سیامک احمدی:
با توجه به اینکه «وقتی همه خوابیم» نخستین مواجهه مخاطبان سینمایی با شماست، کمی از ورود خود به عرصه بازیگری و بویژه سینما برایمان بگویید؟
من تحصیلات ابتدایی و راهنمایی را مانند همه طی کردم، اما از مقطع راهنمایی تصمیم گرفتم به وجه شاخصی که همیشه در ذهنم بود(ادبیات و هنر) شکل منسجم‌تری بدهم. به همین خاطر وارد هنرستان رادیو و تلویزیون شدم و بعد از آن به دانشکده هنر و معماری رفتم و در رشته ادبیات نمایشی از این دانشکده فارغ‌التحصیل شدم. در کنار تحصیلات به صورت متمرکز با بازی در تئاترهای تجربی، پیگیر بازیگری هم بودم. در سال 76 با گروه تئاتر «لیسار» (اسم قلعه‌ای است که فیلم «چریکه تارا» هم در آن فیلمبرداری شده بود)، گروه تئاتر آقای بیضایی و گروه «پرچین» آشنا شدم. این فعالیت به صورت کنسرواتوار(فعالیت‌های مختلفی که در گروه برعهده یک فرد می‌گذارند تا مدارج پیشرفت را طی کند) ادامه داشت تا کار «افرا»ی آقای بیضایی که دومین یا سومین کاری بود که مدیریت صحنه را برعهده داشتم. بعد از این کار، تست بازی «وقتی همه خوابیم» پیش آمد و با تایید آقای بیضایی برای نقش «مانی اورنگ» و «نجات شکوندی» انتخاب شدم.
به‌طور مشخص برای حضور در این نقش چه آزمایش‌هایی را پشت سر گذاشتید؟
آقای بیضایی تست‌های مختلفی از درخواست‌کنندگان می‌گرفتند. آن موقع من حتی نمی‌دانستم که برای چه نقشی تست می‌دهم. برخلاف معمول فیلم‌هایی چون «لبه پرتگاه» و «سگ‌کشی» که بچه‌ها هرکدام متنی که مدنظرشان بود برای تست بازی می‌آوردند، این دفعه دو قسمت از فیلم را در اختیار بازیگران گذاشته بودند و من هم همان دو قسمت را آماده کردم و جلوی دوربین تست رفتم. در مرحله بعد برای یک نقش خاص از من تست گرفتند؛ یعنی تست عمومی تبدیل شد به یک تست تخصصی‌تر و بعد هم قرار شد مقداری در فیزیکم تغییر بدهم (تغییراتی که برای نزدیک شدن به نقش، معمول و انجام‌پذیر بود) بعد مراحل تست گریم شروع شد. این فرآیند حدودا یک ماهی طول کشید و تقریبا روز چهارشنبه‌سوری سال 86 بود که گفتند اوایل اردیبهشت پیش تولید را شروع می‌کنیم.
در این بین قرار بود تمریناتی هم قبل از شروع فیلمبرداری داشته باشیم که به خاطر پاره‌ای از مشکلات و فشردگی کار و نیز عملی نشدن برخی تعهدات از سوی کسانی که قرار بود، لوکیشن در اختیار ما بگذارند، عملا دغدغه‌های پیش‌تولید بیشتر شد و آن تمرینات به دو یا سه جلسه کاهش یافت. البته همان دو یا سه جلسه هم برای من بسیار راهگشا
و کلیدی بود.
با شخصیت «مانی اورنگ» و «نجات شکوندی» چگونه ارتباط برقرار کردید؟
در ابتدا بعد از خواندن فیلمنامه، متوجه شدم که ما دو تا «نجات شکوندی» داریم که یکی از اینها را بازیگری به نام «مانی اورنگ» در فیلم بازی می‌کند. در واقع درون روایت‌مان روایتی دیگر داریم که آن در حال تصویر شدن است. به‌تعبیری در اینجا، ما با یک تعزیه مدرن یا یک نمایش ایرانی مدرن روبه‌رو هستیم.
کمی درباره تعبیر «مدرن» توضیح می‌دهید؟
ببینید، اگر تعزیه دوران قاجار، به گفته آقای بیضایی در دوران پهلوی قطع نمی‌شد، روندی را طی می‌کرد که این روند باعث می‌شد در نقطه‌ای وارث گونه‌ای از نمایش ایرانی شویم که دغدغه بسیاری از هنرمندان ما بوده و هست.
وقتی که من متن فیلمنامه «وقتی همه خوابیم» را می‌خواندم، با سابقه‌ای که از این تاریخچه و نیز نمایش «بندار بیدخش» داشتم، دیدم که ما با یک تعزیه و یک نمایش ایرانی «مدرن» روبه‌رو هستیم که درون آن با روایت‌های مختلف همراه با داخل شدن و خارج شدن از قاب اصلی مواجهیم. علت اینکه در فیلمنامه فیلم «وقتی همه خوابیم» با شیوه‌ای شرقی روبه رو بودیم، این بود که در شرق ما پیشینه گسترده‌ای داریم، برخلاف غربی‌ها که نمونه‌های رئالیستی‌تر سینما را دارند. «وقتی همه خوابیم» تمام این پیشینه را در یک فرمت امروزی فشرده کرده و بیان می‌کند.
