نزول وحی بر پیامبری امی و درس نخوانده، در سرزمینی که دانایی و دانستن در آن رواج نداشت، آن هم با آیات ابتدایی سوره «علق»، تاکید بر «اقرا»، «علم» و «قلم» همه سرآغاز دوران «دانش» را بشارت می‌داد. «بخوان به نام پروردگارت که جهان را آفرید. همان خدایی که انسان را از خون بسته به وجود آورد. بخوان که پروردگارت از همه بزرگوارتر است. همان پروردگاری که به وسیله قلم تعلیم داد». این آیات نخست، از تکامل جسم انسان از یک موجود بى‌ارزش مانند «علقه» خبر مى‌دهد و از سوى دیگر، از تکامل «روح» به وسیله تعلیم و تعلم بویژه از طریق قلم سخن مى‌گوید.
نقطه آغاز رسالت پیامبر و دعوت اسلام، بر مبنای خواندن و مطالعه شکل گرفت. تمدن‌های دیگر از کتاب، بهره بسیار برده‌اند و فرهنگ خود را با آن تقویت کرده و رشد داده‌اند. اسلام نیز پس از کتابت وحی توسط صحابی مورد اعتماد پیامبر(ص) و ترویج آن گسترش یافت. مردم بلاد و سرزمین‌های دیگر، بیش از آنکه اسلام را به کشورگشایی خلفا و حاکمان سده‌های بعدتر شناخته باشند، آن را با نوشته‌ها و کتابت‌هایی که از قرآن کریم وجود داشته و با اختیار دریافت کردند.
قلم‌های مومن و متعهد با روشنگری سرآغاز یک اصلاح و آگاهی‌بخشی می‌شوند و فساد و تباهى اجتماعات نیز از قلم‌هاى مسموم و فاسد مایه مى‌گیرد. قرآن مجید سوگند به قلم و آنچه با قلم مى‌نویسند، یاد کرده، یعنى هم به «ابزار» و هم به «محصول» آن ابزار، آنجا که مى‌فرماید: «ن وَ الْقَلَمِ وَ ما یَسْطُرُون». از مهم‌ترین رویدادهاى زندگى بشر پیدایش «خط» و راه افتادن قلم بر صفحه کاغذها یا سنگ‌ها بود و همان بود که دوران تاریخ را از ما قبل از تاریخ جدا کرد. خط، نوشتن، کتابت و کتابخوانی از سنت‌های ارزشمندی است که اسلام بر آنها تاکید و توجه دارد، زیرا که کتاب ابزار دانش‌پژوهی است و دانش شاخص برتری است. ائمه اطهار علیهم‌السلام در تشریح آیات و اصول اسلام پیرامون کسب دانش، مطالعه و کتاب سخنان ارزنده‌ای دارند که جا دارد در آنها بسیار تأمل شود. امام صادق علیه‌السلام پیرامون دانش می‌فرمایند: «اَلْعلمُ اصلُ کلِّ حالٍ سَنِیِّ و منتهی کل منزلَه رَفیعهَ» علم اصل همه صفت‌های خوب است و منشأ جمیع کارهای نیکوست.
در بحث نگارش و کتابت هم روایات متعددی وجود دارد. ادیب مختار از زبان هلال‌بن یسار نقل می‌کند که «دیدم رسول خدا صلی‌الله علیه وآله وسلم به اصحاب خود علم و حکمت بیان می‌فرماید. پس گفتم: ای رسول خدا برای من آنچه را که به اصحاب فرمودی تکرار کن. رسول خدا صلی‌الله علیه وآله وسلم فرمود: آیا قلم و دوات همراه داری؟ گفتم: نه. حضرت فرمود: قلم و دوات را از خود جدا مکن که خیر و برکت تا روز قیامت در دوات و قلم و اهل آن است».
در جملاتی نیز سفارش شده است که «قیِّدوا العِلَم بالکتابَهِ» با نوشتن دانش را به بند بکشید. اندیشمندان و علمای اسلام با تأسی از سخنان ائمه اطهار علیهم‌السلام به علم و دانش و کتابت بسیار اهمیت می‌دادند و در این راه تلاش‌های فراوانی در علوم متفاوت من‌جمله در تدوین علوم انسانی به‌عمل آوردند.
