مریم قاضی‌زاده
وقتی گفتند قرار است برای بازدید از پشت صحنه سریال مختارنامه به شاهرود برویم، خودم را برای دیدن چیزهای عجیب و غریب زیادی آماده کرده بودم. وقتی به کارنامه هنری داوود میرباقری نقبی زدم یادم آمد در آن سال‌هایی که سریال امام علی (ع)پخش می‌شد، دیدن یک سریال تاریخی آن هم تاریخی که به سال‌های خیلی دور برمی‌گردد چقدر به همه چسبید. یزید و معاویه و عمروعاصی که میرباقری به ما نشان داد تصویری ماندگار شد و هرچند بعد از آن یزید‌ها و معاویه‌ها نشانمان دادند اما وقتی می‌گفتند معاویه هیچ تصویری جز معاویه سریال امام علی(ع) نمی‌توانست در پیش‌زمینه ذهنمان قرار بگیرد. حالا نوبت به مختار رسیده؛ کسی که اگر چه اطلاعات اغلب ما از او در همین حد است که بعد از قیام عاشورا به خونخواهی امام حسین (ع) به پا خاسته اما می‌دانیم آنچه را که میرباقری به ما نشان خواهد داد باز هم ماندگار خواهد شد.
از سال 1382 که نخستین جرقه‌های تولید سریال مختارنامه زده شد– که قبلا با اسم «توابین» به داوود میرباقری پیشنهاد شده بود- تا امروز که قریب به 6 سال از تولید این سریال می‌گذرد هر خبری که به گوشمان می‌رسید شوق دیدن این سریال را در دلمان بیشتر می‌کرد و حالا زمانی رسیده که می‌دانیم به زودی میهمان خانه‌هایمان خواهد شد.
صبح دوشنبه آخرین روز از فروردین ماه قرار شد با گروهی از خبرنگاران به مقصد شاهرود حرکت کنیم. حدود ساعت 10 بود که تمام اعضای گروه جمع شدند و با تاخیر 1ساعته اتوبوس، ساعت 45/11 دقیقه به مقصد شاهرود حرکت کردیم. در طول راه آنچه فهمیدم این بود که قرار است فردا پلان‌های اقامه نماز ظهر عاشورا با حضور مهندس ضرغامی تصویربرداری شود؛ نماز ظهر عاشورا در بیابان‌های شاهرود.
روز سه‌شنبه بنا شد به محل فیلمبرداری که در روستای طرود واقع در 125 کیلومتری شهرستان شاهرود و محل ضبط صحنه‌های شهادت حضرت عباس (ع) و واقعه کربلاست، برویم. به محض رسیدن به طرود با تعداد زیادی از عوامل تدارکات که مشغول پخش صبحانه به افراد بودند مواجه شدیم و از همان ابتدا عظمت کار را احساس کردیم. یک سالن نسبتا بزرگ پر از صندلی، محل خوردن صبحانه بود؛ خامه و عسل و نان بربری خوشمزه که حسابی به دهنمان مزه داد. كنار سالن غذاخوری خانه‌ای با هال بزرگ و چند تا اتاق دورتادور هال بود که به‌عنوان سالن گریم استفاده می‌شد. در یکی از اتاق‌ها مهدی فخیم‌زاده که در نقش عمربن سعد ظاهر شده در حال گریم شدن بود، از او خواستیم که با هم گفت‌وگویی داشته باشیم و فخیم‌زاده قول داد که سر لوکیشن حتما ما را ببیند و هر سوالی که داریم را پاسخگو باشد. توی اتاق دیگر گریمورها سخت مشغول کار روی پوست بدن بازیگر حرمله بودند تا طبق آنچه بر حسب روایات تاریخی آورده شده او را بسیار پرمو جلوه دهند و نباید از حق بگذریم که حاصل کار تحسین همه را برانگیخت. از سالن گریم تا لوکیشن نهر علقمه حدود 10 دقیقه پیاده‌روی داشتیم و روابط عمومی کار راجع به فضای روستا برایمان توضیح می‌داد. روستای طرود 500 خانوار دارد که اغلب آنها به کشاورزی مشغول هستند و آنهایی هم که مثل مصطفی–کارگر ساده‌ای که حالا سیاهی لشکر سریال است- بیکار بوده‌اند، از قبل این سریال کاری دارند و درآمدی! لوکیشن نهر علقمه انگار که تکه‌ای از کربلا در طرود بود، نخل‌های خمیده و ستبر که گویی آنجا رشد کرده بودند تا روزی صحنه‌های شهادت حضرت عباس (ع)، پایشان ضبط شود. گودالی که برای نهر کنده شده بود خشک بود اما تا قبل از آن توسط تانکرهای آب، پر می‌شده و صحنه‌های درگیری بین سپاه شمر و حضرت عباس(ع) در کنار همین نهر ضبط شده بودند. یکی از روستاییانی که زمین‌هایش را برای فیلمبرداری اجاره داده، می‌گوید: «مردم اینجا برای ضبط صحنه‌های شهادت اینجا می‌آمدند و در حال حاضر خیلی از اهالی روستا به‌عنوان سیاهی لشکر مشغول به کار هستند. ما آقای میرباقری را می‌شناسیم و کارهایش را دیده‌ایم و حضورشان در این روستا خیلی به زندگی اهالی کمک کرده است.» از کنار نهر علقمه عبور کردیم تا به جایی برسیم که قرار بود نماز ظهر عاشورا در آنجا خوانده شود. افراد به ترتیب اولویتی که در اجرای صحنه داشتند کم‌کم سر رسیدند. هنروران با اتوبوس، تدارکات با وانت، گروه فیلمبرداری با مینی‌بوس و بازیگران هم با ماشین‌های سواری. عوامل طراحی صحنه در قسمتی از