شیوه کارگردانی آقای بیضایی را چگونه دیدید؟
خب، آقای بیضایی هم در «سگ‌کشی» و هم در این کار که من با ایشان بودم با بازیگران متفاوت و با پیشینه‌های مختلفی روبه رو بودند، بالطبع سعی می‌کردند چه در موقع انتخاب و چه در موقعی که با این آدم‌ها کار می‌کنند نسبت به توانایی‌های اینها یک اشرافی پیدا کنند تا بتوانند از توانایی‌های آن بازیگران به بهترین وجه استفاده کنند.
این مفاهمه وجه منطقی و وجه عقلانی، کار را برای همه دلپذیر می‌کرد و یک تفاهم جمعی برقرار بود که همه به اینجا آمدند تا کار نمایش انجام بدهند، در واقع کار فرهنگی بکنند. این وجه واحد آقای بیضایی در تمام کارهایشان بوده که تا به حال انجام داده‌اند و خیلی واضح و روشن به بازیگر می‌گویند که چه می‌خواهند و به نظر من شرایط انسانی و شرایط خوبی بود که اگر به این صورت نبود کاری با حجم تولید و پروداکشن مرسوم سینمای ایران و چیزی که ما در «وقتی همه خوابیم» می‌بینیم از نظر حرکات دوربین یا جابه‌جایی‌هایی که اتفاق می‌افتد، باید هزینه‌ای خیلی گزاف‌تر و زمانی بسیار طولانی‌تر برای آن صرف می‌شد.
درباره این ویژگی‌ها کمی بیشتر توضیح می‌دهید؟
در این فیلم ما یک موقعیت استثنایی داشتیم؛ گروه تولید سال‌ها در پی این بود که استودیویی برای اجاره پیدا کند که بتوان صحنه‌های مربوط به سینمای معاصر، مثل خانه‌ای که یک نفر در آن زندگی می‌کند را در آن ساخت و در عین حال این امکان را هم داشته باشد که صدا و نور کنترل شده در‌آن مورد استفاده قرار بگیرد. همچنین بتوان دیوارهایی را به صورت کاذب در آن جابه‌جا کرد و هزینه را کم کرد و زمان خوبی برای تولید داشت. بالاخره این رویا به حقیقت نزدیک شد و ما توانستیم سوله‌های مخروبه‌ای را برای مدتی در اختیار داشته باشیم و با تمیز کردن این سوله‌ها و امکاناتی که بچه‌ها در داخل این سوله‌ها ساختند این فضای قابل کنترل به وجود آمد. در این فضا بازده و راندمان کار بازیگر هم بالا می‌رود. با اینکه ما تمرینات کمی در ابتدای کار داشتیم (به نسبت تئاتر عرض می‌کنم) اما به نسبت کارهایی که در سینما ساخته می‌شود، بیشتر توجیه بودیم.
این کار چندمین کار شما مقابل دوربین بود؟
با این حجم کار و به عنوان یک فیلم حرفه‌ای سینمایی نخستین کارم بود اما قبل این یک فیلم بلند هم داشتم به کارگردانی آقای فرهاد پاکدل که هیچ وقت مجوز نمایش نگرفت، در آنجا هم نقش اصلی را برعهده داشتم.
وقتی که برای بار اول جلوی دوربین آقای بیضایی قرار گرفتید، چه حسی داشتید؟
به طرز عجیب و غریبی که گهگاه خودم هم می‌ترسیدم، جلوی دوربین خونسرد بودم و نقطه مقابل اعتراض دوستان برای این خونسردی، می‌گفتم«دغدغه‌ای نیست» چرا که من موقعی عصبی هستم و استرس دارم که کسی که آن طرف دوربین ایستاده، انتظار چیزهایی را داشته باشد که من ندانم یا نوع سینمایی مد نظرش باشد که من با فضایش آشنا نباشم. اما می‌دانستم که آقای بیضایی اگر خوشش نیاید، کات نمی‌دهد اما قبول هم نمی‌کند!
حالا که صحبت از بازیگری سینما و تئاتر شد، به نظر شمابازیگری سینما و تئاتر چه تفاوت‌هایی
با هم دارد؟
می‌گویند سوال‌های سخت همیشه جواب‌های راحتی دارد اما متوجه شدن جواب‌های راحت همیشه پروسه سختی دارد. ولی من می‌توانم آن جواب راحت و ساده را در پاسخ سوال شما بدهم که تئاتر زندگی است و این را موقع دیدن و در وقت بازی کردن در تئاتر به‌عینه می‌توان فهمید. من فکر می‌کنم اگر یک شاعر، شعر نگوید و اگر یک مدتی شعر شاعر را کسی نخواند، حال و احوال خوبی ندارد و این وضعیت برای بچه‌های تئاتر هم وجود دارد. به عبارتی وقتی شما مدت زیادی کنسرو بخورید دلتان برای غذای خانگی تنگ می‌شود؛ بچه‌های تئاتری هم وقتی مدتی در تلویزیون یا سینما کارهای خیلی خوبی هم انجام می‌دهند، فکر می‌کنم بعد از یک مدت دلشان برای طعم نفس تماشاگر یا استرس اینکه امشب می‌توانیم
اجرای خوبی داشته باشیم، تنگ می‌شود.