یکی از دلایل رواج علم و معرفت در قرون پرافتخار اسلام رواج صنعت کاغذ بود. هنوز قرن اول هجرت تمام نشده بود که مسلمانان صنعت تهیه کاغذ را از ماوراءالنهر به داخل بلاد عرب بردند. کارخانه کاغذسازی بغداد در قرن دوم گسترش یافت. مصر هم در همان قرن کارخانه کاغذسازی داشت. طولی نکشید که در سایر سرزمین‌های تحت حاکمیت اسلام حتی در سیسیل و اندلس هم صنعت کاغذ راه یافت. در زمان امام هشتم شیعیان(ع) که اروپای غربی هنوز کاغذ و کتابت را نمی‌شناخت کاغذ در بغداد به قدری زیاد بود که در یکی از تواریخ آن دوره آمده است، یکی از بزرگان طبرستان در سفر حج کاغذ می‌خرید و به جای هیزم می‌سوزاند. از برکت وجود کاغذ در زمان یعقوبی در بغداد بیشتر از 100 کتابفروشی وجود داشت. بیت‌الحکمه منتسب به مأمون کتابخانهای معتبر داشت. کتابخانه عضدالدوله دیلمی در شیراز چندان عظیم بود که مقدسی می‌پنداشت هیچ کتابی در انواع علوم تألیف نشده است الا اینکه نسخه‌ای در آنجا هست. نظیر همین وصف درباره کتابخانه سامانیان هم صادق بود که ابن‌سینا مدت‌ها در آن به مطالعه و استنساخ کتب اشتغال داشت. کتابخانه شخصی صاحب بن عباد، وزیر فخرالدوله دیلمی که می‌گویند 400 شتر برای حمل آنها لازم بود معروف است. زمان الحاکم کتابخانه فاطمیان مصر 100 هزار کتاب داشت و این تعداد در زمان مستنصر فاطمی به 200 هزار رسید و این کتاب‌ها به اهل علم عاریه داده می‌شد. در غرناطه در عصر امویان 7 کتابخانه عمومی وجود داشت در صورتی که حتی 4 صد سال بعد از این تاریخ شارل عاقل که خواست کتابخانهای درست کند بعد از سال‌ها سعی، کتاب‌هایش به 1000 جلد هم نرسید و ثلث آن نیز ادعیه و اوراد راهبان و کشیشان بود.
در حقیقت مسلمین مؤسسان واقعی کتابخانه‌ها عمومی در عالم بوده‌اند و نیکــــوکارانـــــش در تأسیس و وقـف کردن کتابخانه‌های عام‌المنفعه مکرر با یکدیگر رقابت می‌کردند. این در حالی است که در غرب برخوردی بسیار غیرفرهنگی با کتاب و کتابخانه‌ها می‌شد. یکی از پدران روحانی کلیسا، کتابخانه موزا یونس را تعطیل و دانشمندان را تار و مار کرد. در 366 میلادی در زمان یکی از قیصرهای بیزانس، این کتابخانه تبدیل به کلیسا شد و کتاب‌هایش را در بخاری به مصرف گرم کردن رساندند. اما مسلمانان دلباخته کتاب بودند آن هم کتاب‌هایی درباره مسائل خشک مانند هندسه و مکانیک، طب، نجوم و فلسفه و علومی از این قبیل که به نگارش در آورده بودند و حفظ می‌کردند. حتی مسلمانان برای جمع‌آوری آثار و کمک گرفتن از اندیشمندان دیگر کشورها فرستادگانی مخصوص با اختیارات وسیع و پول کافی از بغداد به بیزانس و هندوستان و دیگر جاها فرستادند. خلفا، وزرا و بزرگان اسلامی هر کدام کتابخانه‌های مخصوص داشتند و در قلمرو حکومت اسلامی کتابخانه‌های عمومی و خصوصی فراوان وجود داشت و مساجد و بیمارستان‌ها نیز هر کدام دارای کتابخانه مخصوص به خود بودند. همین کتاب‌ها و کتابخانه‌ها در گسترش فرهنگ و تمدن اسلامی موثر بودند. آمار این کتابخانه‌ها و کتاب‌های موجود در آنها را در منابع مختلف تاریخی از جمله «فهرست ابن ندیم» می‌توان یافت که چقدر کتاب و کتابخوانی و گردآوری کتب در میان مسلمانان رایج بوده است. (کتاب و کتابخوانی در مکتب تشیع- سیدمجید میرمحمدی). با اینکه در جهان اسلام مکاتب و مذاهب گوناگونی وجود دارد، مکتب تشیع در میان آنان در تولید علوم و اندیشه و نشر و حفظ و نگهداری کتاب سرآمد است. معاریف شیعه در موضوعات گوناگونی قلم فرساییده و مقاله‌ها و رسائل و کتب فراوانی در قرون اولیه اسلام به نگارش درآورده‌اند.