بیابانی که پیش رویمان بود جایگاهی را پشت به نهر علقمه برای نشستن عمربن‌سعد طراحی کرده بودند؛ سایه بانی به رنگ‌های قرمز و مشکی با پله‌هایی که به صندلی محل نشستن عمربن‌سعد ختم می‌شد. شرح سکانس را از جمشید خندان که به گفته خودش از 23 فروردین 83 تا به امروز که بیش از 5 سال از حضور او در سریال مختارنامه به‌عنوان منشی صحنه می‌گذرد، پرسیدیم. خندان با ته لهجه جنوبی زیبایی که داشت، گفت:«قرار است در این سکانس درخواست سپاه امام حسین (ع) برای برپایی نماز ظهر، توسط شمر به عمربن سعد ابلاغ شود که عمربن سعد با درخواست امام حسین(ع) موافقت می‌کند اما به تحریک حفص – پسر عمربن سعد- که می‌گوید اگر سپاه امام حسین(ع) نماز بخوانند مسلمان بودن آنها به سپاهیان ما ثابت می‌شود قرار می‌شود تا از نماز خواندن امام حسین(ع) و یارانش جلوگیری کنند.» از او راجع به سختی‌های کار سوال کردیم و اینکه حفظ این همه راکورد چقدر می‌تواند مشکل باشد بویژه اینکه خیلی از پلان‌ها با فاصله زمانی زیادی ضبط شده‌اند.خندان می‌گوید: «ما یکسری از پلان‌ها را با فاصله 4 سال ضبط کردیم به طور مثال سکانسی را در سال 83 ضبط کردیم و باقی پلان‌های آن را در سال 88 ادامه دادیم، مثلا مهدی فخیم‌زاده اواخر سال 84 در این سریال حضور داشت و حالا بعد از گذشت نزدیک به 4 سال یکسری پلان‌های دیگر را باید ضبط کنیم، برای همین کار من با یک منشی صحنه که یک کار آپارتمانی را منشی‌گری می‌کند خیلی فرق دارد و سختی کار بیشتر است و خب میزان راکوردهای صحنه هم خیلی زیاد می‌شود، برای این منظور یکسری یادداشت‌ها و فیلم از بازیگران دارم مثلا هر سکانسی که می‌گیریم روی VHS ضبط می‌شد حالا بعد از گذشت چند سال اگر قرار باشد دوباره همان سکانس ضبط شود به آن یادداشت‌ها و نوارهای ویدئویی استناد می‌کنم. حدود 100 تا نوار VHSدارم که به صورت آرشیو در آورده‌ام».
همان‌طور که در حال صحبت با خندان هستیم جوانی سبزپوش با قامتی بلند به سمت ما می‌آید؛ رضا میرباقری، برادر و دستیار داوود میرباقری است. از ردا و دستار سبزی که به تن دارد پیداست که قرار است نقش متفاوتی را بازی کند. او از نقشش اینگونه می‌گوید«من قرار است شمایل امام حسین(ع) را بازی کنم.» صورت آفتاب سوخته‌اش با چشمانی نگران که مدام به اطراف نگاه می‌کند تا مبادا کاری روی زمین بماند، حرفهای زیادی برای گفتن دارد. از او درباره تجربه متفاوتش می‌پرسیم، بازی در نقش شمایل امام حسین(ع) بسیار سخت و حساس به نظر می‌رسد: «کار من در این پروژه به‌عنوان دستیار کارگردان شروع شد تا همین اواخر یعنی دو هفته پیش که حضور من در نقش شمایل امام حسین(ع) تصویب شد. هدف اصلی من کسب تجربه بود و نقشی به این مهمی واقعا تجربه باارزشی خواهد بود». قرار نیست در سریال تصویری از چهره میرباقری داشته باشیم و همین موضوع کارش را سخت‌تر می‌کند. خودش می‌گوید:«مهم برای من کسب تجربه بود و این تجربه جدای از بار معنوی نقش، چیزی که بسیار متفاوتش می‌کند همین است که چهره‌ام دیده نمی‌شود و اینکه در ابتدا بتوانم رفتار یک بازیگر را به خوبی اجرا کنم بعد به فن بیان و استفاده از چهره برسم بسیار مهم است».
در میان این همه هیاهو و جنب و جوشی که در صحنه حکمفرماست کامیون بزرگی که کرین را با خود حمل می‌کند از راه می‌رسد و گروه فیلمبرداری مشغول می‌شوند تا کرین را در بهترین نقطه قرار دهند. در آن طرف گروهی از سربازان ارتشی و هنروران محلی در حال پوشیدن لباس هستند. تعدادشان به گفته محمدباقر آشتیانی، مدیر تولید صبور و خستگی‌ناپذیر مختارنامه 370 نفر است که به‌عنوان سیاهی لشکر در این پروژه همکاری می‌کنند. آشتیانی می‌گوید:«دستمزد این هنروران با توجه به فعالیتی که دارند متفاوت است؛ آنهایی که فقط برای بیشتر جلوه دادن جمعیت می‌آیند کمتر از کسانی که شمشیر بازی و سوارکاری می‌کنند دستمزد می‌گیرند.» مدیر تولید مختارنامه به توقف‌های پیش‌آمده اشاره می‌کند و می‌گوید:«هر کاری یک سری سختی‌ها دارد که پروژه عظیمی مثل مختارنامه نه تنها از این قاعده مستثنا نیست بلکه سختی‌های بیشتری نیز دارد. شرایط مالی، جوی و هر مساله از پیش تعیین نشده‌ای به راحتی می‌تواند مانع از پیشرفت کار شود و اگر در چنین پروژه‌ای بیشتر به چشم می‌آید به این دلیل است که مختارنامه کار بسیار بزرگ و سنگینی است».