برسیم به خود فیلم؛ به نظر شما پشت پرده سینما چه خبر است!؟ اساسا «وقتی همه خوابیم» درصدد بازگو کردن چه دغدغه‌ای است؟
یکی از همکاران شما از من پرسید بعد از این فیلم، برای بازی در سینما و تئاتر چند پیشنهاد به شما شده و چقدر حق انتخاب وجود دارد؟ به ایشان گفتم حقیقتا و متاسفانه حق انتخابی وجود ندارد، موقعی حق انتخاب وجود دارد که بازیگر تئاتر یا سینما بنا بر نوع دغدغه‌هایش داخل یکی از گونه‌ها شده و چه به لحاظ اقتصادی، معیشتی و چه به لحاظ حرفه‌ای و دغدغه‌های ذهنی، متنی نزدیک به خودش را انتخاب می‌کند. در اینجا کاری به خوب بودن یا بد بودن جریانات ندارم بلکه بیشتر مد نظرم عوارضی است که رویکردهای دفعی و همگانی ایجاد می‌کند. اینکه بنیاد فارابی قسمتی از سینما را تقبل کند، امر بسیار فرخنده‌ای است، اینکه بخش خصوصی قسمتی از سینما را پیش ببرد، باز هم اتفاق خوبی است.
اینکه بخش‌هایی از سینما تریبون بخش سیاسی ارگان‌ها یا احزاب یا جاهای مختلف باشند، باز هم اشکالی ندارد، این هم که بخشی از سینما و هنرمندان، دغدغه خدمتگزاری به قسمت‌های محروم کشور را داشته باشند هم خوب است، اما همیشه این تمامیت در دست یکی از این طیف‌ها بوده و هیچ وقت همه این طیف‌ها کنار هم در عرصه فرهنگ نبوده‌اند. اینها آسیب‌های کوچکی ایجاد می‌کند و آن این است که در این بین همیشه هنرمندانی هستند که حق انتخاب ندارند. مثلا من دغدغه‌ام خدمتگزاری به عشایر کشور در زمینه مستند است و وقتی که سینما به یکباره متولی خصوصی پیدا می‌کند، من هم به ناچار باید بروم و تبلیغ یکی از شرکت‌های خودروسازی را در میان عشایر کوچ نشین بختیاری به انجام برسانم.
این مساله در تئاتر به شیوه وخیم‌تری در حال رخ دادن است. اغلب دوستان من هر دو سال یکبار وقت کار پیدا می‌کنند و خیلی از آنها به حرفه‌های دیگری کوچ کرده‌اند!
خب، ساخت فیلم‌هایی مانند «وقتی همه خوابیم» در این راستا چقدر ثمربخش است؟
«وقتی همه خوابیم» برای من از این جهت ارضاکننده بود که حرف دوستانم و خیلی از بچه‌هایی که در واقع هیچ وقت دوربین به سمت آنها برنمی‌گردد را زد. حال برای یکبار هم که شده دوربین به این سمت برگردد و ما ببینیم چه اتفاقی افتاده که مجبور شدیم گهگاهی در سینمای مثلا اجتماعی خود یک عروسک کودک بیاوریم برای اینکه فروش تضمین بشود یا مجبور بشویم بالگرد بیاوریم و یک انفجار همراه آن داشته باشیم، آن هم در سینمایی که به رابطه اجتماعی یک زن و شوهر شاغل می‌خواهد بپردازد.
چرا یک دفعه تمام دستاوردهایی که سینمای فرهنگی و ملی ما مثلا در «ناصرالدین شاه اکتور سینما» یا «شیر سنگی» یا فیلم‌هایی مانند «خانه خلوت» یا «باشو غریبه کوچک» داشت را رها کردیم و همگی با هم به سمتی رفتیم که اصغر رفیعی‌جم(تصویربردار سینما) بگوید «در حال حاضر تهیه‌کنندگان ما در سینما دغدغه تصویر ندارند و برای آن هزینه نمی‌کنند».