اگرچه برخی چون جرجی زیدان (1914م) مورخ و نویسنده نامدار مسیحی در مکتوبات خود تلاش کرده است شیعه را در اقلیت و ضعف نشان دهد اما علمای بزرگ اسلام تلاش این عده را ناکام گذاشتند و با جمع‌آوری کتب و تالیفات تشیع مطالب غیرواقعی اینان درباره تاریخ شیعه را رد کردند. جرجی زیدان در کتاب «تاریخ آداب اللغه العربیه» سخنی را به این مضمون می‌نویسد: «شیعه طایفه‌ای بود کوچک و آثار قابل اعتنایی نداشت و اکنون شیعه‌ای در دنیا وجود ندارد».
این دروغ‌پراکنی‌ها البته موجب شد چهره‌های شاخصی چون استاد آقابزرگ تهرانی و 2 همردیف و دوست علمیش سیدحسن صدر (م 1354 ق) و شیخ محمدحسین کاشف الغطا (م 1373) هر یک کاری را بر عهده گیرند. در نتیجه علامه سیدحسن صدر درباره حرکات علمی شیعه و نشان دادن سهم آنان در تأسیس و تکمیل علوم اسلامی کتاب ارزشمند «تأسیس الشیعه لعلوم‌الاسلام» را نوشت. شیخ محمدحسین کاشف الغطا نیز کتاب «تاریخ آداب اللغه» جرجی زیدان را نقد کرد و نقدی جامع و علمی بر هر 4 جلد کتاب جرجی زیدان نوشت و مطالب مشتبه را به اصول اصلی بازگرداند و مؤلف را به اشتباهات و خطاهایش- حتی خطاهای املایی ـ متوجه کرد طوری که در محافل علمی آن روز صدا کرد و کشیش دیگری با استفاده از مطالب کاشف الغطا نقد دیگری بر جرجی‌زیدان نوشت.
اما شیخ آقا بزرگ از میان این 3 بار علمی متعهد شد فهرستی برای تألیفات شیعه بنوسید و چنین بود که کار بزرگ و گسترده‌ای با نام الذریعه در فرهنگ شیعه آغاز شد. تهیه و تدوین الذریعه تنها نوشتن یک دایره..المعارف بزرگ نبود یا تنها کتاب‌شناسی توصیفی شیعه نبود حتی تنها تاریخ یک دوره حوزه‌ها و دانشگاه‌های شیعه هم نبود اینها همه بود ولی همه اینها نبود بلکه معلوم کرد که شیعه در طول تاریخ همیشه در حرکت‌های علمی و فرهنگی پیشتاز بوده و حریم کتاب و قلم را همواره بیشتر از دیگران پاس داشته است.
یکی از شاخص‌ترین چهره‌های معاصر جریان پاسدار فرهنگ مکتوب تشیع و جهان اسلام در دوره معاصر آیتالله سید شهاب‌الدین مرعشی‌نجفی بود که به بهانه 7شهریور، سالروز ارتحال این عالم جلیل‌القدر به وسعت تلاش وی در حفظ و حراست از مکتوبات جهان اسلام خواهیم پرداخت.