سخت‌ترین بخش تولید این سریال به گفته آشتیانی قسمت‌های جنگ بوده و بخش‌هایی از جنگ که به صورت سواره باید ضبط می‌شده به دلیل تامین نیرو و پیدا کردن لوکیشن مناسب، مشکل‌تر از بقیه قسمت‌ها بوده است. بعد از ضبط قسمت‌های کربلا در روستای طرود، گروه در اواخر اردیبهشت برای ضبط سکانس‌های خانه صفیه به احمدآباد مستوفی بازخواهند گشت. آشتیانی می‌گوید:«دو روز برای فیلمبرداری از خانه صفیه به احمدآباد برمی‌گردیم تا از دکورهای آنجا استفاده کنیم. در کار خیلی کم از جلوه‌های ویژه استفاده می‌کنیم مگر در مواردی که بخواهیم ترمیم کنیم». هنوز صحبت‌های ما با آشتیانی تمام نشده که میرباقری، فخیم‌زاده و شریفی‌نیا از راه می‌رسند. میرباقری بلافاصله پشت مانیتور قرار می‌گیرد، فرصتی پیدا می‌کنیم تا با فخیم‌زاده گفت‌وگویی کنیم. علاقه‌ای که به میر باقری و نوع کارش دارد باعث شده تا سریال بازپرس را رها کند و بعد از 3 سال دوباره سر صحنه مختارنامه حاضر شود. نقش عمربن سعد را بازی کرده و به قول خودش نخواسته رفیق نیمه راه باشد برای همین سریالش را که نزدیک به یک ماه از شروع تولید آن گذشته است رها کرده تا به اینجا بیاید. درباره ذهنیتی که برای نقش عمربن سعد داشته و اینکه گذشت این سالها تغییری در این ذهنیت به‌وجود آورده یا نه می‌گوید:«معمولا بازیگر برای ایفای نقشی که به او محول شده ذهنیتی را در نظر نمی‌گیرد و سعی می‌کند ذهنیت کارگردان را جلب کند. وقتی سر این کار حاضر شدم با ذهنی خالی از هرگونه تصویر راجع به عمربن سعد آمدم.چرا که آن چیزی که میر باقری از این شخصیت یا هر شخصیت دیگری در ذهن دارد با تصویر ذهنی من کاملا متفاوت است و وظیفه من به عنوان بازیگر این است که بتوانم ذهنیت کارگردان را به منصه ظهور برسانم. میرباقری از آن دسته کارگردان‌هایی است که نقش‌هایش را خوب می‌شناسد و می‌بیند و وقتی تو خودت را در اختیارش بگذاری همان‌طور که آن شخصیت را می‌بیند تو را هدایت خواهد کرد». در سال‌های گذشته عمده فعالیت‌های فخیم زاده به کارگردانی ختم می‌شود و حالا حضورش به‌عنوان بازیگری که باید تابع نظرات کارگردان باشد جالب به نظر می‌رسد، هرچند که معتقد است کارگردان‌ها با هم فرق می‌کنند ولی راجع به تجربه‌اش با میر باقری می‌گوید:«من از ابتدای کار هنرپیشه بودم و تا سالها با بازی در سریال‌های دیگران در کارهایی که خودم کارگردان بودم هم بازی کردم. هنرپیشگی را از سر اتفاق انتخاب نکردم، چرا که به آن علاقه داشتم ولی در یک مرحله‌ای به این نتیجه رسیدم که دیگر آن را ادامه ندهم و دقیقا به همین خاطر بود که برخی از کارگردانان نمی‌دانند که از نقش چه می‌خواهند و این کار بازیگر را سخت می‌کند ولی وقتی کارگردان نقش را می‌شناسد دلیلی ندارد که نخواهی به او اعتماد کنی و شناخت نقش از بزرگ‌ترین خصوصیات حرفهای میرباقری است. هیچ وقت در طول کار به او پیشنهادی نداده‌ام و اظهار نظر نمی‌کنم. هیچ توجهی نه به تکنیک دارم و نه به روند کار، گاهی اوقات حتی یادم می‌رود که کارگردانم و مثل هر هنرپیشه‌ای اینجا می‌نشینم تا میرباقری صدایم کند و هر کاری که بخواهد انجام می‌دهم». از او راجع به علاقه‌اش برای ساختن صحنه‌های کربلا به عنوان اولین کارگردان می‌پرسیم و با خنده پاسخ می‌دهد:«اصلا ولعی برای اینکه بخواهم نخستین کارگردانی باشم که این صحنه‌ها را می‌سازد نداشتم چراکه این صحنه‌ها و ساخت آنها بسیار دشوار است نه به لحاظ امکانات که آن بحث جداگانه‌ای دارد بلکه از این منظر که امام حسین(ع) و امام رضا(ع) به نظر من امامان زنده‌ای هستند و تصویر ذهنی تک‌تک مسلمانان راجع به آنها با هم فرق می‌کند و امام حسین (ع) من با امام حسین (ع) شما خیلی فرق دارد و هر دو در عالی‌ترین حد خود هستند به همین دلیل نشان دادن ذهنیت من به شما و قبول این ذهنیت از جانب شما کار را بسیار سخت و البته خطرناک می‌کند و شخصا هیچ علاقه‌ای برای ورود به این وادی نداشتم». میر باقری همه را برای حضور سر صحنه دعوت می‌کند قرار است تا شمر با چند سوار به سمت جایگاه عمربن سعد برود.