«وقتی همه خوابیم» کنایه‌ای است غیرمستقیم به این بخش از ماجرا که ما، همه چیز را در یک فیلم نمی‌توانیم بگوییم، اما آن بخشی را که می‌توانیم بازگو می‌کنیم؛ واکاوی آن به عهده مسؤولان، منتقدان و مطبوعات است. اگر در سال آینده قرار بر این است که ما روی بخش فاخر فرهنگی‌مان سرمایه‌گذاری کنیم، قبل از شروع از کارشناسان این بخش هم سوال کنیم که آیا این سرمایه‌ها باید صرف هزینه خرید کامپیوتر و نرم افزار اورجینال تروکاژ شده یا باید صرف هزینه دستمزدها شود یا باید به‌عنوان مثال در جایی به مانند شهرک سینمایی غزالی سرمایه‌گذاری شود؟ من فکر می‌کنم اگر فیلمی به مانند پارک ژوراسیک بخواهد با یک برنامه‌ریزی در داخل کشور ما تولید بشود، 10 برابر سریال یوسف پیامبر(ع) هزینه می‌برد چرا که ما یا می‌خواهیم همه آن عروسک‌ها را عروسک بسازیم یا اینکه تمام آنها را به صورت جلوه‌های کامپیوتری در آوریم و در این میان بسیار جالب است که متخصصانی که در حال حاضر پیچیده‌ترین تروکاژهای سینمایی را مثلا در بخش توفان و خرده ذرات که بخش پیچیده‌ای در نرم افزارهای تروکاژ است، انجام می‌دهند، متخصصان ایرانی هستند و حتی خیلی از نویسندگان نرم افزار، از بچه‌های ایرانی هستند. الان وقت این است که از این افراد هم در ایران استفاده کنیم.
دیدگاه شما درباره شخصیتی که در فیلم «وقتی همه خوابیم» بازی کردید، چیست؛ منفی بود یا مثبت؟
در این فیلم شخصیت منفی ما، مثبت بود! یعنی در جاهایی آدم‌ها واقعی بودند و قصد نداشتند همیشه این کار را تکرار کنند و روندی را پیش بگیرند. «مانی اورنگ» فقط دوست نداشت از کارهای دیگر هم مانند این کار، بیرون بیاید. دوست داشت کارهای بعدی را ادامه بدهد و این دلیلی بر بد بودن نمی‌شود. «نجات شکوندی» هم به نظر من مال یک دنیای سپری شده است؛ سواری است از یک دنیای دیگر به مانند «چریکه تارا» که وارد می‌شود تا بگوید که ما تمام شدیم و خدانگهدار. «نجات شکوندی» از دوران و اخلاقیاتی برمی‌گردد که در دوران ما، مابه ازایی ندارد، عشق عوض شده است؛ چه به لحاظ اجتماعی، چه به لحاظ خاستگاه معنوی. او آدمی است که از یک سو نوید دنیای جدید را می‌دهد و از یک سو اتمام ارزش‌هایی را اعلام می‌دارد.
با بازی در نقش اول یک فیلم سینمایی و با کارگردانی صاحبنام وارد عرصه سینما شدید، نحوه گزینش کارهای بعدی‌تان احتمالاً کمی دشوار است؛ چه اولویت‌هایی را در این زمینه در نظر می‌گیرید؟
فکر می‌کنم بر اساس آنچه مرسوم است و تا مدت‌ها یک هنرپیشه را برای یکسری نقش‌های خاص به دلیل خوب ظاهر شدن وی در آن نقش خاص، دعوت به همکاری می‌کنند، بعد از فیلم «وقتی همه خوابیم» طبیعتا نقش‌هایی شبیه به این نقش به من پیشنهاد خواهد شد و من نیز به خاطر اینکه به تیپ بدل نشوم و خلاقیتم را در عرصه بازیگری و بازی در نقش‌های متفاوت از دست ندهم، مدتی را در این مرحله صبر می‌کنم و فکر می‌کنم تا فیلم بعدی من یک فاصله منطقی یک ساله خواهد بود. جمله معروفی است که می‌گوید: تنها چیزی که درباره آینده تصمیم می‌گیرد، خود آینده است.
به نظر شما دستمزد بازیگران سینما از بازیگران تئاتر بهتر است؟
یکی از بازیگرهای سینما در طول این فیلم به تئاتر علاقه‌مند شده و تصمیم گرفته بود که بیاید و در تئاتر کار کند. از افشین هاشمی پرسید دستمزد بازیگر تئاتر چقدر است و افشین گفت در بهترین تئاتری که در سال اجرا می‌شود ماهی 300 هزار تومان! این بازیگر عزیز و دوست خوبم نگاهی به فنجان چای خود انداخت و گفت: یک حبه قند به من بدهید، می‌خواهم چایم را بخورم!!
یک زمانی تعریف‌های مشخصی از تئاتر و هنر وجود داشت و آدم‌هایی که برای این حرفه تربیت می‌شدند در واقع یک آینده روشن شغلی داشتند. اما باید بگویم که اگر عاشق نباشی در تئاتر دوام نمی‌آوری چون اصولا نمایش کار کردن، کار عاقلانه‌ای از نظر وجه مالی نیست.
نظرتان درباره شهرت چیست؟
خوشبختانه «نجات شکوندی» و گریم او و حتی «مانی اورنگ» با قیافه روزمره من بسیار تفاوت دارد. هنوز درگیر بحث روزمرگی شهرت نشده‌ام و امیدوارم از این به بعد هم درگیر وجه مثبت شهرت بشوم. به نظر من شهرت هم ابزار و وسیله‌ای است که می‌تواند هر دو وجه را داشته باشد.