آیتالله مرعشی‌نجفی در سال ۱۳۱۵ق/ ۱۲۷۶ش در نجف به دنیا آمد. نخست نزد پدر بزرگوارش آیتالله سیدشمس‌الدین محمود حسینى مرعشى نجفى (متوفى١٣٣٨ق) که خود از علماى بزرگ آن زمان به شمار مى‌آمد و نیز شیخ مرتضى طالقانى، شیخ محمدحسین اصفهانى، حاجیه خانم بى‌بى شمس شرف‌بیگم طباطبایى (جده مادرى خود) مقدمات علوم را آموخت. سلسه نسب ایشان با ٣٣ واسطه به حضرت امام زین‌العابدین على بن‌الحسین (ع) مى‌رسد. نسب سادات مرعشى از معتبرترین سلسله نسب‌هاى سادات به شمار مى‌آید که بیشتر در شهرهاى قم، تهران، رفسنجان، دماوند، قزوین، مازندران، خوزستان و آذربایجان سکونت داشته‌اند. بیشتر نیاکان ایشان عالمانى دین‌پژوه یا پزشکانى حاذق یا حاکمانى صالح و با تدبیر بودند. بیش از 200 سال حکومت طبرستان آن روز (مازندران و گلستان فعلى) در دست اجداد ایشان بوده است. سیدقوام‌الدین مرعشى، معروف به میربزرگ، سرسلسله سلاطین مرعشى طبرستان در سده هشتم هجرى است که قبر شریفش در شهر آمل در ایران زیارتگاه اهل آن دیار است.
آیتالله مرعشى از معدود علمایى است که از استادان زیادى کسب فیض کرده است. او در بسیارى از علوم سرآمد اقران خود بود. استادان ایشان در شمار برجسته‌ترین استادان حوزه علمیه نجف اشرف ـ که در آن زمان بزرگ‌ترین مرکز علمى جهان تشیع به شمار مى‌رفت ـ قرار داشتند. دیرى نپایید که با بهره‌گیرى از استادان خود، به اخذ درجه اجتهاد ـ که بالاترین درجه علمى حوزه‌هاى علمیه است ـ نائل شد.
آیتالله مرعشى چند سال پس از نیل به مقام رفیع اجتهاد، در سال ١٣۴٢ق/١٩٢۴م به ایران سفر کرد و پس از تشرف به مشهد مقدس، به تهران رفت و در آنجا لحظه‌اى از تحقیق و استفاده از استادان برجسته بازنماند و از بزرگانى چون شیخ عبدالنبى نورى، شیخ حسین نجم‌آبادى و میرزا طاهر تنکابنى بهره گرفت.
سرانجام در سال ١٣۴٣ق/١٩٢۵م به قم رفت و به دعوت و درخواست آیت‌الله‌العظمى حاج شیخ عبدالکریم حائرى‌یزدى، مؤسس حوزه علمیه قم، در آنجا سکونت اختیار کرد. از همان سال به عنوان مدرس رسمى درجه اول حوزه علمیه برگزیده شد. دیرى نپایید که در شمار مراجع بزرگ تقلید درآمد و میلیون‌ها نفر از شیعیان کشورهاى مختلف، از جمله ایران، عراق، لبنان، کویت، احسا و قطیف عربستان، امارات عربى، بحرین، پاکستان، هند و ترکیه و بخشى از کشورهاى آفریقایى، مانند زنگبار، از ایشان تقلید مى‌کردند.
بیش از 68 سال تدریس در حوزه علمیه قم و نیز قبل از آن در نجف اشرف و تربیت هزاران شاگرد که هر یک خود در زمره بزرگان اسلام بوده، بخشی از خدمات آن عالم فرزانه به حساب می‌آید. بنیاد صدها مدرسه علمیه و هزاران مسجد، حسینیه، کتابخانه و مراکز فرهنگی، رفاهی و درمانی در قم و شهرستان‌های داخل و خارج کشور و نیز احیا و اشاعه آثار دانشمندان متقدم اسلامی، همچنین تالیف و تصنیف بیش از 100 اثر در علوم مختلف اسلامی بویژه فقه، اصول، کلام تفسیر، درایه، انساب و ادبیات، از دیگر خدمات ایشان است. آیتالله مرعشی در طول عمر پربرکتشان بیش از 148 کتاب، رساله و مقاله به رشته تحریر در آوردند که شمار بسیاری از آنها هنوز به چاپ نرسیده‌است.