صدا، دوربین، حرکت
محمد فیلی که نقش شمر را بازی می‌کند با چند سوار سیاهی لشکر به سمت جایگاه می‌روند، میر باقری کات می‌دهد و به فیلی می‌گوید حرکتش خیلی آهسته بود و باید کمی با شتاب حرکت کند. همه دوباره سر جایشان قرار می‌گیرند که خبر ورود مهندس ضرغامی حال و هوای دیگری به جمع می‌دهد. ضرغامی از ماشین که پیاده می‌شود یک‌راست به سمت جایگاه عمربن‌سعد می‌رود و با توضیحات میرباقری از شرح صحنه مطلع می‌شود. قرار است ضرغامی با هیات همراه به لوکیشن نهر علقمه برود و بعد از آن سکانس نماز ظهر عاشورا ضبط شود. در طول مسیر 5 دقیقه‌ای که به سمت نهر علقمه می‌رویم میر باقری از روند کار و سکانس‌های باقی‌مانده صحبت می‌کند. ضرغامی معتقد است سریال مختارنامه ارزش‌های معنوی بسیار بالایی دارد که باید به آن بسیار توجه شود. به نهر که می‌رسیم میرباقری راجع به صحنه‌هایی که ضبط شده توضیح می‌دهد واین وعده را به همه می‌دهد که بعد از ضبط سکانس نماز ظهر صحنه‌های شهادت حضرت عباس(ع) را نشانمان خواهد داد.
این بار به سمت دره‌ای حرکت می‌کنیم که خیمه گاه امام حسین (ع) بوده و قرار است صحنه‌های نماز در آنجا ضبط شود. نزدیک به 10 خیمه که کودکان بنی هاشم در کنارشان مشغول بازی هستند. دوربین از خیمه‌گاه به صف نمازگزاران پن می‌زند و در یک پلان تصویری از بازی کودکان و اقامه نماز یاران امام حسین (ع) را خواهیم دید. میرباقری در حال توضیح دادن این صحنه است که فریبرز عرب نیا؛ همان مختار میرباقری از راه می‌رسد. همانطورکه جوانروح پشت دوربین می‌نشیند تا پلان را فیلمبرداری کند از فرصت استفاده می‌کنیم و به سراغ عرب نیا می‌رویم تا بدانیم در این چند سال چه گذشته؟ به شرایط قبول نقش مختار اشاره می‌کند و می‌گوید:«به عنوان یک بازیگر برای قبول نقش‌هایم همیشه یکسری فاکتورها را مد نظر قرار می‌دهم؛کارگردان و فیلمنامه پیش از هر چیز و بعد از آن جمع همکاران که باعث می‌شود ببینم آینده کار و پیش‌بینی راجع به موفقیت آن درست از آب در خواهد آمد یا نه؟ راجع به این کار حدس می‌زدم که سالها از سینما دور بیفتم و قبول این نقش به نوعی خودکشی حرفهای بود منتها من زندگی را با فراز و فرودهایش دوست دارم، زندگی بدون ریسک و سختی زندگی نیست. دغدغه‌هایم چیزهای دیگری بود و من با قبول این نقش، فیلمی که در حال ساختش بودم و چاپ مجموعه داستان‌هایم را به تعویق انداختم و این ریسک هم بود که به راحتی این کار می‌توانست در نیاید، نه به‌خاطر اینکه کارگردان و عوامل خوب نبودند چراکه در ایران سیستم فیلمسازی ایمن نیست ولی با تمام این وجود خدا را شکر کار همان چیزی شد که انتظارش می‌رفت». سکوت می‌دهند و ما مجبوریم صحبت‌هایمان را با عرب نیا تمام کنیم. هنوز ضبط این پلان تمام نشده که جوانی خوش سیما به جمع ما اضافه می‌شود. می‌گویند بازیگر نقش حضرت عباس (ع) است و بار اولی است که بازی می‌کند، به سراغش می‌رویم و با او به سمتی می‌رویم که صدایمان ضبط را متوقف نکند. از او راجع به نقش می‌پرسیم و اینکه چگونه برای این سریال انتخاب شده است. خودش را کاوه فتوحی معرفی می‌کند و می‌گوید:«متولد سال 68 هستم و کامپیوتر می‌خوانم و به انتخاب عبدالله اسکندری در این سریال حضور پیدا کردم.» بازی در نقش قمربنی هاشم كار آساني نیست، فتوحی با تایید حرف ما ادامه می‌دهد:«کار بسیار سختی است چه از لحاظ معنوی و چه از این نظر که برای بار اول است که دارم بازی می‌کنم، خیلی کارها بود که باید یاد می‌گرفتم مثل شمشیر‌بازی و سوارکاری ولی خیلی به این قضیه اعتقاد دارم که همان کسی که حضور مرا در این سریال پذیرفت خودش نیز مرا حمایت خواهد کرد و اعتراف می‌کنم که در تمام طول کار حضور او را احساس کردم».
ضبط تمام می‌شود. مهندس ضرغامی رو به بازیگران و هنروران می‌گوید:«تمام شما برای حضور در این جمع ثبت‌نام شده‌اید و بودن شما در اینجا اتفاقی نیست».
به سوله می‌رویم، قرار است آنجا بعد از سخنرانی رئیس صدا و سیما صحنه‌های شهادت حضرت عباس (ع) را پخش کنند. ضرغامی در ادامه می‌گوید: «هر کس به اندازه توان خود سهمی را جست‌وجو می‌کند و چه زیباست این سادگی و بی‌پیرایگی که بر این جمع حکمفرماست. همه ما منتظریم تا از معنویت نهفته در این سریال بهره ببریم».
