مرتضی اسماعیل‌دوست: هفدهمین دوره جشنواره نمایش‌های آیینی و سنتی روز گذشته با برگزاری مراسم اختتامیه و انتخاب افراد برگزیده به کار خود پایان داد، اما آنچه رهاورد چنین سفره‌ای در سرای تئاتر کشور بوده، از سویی امیدواری به حضور چهره‌هایی خلاق در عرصه کارگردانی و نویسندگی و بازیگری است و از طرفی کم‌مایگی در بهره‌گیری از ظرفیت‌های گسترده نمایش‌های آیینی به لحاظ ظرفیت بالای داستانی و جذابیت‌های روایی اینگونه آثار. در کنار نمایش‌هایی که شاید بسیاری به لحاظ بن‌مایه داستانی در راستایی همگون به سر می‌بردند، نگاهی داریم به 2 نمایش اجرا شده در این دوره از جشنواره.
اگر شبی از شب‌های تهران مسافری
کارگردان: احمد صمیمی و هما پریسان
پیش از این عنوان «اگر شبی از شب‌های تهران مسافری» را در مجموعه داستانی خوانده بودیم که در ژانر‌های مختلفی نوشته شده و ایتالو کالوینو در 56 سالگی این کتاب را به نگارش درآورده بود. کتابی بی‌پایان به مثابه چرخش بی‌انجام اما باسرانجام گلوله برفی داستان بر کوه مواجهه با آن. نویسنده در جایی از کتاب می‌گوید: «انتظار دارم خواننده‌هایم چیزی را در کتاب‌هایم بخوانند که من خودم آن را نمی‌دانم و این را فقط می‌توانم از کسانی انتظار داشته باشم که منتظرند چیزی را بخوانند که خود آنها آن را نمی‌دانند.» اما نمایش ارائه‌شده در جشنواره هفدهم آیینی و سنتی درباره مرد سیاهی است که در یک مراسم عروسی در حال سیاه‌بازی است و خیلی ولع پول دارد و آن‌قدر در معرکه‌بازی پول در دهانش جمع میکند که سرانجام خفه میشود و میمیرد. این مُرده، مصیبتی برای بسیاری به جا خواهد گذاشت و جسد وی میان آدم‌های مختلفی دست به دست میشود و هریک از هراس دچار شدن به اتهام قتل از پذیرش جسد سیاه‌باز مرده اجتناب می‌کنند. در این میان فردی که خواستگار دختر خانواده بوده، در تصوری اشتباه، سیاه را داماد خانواده می‌پندارد و به قصد کشتن وی، وارد عمل میشود و در نهایت قتل، صاحبی می‌یابد و مرد مجنون که گمان بر این داشته خود به این عمل دست زده، توسط گزمه دستگیر میشود. این اثر که ظاهری طنز و کمدی دارد، نگاهی نقادانه به شرایط زیست فکری برخی از مردمان زمانه را دنبال میکند. نویسنده و کارگردان این اثر نمایشی با استفاده از نعش سیاهی که در مراسم عروسی جان میدهد یک سفر شبانه در بام‌‌ها و سردابه‌‌های شهر را طی کرده تا مخاطبان را با آدم‌های مختلفی از طبقات اجتماعی آشنا کند. خان اول مربوط به عروسی دختر مرد متمولی است که برای دخترش مراسم پرزرق و برقی گرفته و غذا میدهد. مرد ثروتمند با مرگ ناگهانی سیاه برای اینکه شر جسد گریبانش را نگیرد، او را به مکانی دیگر منتقل میکند و این شروع درامی است که مخاطب را با آدمها و اتفاقات ریز و درشت تراژیک و خنده‌داری مواجه میکند. «اگر شبی از شب‌های تهران مسافری» در چارچوب حکایت‌های روایی نقل میشود و راوی اقدام به هدایت روایت و پیشبرد داستان نزد مخاطب میکند. نمایش‌های حکایتی که برگرفته از قصه‌های هزار و یک شب است و شمه‌ای از حکایت‌هایی سنتی با قابلیت‌های داستانی متنوع و پیچیدگی‌های ساختاری است که در برابر مخاطب قرار می‌گیرد. شاید بسیاری با داستان بنده‌ای که برای میهمانی به خانه مردی می‌‌رود آشنا باشند که شخصی هنگام غذا خوردن لقمه‌‌ای در گلویش گیر میکند و زن و شوهر میزبان به تصور مرگ او، جسدش را به جایی دیگر حواله می‌‌دهند و هر کس با جسد برخوردی متفاوت میکند و به تصور آنکه خود با حرکتی غیرعمد او را به قتل رسانده آن جنازه بینوا را به جایی دیگر می‌اندازد، داستانی که در پایان با بیرون آوردن لقمه از گلوی مرد بیچاره پایان می‌یابد.