تأسیس مدارس علمیه یکی از فعالیت‌های وی بوده که مدرسه مهدیه و مدرسه شهابیه از جمله آنهاست. آیتالله مرعشی‌نجفی در زندگی سیاسی خود نیز همواره از نهضت آیتالله خمینی حمایت کرد و به افشای حکومت پهلوی پرداخت. ایشان هرگز نتوانست به زیارت کعبه مشرف شود، زیرا می‌فرمود، استطاعت و تمکن مالی که لازمه وجوب تشرف به خانه خداوند کریم است، ندارم. (چون تمام درآمد خود را صرف خرید کتب می‌کرد).
کتابخانه آیتالله العظمی مرعشی‌نجفی از بزرگ‌ترین کتابخانه‌های کشور و در ردیف کتابخانه مجلس شورای اسلامی و کتابخانه آستان قدس رضوی است. این کتابخانه هم اکنون بیش از ۲۵۰۰۰۰جلد کتاب چاپی و ۲۵۰۰۰ جلد کتاب خطی دارد. این کتابخانه بسیاری از کتب خطی اسلامی جهان را داراست. بسیاری از این کتب جزو نفیسترین و باارزش‌ترین متون تاریخی است که قرن‌ها از عمر آنها میگذرد. آیتالله مرعشی در دوران جوانی که در حوزه علمیه نجف مشغول تحصیل بود به گردآوری کتب خطی پرداخت. وی که شاهد به غارت رفتن منابع اسلامی و نسخ خطی بود، تاب نیاورد و با شهریه ناچیز طلبگی به خرید کتب خطی پرداخت تا این میراث فرهنگی را از دستبرد بیگانگان حفظ کند. گاه شب‌ها در یک کارگاه برنج‌کوبی کار می‌کرد، روزها روزه استیجاری میگرفت و نماز استیجاری می‌خواند، تا هزینه خرید کتب را تهیه کند. آیتالله مرعشی‌نجفی پس از مهاجرت به قم، کتب خطی را همراه خود به ایران آورد. در قم نیز به خرید نسخ خطی و کتب ارزنده اقدام کرد. پس از مدتی به دلیل کمبود جا، کتاب‌ها را از منزل به کتابخانه مدرسه مرعشیه انتقال داد. پس از چندی طبقه سوم این مدرسه به عنوان کتابخانه ساخته شد که در نیمه شعبان ۱۳۸۶ ق. / ۲۸/۸/۱۳۴۵، با بیش از 10 هزار جلد کتاب چاپی و 2 هزار جلد کتاب خطی افتتاح شد.
استقبال روزافزون طلاب و علما برای مطالعه، کمبود فضای مناسب برای کتابخانه و خرید کتاب‌های جدید موجب شد ایشان کتابخانه بسیار بزرگی (کتابخانه فعلی) را تأسیس کند که در نیمه شعبان ۱۳۹۴ ق. ۱۲/۶/۱۳۵۳ با حدود 16 هزار جلد کتاب چاپی و خطی افتتاح شد. کتابخانه آیتالله مرعشی‌نجفی اکنون همانطور که بیان شد با دارا بودن بیش از ۲۵۰۰۰۰ جلد کتاب چاپی و ۲۵۰۰۰ جلد کتاب خطی به مسؤولیت حجت‌الاسلام دکتر سیدمحمود
مرعشی‌نجفی- فرزند ایشان- در خدمت طلاب، فضلا، دانشجویان، دانش‌آموزان، محققان و نویسندگان است. این کتابخانه به خاطر نسخه‌های خطی نفیس و ارزشمند و گاه منحصر به فرد و کتب قدیم مهم و کمیاب مورد توجه وافر نویسندگان، دانشمندان، مراکز علمی و تحقیقاتی سراسر جهان است. اکنون این کتابخانه شهرت جهانی دارد و با 400 مؤسسه، مرکز علمی و کتابخانه در سراسر جهان ارتباط دارد. کهن‌ترین نسخه خطی «زبور» نیز در این کتابخانه در قم نگهداری میشود.