چراغ‌ها را خاموش می‌کنند. کنار نهر علقمه است و عباس مشک به دوش به سراغ آب می‌رود. مشتی را که از آب نهر پرکرده خالی می‌کند و در جواب شمر که به او پذیرفتن امان‌نامه را پیشنهاد می‌دهد مشک آب را پر می‌کند. از جا برمی‌خیزد. باید مشک را به خیمه‌گاه برساند؛ حتی اگر دستانش، سرش و چشمانش را از دست بدهد. آخرين سطر نامه مختار
مریم قاضی‌زاده
وقتی گفتند قرار است برای بازدید از پشت صحنه سریال مختارنامه به شاهرود برویم، خودم را برای دیدن چیزهای عجیب و غریب زیادی آماده کرده بودم. وقتی به کارنامه هنری داوود میرباقری نقبی زدم یادم آمد در آن سال‌هایی که سریال امام علی (ع)پخش می‌شد، دیدن یک سریال تاریخی آن هم تاریخی که به سال‌های خیلی دور برمی‌گردد چقدر به همه چسبید. یزید و معاویه و عمروعاصی که میرباقری به ما نشان داد تصویری ماندگار شد و هرچند بعد از آن یزید‌ها و معاویه‌ها نشانمان دادند اما وقتی می‌گفتند معاویه هیچ تصویری جز معاویه سریال امام علی(ع) نمی‌توانست در پیش‌زمینه ذهنمان قرار بگیرد. حالا نوبت به مختار رسیده؛ کسی که اگر چه اطلاعات اغلب ما از او در همین حد است که بعد از قیام عاشورا به خونخواهی امام حسین (ع) به پا خاسته اما می‌دانیم آنچه را که میرباقری به ما نشان خواهد داد باز هم ماندگار خواهد شد.
از سال 1382 که نخستین جرقه‌های تولید سریال مختارنامه زده شد– که قبلا با اسم «توابین» به داوود میرباقری پیشنهاد شده بود- تا امروز که قریب به 6 سال از تولید این سریال می‌گذرد هر خبری که به گوشمان می‌رسید شوق دیدن این سریال را در دلمان بیشتر می‌کرد و حالا زمانی رسیده که می‌دانیم به زودی میهمان خانه‌هایمان خواهد شد.
صبح دوشنبه آخرین روز از فروردین ماه قرار شد با گروهی از خبرنگاران به مقصد شاهرود حرکت کنیم. حدود ساعت 10 بود که تمام اعضای گروه جمع شدند و با تاخیر 1ساعته اتوبوس، ساعت 45/11 دقیقه به مقصد شاهرود حرکت کردیم. در طول راه آنچه فهمیدم این بود که قرار است فردا پلان‌های اقامه نماز ظهر عاشورا با حضور مهندس ضرغامی تصویربرداری شود؛ نماز ظهر عاشورا در بیابان‌های شاهرود.
روز سه‌شنبه بنا شد به محل فیلمبرداری که در روستای طرود واقع در 125 کیلومتری شهرستان شاهرود و محل ضبط صحنه‌های شهادت حضرت عباس (ع) و واقعه کربلاست، برویم. به محض رسیدن به طرود با تعداد زیادی از عوامل تدارکات که مشغول پخش صبحانه به افراد بودند مواجه شدیم و از همان ابتدا عظمت کار را احساس کردیم. یک سالن نسبتا بزرگ پر از صندلی، محل خوردن صبحانه بود؛ خامه و عسل و نان بربری خوشمزه که حسابی به دهنمان مزه داد. كنار سالن غذاخوری خانه‌ای با هال بزرگ و چند تا اتاق دورتادور هال بود که به‌عنوان سالن گریم استفاده می‌شد. در یکی از اتاق‌ها مهدی فخیم‌زاده که در نقش عمربن سعد ظاهر شده در حال گریم شدن بود، از او خواستیم که با هم گفت‌وگویی داشته باشیم و فخیم‌زاده قول داد که سر لوکیشن حتما ما را ببیند و هر سوالی که داریم را پاسخگو باشد. توی اتاق دیگر گریمورها سخت مشغول کار روی پوست بدن بازیگر حرمله بودند تا طبق آنچه بر حسب روایات تاریخی آورده شده او را بسیار پرمو جلوه دهند و نباید از حق بگذریم که حاصل کار تحسین همه را برانگیخت. از سالن گریم تا لوکیشن نهر علقمه حدود 10 دقیقه پیاده‌روی داشتیم و روابط عمومی کار راجع به فضای روستا برایمان توضیح می‌داد. روستای طرود 500 خانوار دارد که اغلب آنها به کشاورزی مشغول هستند و آنهایی هم که مثل مصطفی–کارگر ساده‌ای که حالا سیاهی لشکر سریال است- بیکار بوده‌اند، از قبل این سریال کاری دارند و درآمدی! لوکیشن نهر علقمه انگار که تکه‌ای از کربلا در طرود بود، نخل‌های خمیده و ستبر که گویی آنجا رشد کرده بودند تا روزی صحنه‌های شهادت حضرت عباس (ع)، پایشان ضبط شود. گودالی که برای نهر کنده شده بود خشک بود اما تا قبل از آن توسط تانکرهای آب، پر می‌شده و صحنه‌های درگیری بین سپاه شمر و حضرت عباس(ع) در کنار همین نهر ضبط شده بودند. یکی از روستاییانی که زمین‌هایش را برای فیلمبرداری اجاره داده، می‌گوید: «مردم اینجا برای ضبط صحنه‌های شهادت اینجا می‌آمدند و در حال حاضر خیلی از اهالی روستا به‌عنوان سیاهی لشکر مشغول به کار هستند. ما آقای میرباقری را می‌شناسیم و کارهایش را دیده‌ایم و حضورشان در این روستا خیلی به زندگی اهالی کمک کرده است.» از کنار نهر علقمه عبور کردیم تا به جایی برسیم که قرار بود نماز ظهر عاشورا در آنجا خوانده شود. افراد به ترتیب اولویتی که در