خواسته قلبی‌ام این است که شرایطی به همراه هدف‌گیری مثبت برای من و تمامی دوستانم در این زمینه مهیا شود. بازيگر سينماحق انتخاب ندارد
سیامک احمدی:
با توجه به اینکه «وقتی همه خوابیم» نخستین مواجهه مخاطبان سینمایی با شماست، کمی از ورود خود به عرصه بازیگری و بویژه سینما برایمان بگویید؟
من تحصیلات ابتدایی و راهنمایی را مانند همه طی کردم، اما از مقطع راهنمایی تصمیم گرفتم به وجه شاخصی که همیشه در ذهنم بود(ادبیات و هنر) شکل منسجم‌تری بدهم. به همین خاطر وارد هنرستان رادیو و تلویزیون شدم و بعد از آن به دانشکده هنر و معماری رفتم و در رشته ادبیات نمایشی از این دانشکده فارغ‌التحصیل شدم. در کنار تحصیلات به صورت متمرکز با بازی در تئاترهای تجربی، پیگیر بازیگری هم بودم. در سال 76 با گروه تئاتر «لیسار» (اسم قلعه‌ای است که فیلم «چریکه تارا» هم در آن فیلمبرداری شده بود)، گروه تئاتر آقای بیضایی و گروه «پرچین» آشنا شدم. این فعالیت به صورت کنسرواتوار(فعالیت‌های مختلفی که در گروه برعهده یک فرد می‌گذارند تا مدارج پیشرفت را طی کند) ادامه داشت تا کار «افرا»ی آقای بیضایی که دومین یا سومین کاری بود که مدیریت صحنه را برعهده داشتم. بعد از این کار، تست بازی «وقتی همه خوابیم» پیش آمد و با تایید آقای بیضایی برای نقش «مانی اورنگ» و «نجات شکوندی» انتخاب شدم.
به‌طور مشخص برای حضور در این نقش چه آزمایش‌هایی را پشت سر گذاشتید؟
آقای بیضایی تست‌های مختلفی از درخواست‌کنندگان می‌گرفتند. آن موقع من حتی نمی‌دانستم که برای چه نقشی تست می‌دهم. برخلاف معمول فیلم‌هایی چون «لبه پرتگاه» و «سگ‌کشی» که بچه‌ها هرکدام متنی که مدنظرشان بود برای تست بازی می‌آوردند، این دفعه دو قسمت از فیلم را در اختیار بازیگران گذاشته بودند و من هم همان دو قسمت را آماده کردم و جلوی دوربین تست رفتم. در مرحله بعد برای یک نقش خاص از من تست گرفتند؛ یعنی تست عمومی تبدیل شد به یک تست تخصصی‌تر و بعد هم قرار شد مقداری در فیزیکم تغییر بدهم (تغییراتی که برای نزدیک شدن به نقش، معمول و انجام‌پذیر بود) بعد مراحل تست گریم شروع شد. این فرآیند حدودا یک ماهی طول کشید و تقریبا روز چهارشنبه‌سوری سال 86 بود که گفتند اوایل اردیبهشت پیش تولید را شروع می‌کنیم.
در این بین قرار بود تمریناتی هم قبل از شروع فیلمبرداری داشته باشیم که به خاطر پاره‌ای از مشکلات و فشردگی کار و نیز عملی نشدن برخی تعهدات از سوی کسانی که قرار بود، لوکیشن در اختیار ما بگذارند، عملا دغدغه‌های پیش‌تولید بیشتر شد و آن تمرینات به دو یا سه جلسه کاهش یافت. البته همان دو یا سه جلسه هم برای من بسیار راهگشا
و کلیدی بود.
با شخصیت «مانی اورنگ» و «نجات شکوندی» چگونه ارتباط برقرار کردید؟
در ابتدا بعد از خواندن فیلمنامه، متوجه شدم که ما دو تا «نجات شکوندی» داریم که یکی از اینها را بازیگری به نام «مانی اورنگ» در فیلم بازی می‌کند. در واقع درون روایت‌مان روایتی دیگر داریم که آن در حال تصویر شدن است. به‌تعبیری در اینجا، ما با یک تعزیه مدرن یا یک نمایش ایرانی مدرن روبه‌رو هستیم.
کمی درباره تعبیر «مدرن» توضیح می‌دهید؟
ببینید، اگر تعزیه دوران قاجار، به گفته آقای بیضایی در دوران پهلوی قطع نمی‌شد، روندی را طی می‌کرد که این روند باعث می‌شد در نقطه‌ای وارث گونه‌ای از نمایش ایرانی شویم که دغدغه بسیاری از هنرمندان ما بوده و هست.
وقتی که من متن فیلمنامه «وقتی همه خوابیم» را می‌خواندم، با سابقه‌ای که از این تاریخچه و نیز نمایش «بندار بیدخش» داشتم، دیدم که ما با یک تعزیه و یک نمایش ایرانی «مدرن» روبه‌رو هستیم که درون آن با روایت‌های مختلف همراه با داخل شدن و خارج شدن از قاب اصلی مواجهیم. علت اینکه در فیلمنامه فیلم «وقتی همه خوابیم» با شیوه‌ای شرقی روبه رو بودیم، این بود که در شرق ما پیشینه گسترده‌ای داریم، برخلاف غربی‌ها که نمونه‌های رئالیستی‌تر سینما را دارند. «وقتی همه خوابیم» تمام این پیشینه را در یک فرمت امروزی فشرده کرده و بیان می‌کند.