همچنین این کتابخانه نخستین کتابخانه کشور به لحاظ حجم عظیم نسخه‌های خطی کهن دینی و سومین کتابخانه جهان اسلام است که ۶۵۰۰۰ عنوان نسخه خطی به زبان‌های فارسی، عربی، ترکی، اردو، لاتین و سانسکریت و برخی خطوط قدیم دیگر در موضوعات علوم اسلامی و... در آن نگهداری میشود که بعضاً در نوع خود منحصر به فرد است. کهن‌ترین نسخه خطی اسلامی به خط کوفی بخشی از قرآن کریم است که مربوط به نیمه نخست سده دوم هجری و بخشی دیگری به خط علی ابن هلال مشهور به ابن بواب مربوط به سال ۳۹۲ قمری است که روی پوست نگاشته شده است. کهن‌ترین نسخه غیرخطی غیراسلامی نیز مجموعه‌ای از زبور روی پوست به خط لاتین از سده دوازدهم میلادی و بخش‌هایی از انجیل به خط قدیم حبشی مربوط به سده دوازدهم و سیزدهم میلادی است که در این مجموعه عظیم فرهنگی وجود دارد.
امام خمینى(ره)، در بخشى از پیام خود در تاریخ ٢۴/١٢/۶٧ به دولت وقت درباره این کتابخانه چنین مرقوم داشته‌اند: «کتابخانه حضرت آیتالله آقاى نجفى‌مرعشى ـ دامت برکاته‌ـ از کتابخانه‌هاى کم‌نظیر و شاید بتوان گفت بى‌نظیر ایران است…».
تلاش‌های شهاب‌الدین اسلام، برای تهیه کتب و در امان نگه داشتن مکتوبات جهان تشیع از دست استکبار و ناآگاهی‌های موجود در میان مردم، بی‌شماره است؛ از روزه‌های طولانی‌مدت تا کتابت فراوان، از شب‌زنده‌داری‌ها و کار فراوان تا فروختن البسه شخصی و همه آنچه متواتر درباره تلاش غیرقابل توصیف این فخر جهان اسلام است. آیتالله سید شهاب‌الدین مرعشی‌نجفی اما در خاطره مردم به ویژگی‌های متعدد شناخته میشود. خاطره شعر شهریار و «علی‌ای همای رحمت» تا کرامات دیگر، همراهی خستگی‌ناپذیر با امام خمینی(ره) و پیشبری انقلاب تا آنجا که در سال‌های آغاز نهضت و بهانه‌جویی‌های برخی دیگر از علما، آیتالله مرعشی در نامه‌ای می‌نویسد: «چنانچه کراراً این جانب عقیده خود را اظهار کردهام، عرض می‌کنم که حضرت آیتالله خمینی ـ دامت برکاته ـ یکی از مراجع تقلید عالم تشیع هستند و از اساطین روحانیت اسلام و از مفاخر عالم تشیع.» و برای همراهی انقلاب بیانیه‌های متعدد صادر می‌کند و مردم را به نهضت می‌خواند. وصیتنامه و سفارشات اخلاقی و ساده ایشان امروز چراغ راه کسانی است که قدم در اعتلای فرهنگ شیعه بر می‌دارند. ایشان در بخشی از وصیتنامه به فرزند ارشد خود می‌آورند: «و سفارش می‌کنم او را که دامن همت به کمر زده و با اراده تمام و آهنین آماده ترویج دین حنیف و دفاع از مذهب حقه اثنی‌عشری باشد، چه این مذهب غریب است و با فریاد بلند آوا سر می‌دهد: آیا کمک‌کننده‌ای هست که دفاع از من کند؟ و نمی‌بینیم کسی لبیک گفته و ناله او را پاسخ دهد مگر عده کمی که پروردگار کوشش‌های آنان را سپاسگزاری کند».
آیتالله مرعشی در 7شهریور 1369شمسی دار فانی را وداع می‌گوید. این عالم جلیل‌القدر درباره انگیزه دفن شدن در محل کتابخانه به فرزند ارشد خود می‌گویند: «حقیر با آنکه محل دفن مناسبی در حرم مطهر بی‌بی فاطمه معصومه (سلام‌الله علیها) برایم از سالیان قبل در نظر گرفته شده، لکن میل دارم در کنار کتابخانه عمومی زیر پای افرادی دفن شوم که به دنبال مطالعه علوم آل‌محمد (صلی‌الله علیه وآله) به این کتابخانه می‌آیند».