اجرای صحنه داشتند کم‌کم سر رسیدند. هنروران با اتوبوس، تدارکات با وانت، گروه فیلمبرداری با مینی‌بوس و بازیگران هم با ماشین‌های سواری. عوامل طراحی صحنه در قسمتی از بیابانی که پیش رویمان بود جایگاهی را پشت به نهر علقمه برای نشستن عمربن‌سعد طراحی کرده بودند؛ سایه بانی به رنگ‌های قرمز و مشکی با پله‌هایی که به صندلی محل نشستن عمربن‌سعد ختم می‌شد. شرح سکانس را از جمشید خندان که به گفته خودش از 23 فروردین 83 تا به امروز که بیش از 5 سال از حضور او در سریال مختارنامه به‌عنوان منشی صحنه می‌گذرد، پرسیدیم. خندان با ته لهجه جنوبی زیبایی که داشت، گفت:«قرار است در این سکانس درخواست سپاه امام حسین (ع) برای برپایی نماز ظهر، توسط شمر به عمربن سعد ابلاغ شود که عمربن سعد با درخواست امام حسین(ع) موافقت می‌کند اما به تحریک حفص – پسر عمربن سعد- که می‌گوید اگر سپاه امام حسین(ع) نماز بخوانند مسلمان بودن آنها به سپاهیان ما ثابت می‌شود قرار می‌شود تا از نماز خواندن امام حسین(ع) و یارانش جلوگیری کنند.» از او راجع به سختی‌های کار سوال کردیم و اینکه حفظ این همه راکورد چقدر می‌تواند مشکل باشد بویژه اینکه خیلی از پلان‌ها با فاصله زمانی زیادی ضبط شده‌اند.خندان می‌گوید: «ما یکسری از پلان‌ها را با فاصله 4 سال ضبط کردیم به طور مثال سکانسی را در سال 83 ضبط کردیم و باقی پلان‌های آن را در سال 88 ادامه دادیم، مثلا مهدی فخیم‌زاده اواخر سال 84 در این سریال حضور داشت و حالا بعد از گذشت نزدیک به 4 سال یکسری پلان‌های دیگر را باید ضبط کنیم، برای همین کار من با یک منشی صحنه که یک کار آپارتمانی را منشی‌گری می‌کند خیلی فرق دارد و سختی کار بیشتر است و خب میزان راکوردهای صحنه هم خیلی زیاد می‌شود، برای این منظور یکسری یادداشت‌ها و فیلم از بازیگران دارم مثلا هر سکانسی که می‌گیریم روی VHS ضبط می‌شد حالا بعد از گذشت چند سال اگر قرار باشد دوباره همان سکانس ضبط شود به آن یادداشت‌ها و نوارهای ویدئویی استناد می‌کنم. حدود 100 تا نوار VHSدارم که به صورت آرشیو در آورده‌ام».
همان‌طور که در حال صحبت با خندان هستیم جوانی سبزپوش با قامتی بلند به سمت ما می‌آید؛ رضا میرباقری، برادر و دستیار داوود میرباقری است. از ردا و دستار سبزی که به تن دارد پیداست که قرار است نقش متفاوتی را بازی کند. او از نقشش اینگونه می‌گوید«من قرار است شمایل امام حسین(ع) را بازی کنم.» صورت آفتاب سوخته‌اش با چشمانی نگران که مدام به اطراف نگاه می‌کند تا مبادا کاری روی زمین بماند، حرفهای زیادی برای گفتن دارد. از او درباره تجربه متفاوتش می‌پرسیم، بازی در نقش شمایل امام حسین(ع) بسیار سخت و حساس به نظر می‌رسد: «کار من در این پروژه به‌عنوان دستیار کارگردان شروع شد تا همین اواخر یعنی دو هفته پیش که حضور من در نقش شمایل امام حسین(ع) تصویب شد. هدف اصلی من کسب تجربه بود و نقشی به این مهمی واقعا تجربه باارزشی خواهد بود». قرار نیست در سریال تصویری از چهره میرباقری داشته باشیم و همین موضوع کارش را سخت‌تر می‌کند. خودش می‌گوید:«مهم برای من کسب تجربه بود و این تجربه جدای از بار معنوی نقش، چیزی که بسیار متفاوتش می‌کند همین است که چهره‌ام دیده نمی‌شود و اینکه در ابتدا بتوانم رفتار یک بازیگر را به خوبی اجرا کنم بعد به فن بیان و استفاده از چهره برسم بسیار مهم است».
در میان این همه هیاهو و جنب و جوشی که در صحنه حکمفرماست کامیون بزرگی که کرین را با خود حمل می‌کند از راه می‌رسد و گروه فیلمبرداری مشغول می‌شوند تا کرین را در بهترین نقطه قرار دهند. در آن طرف گروهی از سربازان ارتشی و هنروران محلی در حال پوشیدن لباس هستند. تعدادشان به گفته محمدباقر آشتیانی، مدیر تولید صبور و خستگی‌ناپذیر مختارنامه 370 نفر است که به‌عنوان سیاهی لشکر در این پروژه همکاری می‌کنند. آشتیانی می‌گوید:«دستمزد این هنروران با توجه به فعالیتی که دارند متفاوت است؛ آنهایی که فقط برای بیشتر جلوه دادن جمعیت می‌آیند کمتر از کسانی که شمشیر بازی و سوارکاری می‌کنند دستمزد می‌گیرند.» مدیر تولید مختارنامه به توقف‌های پیش‌آمده اشاره می‌کند و می‌گوید:«هر کاری یک سری سختی‌ها دارد که پروژه عظیمی مثل مختارنامه نه تنها از این قاعده مستثنا نیست بلکه سختی‌های بیشتری نیز دارد. شرایط مالی، جوی و هر مساله از پیش تعیین نشده‌ای به راحتی می‌تواند مانع از پیشرفت کار شود و اگر در چنین پروژه‌ای بیشتر به چشم می‌آید به این دلیل است که مختارنامه کار بسیار بزرگ و سنگینی است».