شیوه کارگردانی آقای بیضایی را چگونه دیدید؟
خب، آقای بیضایی هم در «سگ‌کشی» و هم در این کار که من با ایشان بودم با بازیگران متفاوت و با پیشینه‌های مختلفی روبه رو بودند، بالطبع سعی می‌کردند چه در موقع انتخاب و چه در موقعی که با این آدم‌ها کار می‌کنند نسبت به توانایی‌های اینها یک اشرافی پیدا کنند تا بتوانند از توانایی‌های آن بازیگران به بهترین وجه استفاده کنند.
این مفاهمه وجه منطقی و وجه عقلانی، کار را برای همه دلپذیر می‌کرد و یک تفاهم جمعی برقرار بود که همه به اینجا آمدند تا کار نمایش انجام بدهند، در واقع کار فرهنگی بکنند. این وجه واحد آقای بیضایی در تمام کارهایشان بوده که تا به حال انجام داده‌اند و خیلی واضح و روشن به بازیگر می‌گویند که چه می‌خواهند و به نظر من شرایط انسانی و شرایط خوبی بود که اگر به این صورت نبود کاری با حجم تولید و پروداکشن مرسوم سینمای ایران و چیزی که ما در «وقتی همه خوابیم» می‌بینیم از نظر حرکات دوربین یا جابه‌جایی‌هایی که اتفاق می‌افتد، باید هزینه‌ای خیلی گزاف‌تر و زمانی بسیار طولانی‌تر برای آن صرف می‌شد.
درباره این ویژگی‌ها کمی بیشتر توضیح می‌دهید؟
در این فیلم ما یک موقعیت استثنایی داشتیم؛ گروه تولید سال‌ها در پی این بود که استودیویی برای اجاره پیدا کند که بتوان صحنه‌های مربوط به سینمای معاصر، مثل خانه‌ای که یک نفر در آن زندگی می‌کند را در آن ساخت و در عین حال این امکان را هم داشته باشد که صدا و نور کنترل شده در‌آن مورد استفاده قرار بگیرد. همچنین بتوان دیوارهایی را به صورت کاذب در آن جابه‌جا کرد و هزینه را کم کرد و زمان خوبی برای تولید داشت. بالاخره این رویا به حقیقت نزدیک شد و ما توانستیم سوله‌های مخروبه‌ای را برای مدتی در اختیار داشته باشیم و با تمیز کردن این سوله‌ها و امکاناتی که بچه‌ها در داخل این سوله‌ها ساختند این فضای قابل کنترل به وجود آمد. در این فضا بازده و راندمان کار بازیگر هم بالا می‌رود. با اینکه ما تمرینات کمی در ابتدای کار داشتیم (به نسبت تئاتر عرض می‌کنم) اما به نسبت کارهایی که در سینما ساخته می‌شود، بیشتر توجیه بودیم.
این کار چندمین کار شما مقابل دوربین بود؟
با این حجم کار و به عنوان یک فیلم حرفه‌ای سینمایی نخستین کارم بود اما قبل این یک فیلم بلند هم داشتم به کارگردانی آقای فرهاد پاکدل که هیچ وقت مجوز نمایش نگرفت، در آنجا هم نقش اصلی را برعهده داشتم.
وقتی که برای بار اول جلوی دوربین آقای بیضایی قرار گرفتید، چه حسی داشتید؟
به طرز عجیب و غریبی که گهگاه خودم هم می‌ترسیدم، جلوی دوربین خونسرد بودم و نقطه مقابل اعتراض دوستان برای این خونسردی، می‌گفتم«دغدغه‌ای نیست» چرا که من موقعی عصبی هستم و استرس دارم که کسی که آن طرف دوربین ایستاده، انتظار چیزهایی را داشته باشد که من ندانم یا نوع سینمایی مد نظرش باشد که من با فضایش آشنا نباشم. اما می‌دانستم که آقای بیضایی اگر خوشش نیاید، کات نمی‌دهد اما قبول هم نمی‌کند!
حالا که صحبت از بازیگری سینما و تئاتر شد، به نظر شمابازیگری سینما و تئاتر چه تفاوت‌هایی
با هم دارد؟
می‌گویند سوال‌های سخت همیشه جواب‌های راحتی دارد اما متوجه شدن جواب‌های راحت همیشه پروسه سختی دارد. ولی من می‌توانم آن جواب راحت و ساده را در پاسخ سوال شما بدهم که تئاتر زندگی است و این را موقع دیدن و در وقت بازی کردن در تئاتر به‌عینه می‌توان فهمید. من فکر می‌کنم اگر یک شاعر، شعر نگوید و اگر یک مدتی شعر شاعر را کسی نخواند، حال و احوال خوبی ندارد و این وضعیت برای بچه‌های تئاتر هم وجود دارد. به عبارتی وقتی شما مدت زیادی کنسرو بخورید دلتان برای غذای خانگی تنگ می‌شود؛ بچه‌های تئاتری هم وقتی مدتی در تلویزیون یا سینما کارهای خیلی خوبی هم انجام می‌دهند، فکر می‌کنم بعد از یک مدت دلشان برای طعم نفس تماشاگر یا استرس اینکه امشب می‌توانیم
اجرای خوبی داشته باشیم، تنگ می‌شود.
