حجت‌الاسلام و المسلمین سید سعید لواسانی*: ما در یادداشت‌های متعدد درباره غضب و آثار و پیامدها و راه‌های برون‌رفت از آن سخن گفتیم. در این شماره درباره یکی از جلوه‌های خطرناک غضب یعنی «انتقام» سخن می‌گوییم. اصل «انتقام»، «نقم» به معنای سرزنشِ و عیب‌جویی همراه با نارضایتی است. [کتاب العین: 5/181] برخی هم گفته‌اند «نقم» صرف انکار و سرزنش بر کاری است و 2 مرتبه دارد؛ سرزنش زبانی و کیفر دادن. [مفردات: 822] اما «انتقام» سرزنشی است که نتیجه آن کیفردادن و تنبیه‌کردن است. [مقاییس اللغه: 5/464] پس «انتقام» کیفر و عقوبت نسبت به کاری است که انجام شده است. [کتاب العین: 5/181] یعنی در معنای «انتقام» هم کیفر خوابیده است و هم سرزنش. [التحقیق: 12/227] و این کیفر و سرزنش گاهی به زبان است و گاهی به عمل. این واژه در قرآن هم به همین صورت آمده است، با این تفاوت که اگر انتقام به خدا نسبت داده شود، کیفر همراه با سرزنش است و اگر به انسان‌ها نسبت داده شود، کیفر و سرزنش به همراه تلافی‌کردن را دربردارد.
بنابراین انتقام در بشر دارای 3 عنصر اساسی است: سرزنش، کیفر و تلافی؛ چه زبانی و چه عملی، و شامل نکوهش یا توبیخ زبانی، چه انکار عملی، تنبیه بدنی، مجازات قانونی و امثال آن می‌شود. بدین‌سان اگر کسی عملی- ستم یا اذیتی- نسبت به دیگری انجام دهد و او مثل یا بیشتر از آن را نسبت به اولی تلافی کند، این را انتقام می‌گویند. اما انتقامی که در مباحث اخلاقی مطرح می‌شود، شرط دیگری هم دارد و آن اینکه ملازم به جهت شرع و حلال و حرام انتقام نباشد بلکه صرف حس انتقام بدون توجه به حقوق شخص دیگر باشد، این انتقامی است که نتیجه غضب و مذموم است و بنیان فرد و جامعه را به خطر می‌اندازد و آفت روح انسان است، زیرا کینه و حقدی است که آدمی دلش می‌خواهد از دیگری انتقام بگیرد و تا او را به زمین نزند، آرام نمی‌گیرد. این حس انتقام‌جویی و دلیل آن ضعف نفس است. توضیح بیشتر آن‍که اذیت‌ها و ستم‌هایی که به انسان می‌شود، 2 دسته است؛ برخی را قصاص یا غرامت است، مثل اینکه کسی دیگری را مجروح کرد، انتقام آن، قصاص یا دیه‌ای است که شرع معین فرموده است اما برخی دیگر قصاص و غرامت ندارندمثل غیبت، فحش، تهمت و خیلی از ستم‌های زبانی نسبت به دیگران. مثلاً کسی غیبت ما را کرد، ما هم انتقام بگیریم و غیبت او را بکنیم. این امور مقابله به مثل و انتقام ندارد. پس اگر کسی غیبت ما را کرد، به ما تهمت زد، فحش داد، مسخره کرد، ما چه بکنیم؟ شرع انور برای این امور مقابله به مثل تعیین نفرموده است، پس او را به خدا بسپاریم، بلکه از او درگذریم و با کرامت از او دور شویم. قرآن در 2 آیه به این مطلب اشاره می‌کند: «وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً» [فرقان: 63]«وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِراماً» [فرقان: 72] رفتار و گفتاری که بیهوده و جاهلانه است، مقابله به مثل ندارد، بلکه باید با بزرگواری از آن گذشت و حتی در مقابل آن پاسخی درخور کرامت دینی و بدون بیهوده‌گویی و گناه داد. انتقام در برابر اینگونه اذیت‌ها، تنها خوشایند نفس است و حتماً خود را به هلاکت می‌اندازیم و جامعه را هم فاسد می‌کنیم. پیامبر اکرم(ص) می‌فرمایند: «مَنْ أَذَاعَ فَاحِشَةً کَانَ کَمُبْتَدِئِهَا وَ مَنْ عَیَّرَ مُؤْمِناً بِشَیْءٍ لَمْ یَمُتْ حَتَّى یَرْتَکِبَهُ؛ هرکس کار زشتی را آشکار کند، همانند عمل‌کننده آن است و هرکس مومنی را به چیزی عیب‌جویی کند، نمیرد تا خود آن را مرتکب شود». [الاختصاص: 229]
انتقام، آشکارکردن زشتی و عیب‌جویی نیست؟ اخلاق الهی به ما حکم می‌کند حتی در دعوا و اختلاف، بزرگوارانه برخورد کنیم. امام صادق(ع) می‌فرمایند: «إِذَا وَقَعَ بَیْنَکَ وَ بَیْنَ أَخِیکَ هَنَةٌ فَلَا تُعَیِّرْهُ بِذَنْبٍ؛ هنگامی که بین تو و برادر دینی‌ات امر ناپسندی رخ داد، او را به گناهی عیب‌جویی مکن». [همان]
حتی اگر کسی ما را به عیبی که در ما هست عیب‌جویی کرد، ما حق نداریم عیبش را بیان کنیم. پیامبر اکرم(ص) می‌فرمایند: «عَلَیْکَ بِتَقْوَى اللَّهِ فَإِنِ امْرُؤٌ عَیَّرَکَ بِشَیْءٍ یَعْلَمُهُ فِیکَ فَلَا تُعَیِّرْهُ بِشَیْءٍ تَعْلَمُهُ فِیهِ؛ یَکُنْ وَبَالُهُ عَلَیْهِ وَ أَجْرُهُ لَک؛ تقوای خدا را رعایت کن و اگر کسی تو را به چیزی که از تو می‌داند، عیب‌جویی کرد، تو او را به چیزی که از او می‌‌دانی، عیب‌جویی مکن تا نتیجه زشت گناه بر او سنگینی کند و پاداشش برای تو باشد».[مجموعه ورام: 1/110]
دلیل این دستور چیست؟ عیب‌جویی موجب ترویج زشتی در جامعه اسلامی است و در اسلام چنین چیزی نیست. پیامبر اکرم(ص) می‌فرمایند: «الْفُحْشُ وَ التَّفَحُّشُ لَیْسَا مِنَ الْإِسْلَامِ فِی شَیْءٍ وَ إِنَّ أَحْسَنَ النَّاسِ إِسْلَاماً أَحْسَنُهُمْ أَخْلَاقاً» [همان] «ناسزاگویی و دشنام‌گویی در اسلام نیست، بهترین مردم در نگاه اسلام، خوش‌اخلاق‌ترین آنان است».
تازه در اموری هم که قصاص و دیه تشریع شده است، فرموده است عفو به تقوا نزدیک‌تر است: «وَ أَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى» [بقره 237] «فَمَنْ عُفِیَ لَهُ مِنْ أَخیهِ شَیْءٌ فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَ أَداءٌ إِلَیْهِ بِإِحْسان» [بقره 178].
* امام جمعه شمیرانات