سخت‌ترین بخش تولید این سریال به گفته آشتیانی قسمت‌های جنگ بوده و بخش‌هایی از جنگ که به صورت سواره باید ضبط می‌شده به دلیل تامین نیرو و پیدا کردن لوکیشن مناسب، مشکل‌تر از بقیه قسمت‌ها بوده است. بعد از ضبط قسمت‌های کربلا در روستای طرود، گروه در اواخر اردیبهشت برای ضبط سکانس‌های خانه صفیه به احمدآباد مستوفی بازخواهند گشت. آشتیانی می‌گوید:«دو روز برای فیلمبرداری از خانه صفیه به احمدآباد برمی‌گردیم تا از دکورهای آنجا استفاده کنیم. در کار خیلی کم از جلوه‌های ویژه استفاده می‌کنیم مگر در مواردی که بخواهیم ترمیم کنیم». هنوز صحبت‌های ما با آشتیانی تمام نشده که میرباقری، فخیم‌زاده و شریفی‌نیا از راه می‌رسند. میرباقری بلافاصله پشت مانیتور قرار می‌گیرد، فرصتی پیدا می‌کنیم تا با فخیم‌زاده گفت‌وگویی کنیم. علاقه‌ای که به میر باقری و نوع کارش دارد باعث شده تا سریال بازپرس را رها کند و بعد از 3 سال دوباره سر صحنه مختارنامه حاضر شود. نقش عمربن سعد را بازی کرده و به قول خودش نخواسته رفیق نیمه راه باشد برای همین سریالش را که نزدیک به یک ماه از شروع تولید آن گذشته است رها کرده تا به اینجا بیاید. درباره ذهنیتی که برای نقش عمربن سعد داشته و اینکه گذشت این سالها تغییری در این ذهنیت به‌وجود آورده یا نه می‌گوید:«معمولا بازیگر برای ایفای نقشی که به او محول شده ذهنیتی را در نظر نمی‌گیرد و سعی می‌کند ذهنیت کارگردان را جلب کند. وقتی سر این کار حاضر شدم با ذهنی خالی از هرگونه تصویر راجع به عمربن سعد آمدم.چرا که آن چیزی که میر باقری از این شخصیت یا هر شخصیت دیگری در ذهن دارد با تصویر ذهنی من کاملا متفاوت است و وظیفه من به عنوان بازیگر این است که بتوانم ذهنیت کارگردان را به منصه ظهور برسانم. میرباقری از آن دسته کارگردان‌هایی است که نقش‌هایش را خوب می‌شناسد و می‌بیند و وقتی تو خودت را در اختیارش بگذاری همان‌طور که آن شخصیت را می‌بیند تو را هدایت خواهد کرد». در سال‌های گذشته عمده فعالیت‌های فخیم زاده به کارگردانی ختم می‌شود و حالا حضورش به‌عنوان بازیگری که باید تابع نظرات کارگردان باشد جالب به نظر می‌رسد، هرچند که معتقد است کارگردان‌ها با هم فرق می‌کنند ولی راجع به تجربه‌اش با میر باقری می‌گوید:«من از ابتدای کار هنرپیشه بودم و تا سالها با بازی در سریال‌های دیگران در کارهایی که خودم کارگردان بودم هم بازی کردم. هنرپیشگی را از سر اتفاق انتخاب نکردم، چرا که به آن علاقه داشتم ولی در یک مرحله‌ای به این نتیجه رسیدم که دیگر آن را ادامه ندهم و دقیقا به همین خاطر بود که برخی از کارگردانان نمی‌دانند که از نقش چه می‌خواهند و این کار بازیگر را سخت می‌کند ولی وقتی کارگردان نقش را می‌شناسد دلیلی ندارد که نخواهی به او اعتماد کنی و شناخت نقش از بزرگ‌ترین خصوصیات حرفهای میرباقری است. هیچ وقت در طول کار به او پیشنهادی نداده‌ام و اظهار نظر نمی‌کنم. هیچ توجهی نه به تکنیک دارم و نه به روند کار، گاهی اوقات حتی یادم می‌رود که کارگردانم و مثل هر هنرپیشه‌ای اینجا می‌نشینم تا میرباقری صدایم کند و هر کاری که بخواهد انجام می‌دهم». از او راجع به علاقه‌اش برای ساختن صحنه‌های کربلا به عنوان اولین کارگردان می‌پرسیم و با خنده پاسخ می‌دهد:«اصلا ولعی برای اینکه بخواهم نخستین کارگردانی باشم که این صحنه‌ها را می‌سازد نداشتم چراکه این صحنه‌ها و ساخت آنها بسیار دشوار است نه به لحاظ امکانات که آن بحث جداگانه‌ای دارد بلکه از این منظر که امام حسین(ع) و امام رضا(ع) به نظر من امامان زنده‌ای هستند و تصویر ذهنی تک‌تک مسلمانان راجع به آنها با هم فرق می‌کند و امام حسین (ع) من با امام حسین (ع) شما خیلی فرق دارد و هر دو در عالی‌ترین حد خود هستند به همین دلیل نشان دادن ذهنیت من به شما و قبول این ذهنیت از جانب شما کار را بسیار سخت و البته خطرناک می‌کند و شخصا هیچ علاقه‌ای برای ورود به این وادی نداشتم». میر باقری همه را برای حضور سر صحنه دعوت می‌کند قرار است تا شمر با چند سوار به سمت جایگاه عمربن سعد برود.