برسیم به خود فیلم؛ به نظر شما پشت پرده سینما چه خبر است!؟ اساسا «وقتی همه خوابیم» درصدد بازگو کردن چه دغدغه‌ای است؟
یکی از همکاران شما از من پرسید بعد از این فیلم، برای بازی در سینما و تئاتر چند پیشنهاد به شما شده و چقدر حق انتخاب وجود دارد؟ به ایشان گفتم حقیقتا و متاسفانه حق انتخابی وجود ندارد، موقعی حق انتخاب وجود دارد که بازیگر تئاتر یا سینما بنا بر نوع دغدغه‌هایش داخل یکی از گونه‌ها شده و چه به لحاظ اقتصادی، معیشتی و چه به لحاظ حرفه‌ای و دغدغه‌های ذهنی، متنی نزدیک به خودش را انتخاب می‌کند. در اینجا کاری به خوب بودن یا بد بودن جریانات ندارم بلکه بیشتر مد نظرم عوارضی است که رویکردهای دفعی و همگانی ایجاد می‌کند. اینکه بنیاد فارابی قسمتی از سینما را تقبل کند، امر بسیار فرخنده‌ای است، اینکه بخش خصوصی قسمتی از سینما را پیش ببرد، باز هم اتفاق خوبی است.
اینکه بخش‌هایی از سینما تریبون بخش سیاسی ارگان‌ها یا احزاب یا جاهای مختلف باشند، باز هم اشکالی ندارد، این هم که بخشی از سینما و هنرمندان، دغدغه خدمتگزاری به قسمت‌های محروم کشور را داشته باشند هم خوب است، اما همیشه این تمامیت در دست یکی از این طیف‌ها بوده و هیچ وقت همه این طیف‌ها کنار هم در عرصه فرهنگ نبوده‌اند. اینها آسیب‌های کوچکی ایجاد می‌کند و آن این است که در این بین همیشه هنرمندانی هستند که حق انتخاب ندارند. مثلا من دغدغه‌ام خدمتگزاری به عشایر کشور در زمینه مستند است و وقتی که سینما به یکباره متولی خصوصی پیدا می‌کند، من هم به ناچار باید بروم و تبلیغ یکی از شرکت‌های خودروسازی را در میان عشایر کوچ نشین بختیاری به انجام برسانم.
این مساله در تئاتر به شیوه وخیم‌تری در حال رخ دادن است. اغلب دوستان من هر دو سال یکبار وقت کار پیدا می‌کنند و خیلی از آنها به حرفه‌های دیگری کوچ کرده‌اند!
خب، ساخت فیلم‌هایی مانند «وقتی همه خوابیم» در این راستا چقدر ثمربخش است؟
«وقتی همه خوابیم» برای من از این جهت ارضاکننده بود که حرف دوستانم و خیلی از بچه‌هایی که در واقع هیچ وقت دوربین به سمت آنها برنمی‌گردد را زد. حال برای یکبار هم که شده دوربین به این سمت برگردد و ما ببینیم چه اتفاقی افتاده که مجبور شدیم گهگاهی در سینمای مثلا اجتماعی خود یک عروسک کودک بیاوریم برای اینکه فروش تضمین بشود یا مجبور بشویم بالگرد بیاوریم و یک انفجار همراه آن داشته باشیم، آن هم در سینمایی که به رابطه اجتماعی یک زن و شوهر شاغل می‌خواهد بپردازد.
چرا یک دفعه تمام دستاوردهایی که سینمای فرهنگی و ملی ما مثلا در «ناصرالدین شاه اکتور سینما» یا «شیر سنگی» یا فیلم‌هایی مانند «خانه خلوت» یا «باشو غریبه کوچک» داشت را رها کردیم و همگی با هم به سمتی رفتیم که اصغر رفیعی‌جم(تصویربردار سینما) بگوید «در حال حاضر تهیه‌کنندگان ما در سینما دغدغه تصویر ندارند و برای آن هزینه نمی‌کنند».
