست داده‌ایم. درباره انتخاب بازیگر این مجموعه چطور؟ این دیگر مربوط به بخش دیداری مجموعه است. البته این اعتقاد آقای سلحشور است که ایشان می‌خواستند کار با تعداد کمتری از بازیگران شاخص ساخته شود و اگر بخواهیم به بازیگرانی که مردم آنها را می‌شناسند در این مجموعه اشاره کنیم، شاید تعداد آنها به اندازه انگشتان دست هم نباشد. اما درباره بخش دیداری مسائل دیگری هم دخیل است، مانند دکورهای ساخته شده در این مجموعه که باید بگویم کار، بسیار قوی انجام شده و به نظرم مردم هم از این بابت راضی بوده‌اند. شما اشاره‌ای داشتید به بار موضوعی و محتوایی یوسف پیامبر(ع) و گفتید آقای سلحشور می‌توانستند با دیدگاه خود اما ماهرانه‌تر فیلمنامه را بنویسند. بسیاری از مردم حتی با خواندن سوره یوسف(ع) در قرآن و تفاسیر آن، از پایان این مجموعه خبر دارند اما همه دلشان می‌خواهد بدانند این سریال از دیدگاه فرج‌الله سلحشور چطور به پایان می‌رسد. با این حرف موافق نیستم. اتفاقا، آنچه در سریال یوسف(ع) نشان داده شده، نگاهی کاملا متفاوت به این داستان قرآنی است. همه انتظار داشتند در این مجموعه یک روایت کاملا عشقی را از همان ابتدا شاهد باشند در حالی که دیدیم این طور نبود و آقای سلحشور، اصلا اینگونه به این داستان نگاه نکرده و روایت خاص خودش را در این مجموعه ارائه داده است. ایشان یوسف(ع) را به واقع ابراهیم (ع) تصویر کرده‌؛ به‌نوعی فیلمنامه را بر پایه عقاید و روایات اسلامی نوشته تا بیش از آنکه مخاطب را مجذوب صورت یوسف(ع) کند، توجه او را به سمت سیرت و نقش پیامبری او جلب کند. همه انتظار داشتند در این سریال یک درام عشقی ببینند اما در این سریال بیش از هر چیز نشان داده شد که یوسف(ع) بت‌شکن است و حتی آخناتون هم او را یاری می‌کند.