صدا، دوربین، حرکت
محمد فیلی که نقش شمر را بازی می‌کند با چند سوار سیاهی لشکر به سمت جایگاه می‌روند، میر باقری کات می‌دهد و به فیلی می‌گوید حرکتش خیلی آهسته بود و باید کمی با شتاب حرکت کند. همه دوباره سر جایشان قرار می‌گیرند که خبر ورود مهندس ضرغامی حال و هوای دیگری به جمع می‌دهد. ضرغامی از ماشین که پیاده می‌شود یک‌راست به سمت جایگاه عمربن‌سعد می‌رود و با توضیحات میرباقری از شرح صحنه مطلع می‌شود. قرار است ضرغامی با هیات همراه به لوکیشن نهر علقمه برود و بعد از آن سکانس نماز ظهر عاشورا ضبط شود. در طول مسیر 5 دقیقه‌ای که به سمت نهر علقمه می‌رویم میر باقری از روند کار و سکانس‌های باقی‌مانده صحبت می‌کند. ضرغامی معتقد است سریال مختارنامه ارزش‌های معنوی بسیار بالایی دارد که باید به آن بسیار توجه شود. به نهر که می‌رسیم میرباقری راجع به صحنه‌هایی که ضبط شده توضیح می‌دهد واین وعده را به همه می‌دهد که بعد از ضبط سکانس نماز ظهر صحنه‌های شهادت حضرت عباس(ع) را نشانمان خواهد داد.
این بار به سمت دره‌ای حرکت می‌کنیم که خیمه گاه امام حسین (ع) بوده و قرار است صحنه‌های نماز در آنجا ضبط شود. نزدیک به 10 خیمه که کودکان بنی هاشم در کنارشان مشغول بازی هستند. دوربین از خیمه‌گاه به صف نمازگزاران پن می‌زند و در یک پلان تصویری از بازی کودکان و اقامه نماز یاران امام حسین (ع) را خواهیم دید. میرباقری در حال توضیح دادن این صحنه است که فریبرز عرب نیا؛ همان مختار میرباقری از راه می‌رسد. همانطورکه جوانروح پشت دوربین می‌نشیند تا پلان را فیلمبرداری کند از فرصت استفاده می‌کنیم و به سراغ عرب نیا می‌رویم تا بدانیم در این چند سال چه گذشته؟ به شرایط قبول نقش مختار اشاره می‌کند و می‌گوید:«به عنوان یک بازیگر برای قبول نقش‌هایم همیشه یکسری فاکتورها را مد نظر قرار می‌دهم؛کارگردان و فیلمنامه پیش از هر چیز و بعد از آن جمع همکاران که باعث می‌شود ببینم آینده کار و پیش‌بینی راجع به موفقیت آن درست از آب در خواهد آمد یا نه؟ راجع به این کار حدس می‌زدم که سالها از سینما دور بیفتم و قبول این نقش به نوعی خودکشی حرفهای بود منتها من زندگی را با فراز و فرودهایش دوست دارم، زندگی بدون ریسک و سختی زندگی نیست. دغدغه‌هایم چیزهای دیگری بود و من با قبول این نقش، فیلمی که در حال ساختش بودم و چاپ مجموعه داستان‌هایم را به تعویق انداختم و این ریسک هم بود که به راحتی این کار می‌توانست در نیاید، نه به‌خاطر اینکه کارگردان و عوامل خوب نبودند چراکه در ایران سیستم فیلمسازی ایمن نیست ولی با تمام این وجود خدا را شکر کار همان چیزی شد که انتظارش می‌رفت». سکوت می‌دهند و ما مجبوریم صحبت‌هایمان را با عرب نیا تمام کنیم. هنوز ضبط این پلان تمام نشده که جوانی خوش سیما به جمع ما اضافه می‌شود. می‌گویند بازیگر نقش حضرت عباس (ع) است و بار اولی است که بازی می‌کند، به سراغش می‌رویم و با او به سمتی می‌رویم که صدایمان ضبط را متوقف نکند. از او راجع به نقش می‌پرسیم و اینکه چگونه برای این سریال انتخاب شده است. خودش را کاوه فتوحی معرفی می‌کند و می‌گوید:«متولد سال 68 هستم و کامپیوتر می‌خوانم و به انتخاب عبدالله اسکندری در این سریال حضور پیدا کردم.» بازی در نقش قمربنی هاشم كار آساني نیست، فتوحی با تایید حرف ما ادامه می‌دهد:«کار بسیار سختی است چه از لحاظ معنوی و چه از این نظر که برای بار اول است که دارم بازی می‌کنم، خیلی کارها بود که باید یاد می‌گرفتم مثل شمشیر‌بازی و سوارکاری ولی خیلی به این قضیه اعتقاد دارم که همان کسی که حضور مرا در این سریال پذیرفت خودش نیز مرا حمایت خواهد کرد و اعتراف می‌کنم که در تمام طول کار حضور او را احساس کردم».
ضبط تمام می‌شود. مهندس ضرغامی رو به بازیگران و هنروران می‌گوید:«تمام شما برای حضور در این جمع ثبت‌نام شده‌اید و بودن شما در اینجا اتفاقی نیست».
به سوله می‌رویم، قرار است آنجا بعد از سخنرانی رئیس صدا و سیما صحنه‌های شهادت حضرت عباس (ع) را پخش کنند. ضرغامی در ادامه می‌گوید: «هر کس به اندازه توان خود سهمی را جست‌وجو می‌کند و چه زیباست این سادگی و بی‌پیرایگی که بر این جمع حکمفرماست. همه ما منتظریم تا از معنویت نهفته در این سریال بهره ببریم».
چراغ‌ها را خاموش می‌کنند. کنار نهر علقمه است و عباس مشک به دوش به سراغ آب می‌رود. مشتی را که از آب نهر پرکرده خالی می‌کند و در جواب شمر که به او پذیرفتن امان‌نامه را پیشنهاد می‌دهد مشک آب را پر می‌کند. از جا برمی‌خیزد. باید مشک را به خیمه‌گاه برساند؛ حتی اگر دستانش، سرش و چشمانش را از دست بدهد. ارسال نظر
پربیننده