«اگر شبی از شب‌های تهران مسافری» نیز تاویلی از ادبیات کهن است که به شکلی امروزین نمایش می‌یابد. شکلی که در آن اگرچه زبان یکی از مهم‌ترین شاخصه‌‌هاست اما تا جایی است که در ساختار کلی اثر جای گیرد و با تار و پود آن تنیده شود، نه مانند بسیاری از نمایش‌هایی که با تاکید بر زبان، سوهان روح تماشاگر می‌شوند.
در نمایش «اگر شبی از شب‌های تهران مسافری» به کارگردانی احمد صمیمی و هما پریسان آنچه پایه داستان را می‌آفریند، اتفاقی نامتعارف است. اتفاقی که در حکایت اصلی نیز به‌عنوان نقطه شروع داستانی چرخشی در نظر گرفته شده است. مردی بینوا میمیرد و جسد او دست به دست میشود و با پیشرفت داستان، تفاوت‌های ساختار نمایش با ساختار حکایت مشهود میشود. تفاوت‌هایی که با جزئی‌‌ترین نشانه‌‌ها شکل می‌‌گیرند. نشانه‌‌هایی مثل صدای داش‌آکل که مرجان را در تاریکی شب صدا می‌‌زند و حضور شبح‌وار او که در صحنه‌‌های بعد به حضوری تعیین‌کننده تبدیل میشود.
مجلس شبیه خوانی قتل خیابان امیریه
نوشته محمود خسروپرست به کارگردانی شیرین کاشفی
نمایشی اتوبیوگرافی درباره روزهای آخر زندگی درویش خان، از بزرگان شعر و موسیقی معاصر ایران در اواخر عهد قجری است که در زمانی زیست می‌کرد که به‌تدریج مظاهر غربی با پیروزی انقلاب مشروطه به ایران راه پیدا کرده بود و حال در اجرای جدید شیرین کاشفی به نقد این جریان و نگاه یکسویه‌ای که به هنر اصیل هنرمندان ایرانی در آن دوران وجود داشت پرداخته میشود. بستر اصلی داستان در رابطه با مرگ درویش خان بر اثر تصادف کالسکه او با یک اتومبیل در خیابان امیریه است که به‌عنوان اولین مرگ ناشی از تصادف اتومبیل در ایران ثبت شده است و کارگردان با استفاده از روایت غیرخطی و جریان سیال ذهن مدام به گذشته و حال سرک می‌کشد تا تصویری درباره زندگی، فعالیت شغلی و نوع روابطش با آدمها به مخاطب ارائه دهد. البته نمایش در پایان، برخلاف حدس مخاطب که انتظار دارد با روایت 6 شخصیتی که با درویش‌‌خان نزدیک بودند و بالای جنازه‌اش نشستند، به جمع‌‌بندی روشنی از افکار و نوع عملکرد درویش‌‌خان در زندگی شخصی و شغلی‌اش برسد، با مشخص شدن دروغگو بودن هر 6 شخصیت، تصویری مبهم و گنگ از درویش خان در ذهن مخاطب باقی می‌گذارد و با خاتمه نمایش مخاطب با کلی سوال در ذهن خود سالن را ترک میکند و این یک ویژگی مهم برای نمایشی است که ذهن مخاطب را تا مدت‌ها با خودش درگیر خواهد کرد.
یکی از مهم‌ترین موارد قابل اشاره زبان در این نمایش، همگونی زبان و نثر شیوایی است که در دیالوگ‌نویسی توسط محمود خسروپرست به نگارش درآمده است که آشنایی نویسنده با زبان دوران قاجار و خلاقیتش در بهره‌مندی از زیبایی نگارش را نمایان میکند. در «مجلس شبیه‌خوانی قتل خیابان امیریه»، 6 شخصیت نمایش طوری طراحی شده‌اند که هر کدام متعلق به قشری از جامعه باشند، افرادی که با توجه به منفعت شخصی قدر هنر ناب و هنرمند واقعی را نمی‌دانند. در این نمایش، نوع هدایت و میزانسن‌‌های کارگردان در صحنه درست و منطقی است و با استفاده از تکنیک‌های روایتی نمایش‌های سنتی ایرانی مثل پرده‌خوانی، فضای جذابی را برای مخاطب برای دیدن این نمایش دیالوگ‌محور فراهم میکند. «مجلس شبیه خوانی قتل خیابان امیریه» براساس یک واقعه تاریخی گرفته شده اما نویسنده با برداشت متفاوتی که بر شخصیت‌ها دارد، پرسوناژهای متفاوتی را وارد داستان میکند. این نمایش براساس دروغ‌‌پردازی‌های شخصیت‌های نمایش پیش می‌‌رود و حقیقت، حلقه‌ای مفقوده در این جولانگاه پنهانکاری است و کارگردان با تاکید بر غالب بودن زبان بر تصویر، اتفاق‌‌ها را با استفاده از هدایت دیالوگ به پیش می‌برد، از این رو زبان بر نمایش غالب است.