«وقتی همه خوابیم» کنایه‌ای است غیرمستقیم به این بخش از ماجرا که ما، همه چیز را در یک فیلم نمی‌توانیم بگوییم، اما آن بخشی را که می‌توانیم بازگو می‌کنیم؛ واکاوی آن به عهده مسؤولان، منتقدان و مطبوعات است. اگر در سال آینده قرار بر این است که ما روی بخش فاخر فرهنگی‌مان سرمایه‌گذاری کنیم، قبل از شروع از کارشناسان این بخش هم سوال کنیم که آیا این سرمایه‌ها باید صرف هزینه خرید کامپیوتر و نرم افزار اورجینال تروکاژ شده یا باید صرف هزینه دستمزدها شود یا باید به‌عنوان مثال در جایی به مانند شهرک سینمایی غزالی سرمایه‌گذاری شود؟ من فکر می‌کنم اگر فیلمی به مانند پارک ژوراسیک بخواهد با یک برنامه‌ریزی در داخل کشور ما تولید بشود، 10 برابر سریال یوسف پیامبر(ع) هزینه می‌برد چرا که ما یا می‌خواهیم همه آن عروسک‌ها را عروسک بسازیم یا اینکه تمام آنها را به صورت جلوه‌های کامپیوتری در آوریم و در این میان بسیار جالب است که متخصصانی که در حال حاضر پیچیده‌ترین تروکاژهای سینمایی را مثلا در بخش توفان و خرده ذرات که بخش پیچیده‌ای در نرم افزارهای تروکاژ است، انجام می‌دهند، متخصصان ایرانی هستند و حتی خیلی از نویسندگان نرم افزار، از بچه‌های ایرانی هستند. الان وقت این است که از این افراد هم در ایران استفاده کنیم.
دیدگاه شما درباره شخصیتی که در فیلم «وقتی همه خوابیم» بازی کردید، چیست؛ منفی بود یا مثبت؟
در این فیلم شخصیت منفی ما، مثبت بود! یعنی در جاهایی آدم‌ها واقعی بودند و قصد نداشتند همیشه این کار را تکرار کنند و روندی را پیش بگیرند. «مانی اورنگ» فقط دوست نداشت از کارهای دیگر هم مانند این کار، بیرون بیاید. دوست داشت کارهای بعدی را ادامه بدهد و این دلیلی بر بد بودن نمی‌شود. «نجات شکوندی» هم به نظر من مال یک دنیای سپری شده است؛ سواری است از یک دنیای دیگر به مانند «چریکه تارا» که وارد می‌شود تا بگوید که ما تمام شدیم و خدانگهدار. «نجات شکوندی» از دوران و اخلاقیاتی برمی‌گردد که در دوران ما، مابه ازایی ندارد، عشق عوض شده است؛ چه به لحاظ اجتماعی، چه به لحاظ خاستگاه معنوی. او آدمی است که از یک سو نوید دنیای جدید را می‌دهد و از یک سو اتمام ارزش‌هایی را اعلام می‌دارد.
با بازی در نقش اول یک فیلم سینمایی و با کارگردانی صاحبنام وارد عرصه سینما شدید، نحوه گزینش کارهای بعدی‌تان احتمالاً کمی دشوار است؛ چه اولویت‌هایی را در این زمینه در نظر می‌گیرید؟
فکر می‌کنم بر اساس آنچه مرسوم است و تا مدت‌ها یک هنرپیشه را برای یکسری نقش‌های خاص به دلیل خوب ظاهر شدن وی در آن نقش خاص، دعوت به همکاری می‌کنند، بعد از فیلم «وقتی همه خوابیم» طبیعتا نقش‌هایی شبیه به این نقش به من پیشنهاد خواهد شد و من نیز به خاطر اینکه به تیپ بدل نشوم و خلاقیتم را در عرصه بازیگری و بازی در نقش‌های متفاوت از دست ندهم، مدتی را در این مرحله صبر می‌کنم و فکر می‌کنم تا فیلم بعدی من یک فاصله منطقی یک ساله خواهد بود. جمله معروفی است که می‌گوید: تنها چیزی که درباره آینده تصمیم می‌گیرد، خود آینده است.
به نظر شما دستمزد بازیگران سینما از بازیگران تئاتر بهتر است؟
یکی از بازیگرهای سینما در طول این فیلم به تئاتر علاقه‌مند شده و تصمیم گرفته بود که بیاید و در تئاتر کار کند. از افشین هاشمی پرسید دستمزد بازیگر تئاتر چقدر است و افشین گفت در بهترین تئاتری که در سال اجرا می‌شود ماهی 300 هزار تومان! این بازیگر عزیز و دوست خوبم نگاهی به فنجان چای خود انداخت و گفت: یک حبه قند به من بدهید، می‌خواهم چایم را بخورم!!
یک زمانی تعریف‌های مشخصی از تئاتر و هنر وجود داشت و آدم‌هایی که برای این حرفه تربیت می‌شدند در واقع یک آینده روشن شغلی داشتند. اما باید بگویم که اگر عاشق نباشی در تئاتر دوام نمی‌آوری چون اصولا نمایش کار کردن، کار عاقلانه‌ای از نظر وجه مالی نیست.
نظرتان درباره شهرت چیست؟
خوشبختانه «نجات شکوندی» و گریم او و حتی «مانی اورنگ» با قیافه روزمره من بسیار تفاوت دارد. هنوز درگیر بحث روزمرگی شهرت نشده‌ام و امیدوارم از این به بعد هم درگیر وجه مثبت شهرت بشوم. به نظر من شهرت هم ابزار و وسیله‌ای است که می‌تواند هر دو وجه را داشته باشد.
خواسته قلبی‌ام این است که شرایطی به همراه هدف‌گیری مثبت برای من و تمامی دوستانم در این زمینه مهیا شود. ارسال نظر
پربیننده