هر که را طاووس خواهد، جور هندوستان کشد

محبوبه ریاستی: آقای لطیفی! اصلا چی شد که کارگردان شدید؟ وقتی تنها 19 سال داشتم پا به عرصه هنر گذاشتم. با خودم عهد کردم که روزی کارگردان شوم. اصلا آمده بودم که کارگردانی را تجربه کنم. اگرچه فعالیتم را با دستیاری و کارهایی از این قبیل شروع کردم، اما مطمئن بودم روزی به این آرزو دست پیدا خواهم کرد. محمدحسین لطیفی به‌عنوان یک کارگردان بیشتر در سینما آموخته است یا در تلویزیون؟ من در هر دو مقوله تجربه‌های خوبی را کسب کرده‌ام اما مدرسه سینما و تلویزیون با یکدیگر متفاوت است کما اینکه کارگردان‌های زیادی در تلویزیون نتوانستند در سینما خوب ظاهر شوند و به عکس. بنابراین من همیشه این نکته را به خودم یادآور می‌شوم که یک کار سینمایی با سریال تفاوت دارد. اما بعد متوجه شدم که باید تعادلی بین آنها وجود داشته باشد. ما وقتی از یک سریال به سمت یک کار سینمایی می‌رویم زیاده‌گویی می‌کنیم. در صورتی که پرده نقره‌ای این زمان طولانی را نمی‌طلبد اما ایجاز در آنها اهمیت بسزایی دارد. آیا این تجربه‌های متفاوت روی یکدیگر تأثیر هم داشته‌اند؟ بله، خیلی زیاد. بویژه در زمینه‌ کارگردانی از تقسیم‌بندی کادرها تا ریتم بشدت به من کمک کرده است. برای شما ساخت یک سریال سخت‌تر است یا یک فیلم سینمایی؟ قطعا سریال. چون هم زمان بیشتری در اختیار داری و هم مخاطبان وسیعی که البته سلیقه‌های مختلفی هم دارند. به هر حال ساخت یک سریال هرگز راحت نیست. اما یک بار دیگر به واسطه ساخت سریال «نردبام آسمان» دارید این سختی را تحمل می‌کنید. درست است؟ بله، چون اصولا آدم ریسک پذیری هستم و کارهای سخت را دوست دارم. ضمن اینکه این کار هم یک کار تازه و جدیدی برای من بود و تا به حال در ژانر تاریخی کاری نساخته بودم و این سریال نخستین تجربه من در این زمینه است. اصلا چه شد که کارگردانی «نردبام آسمان» را پذیرفتید؟ حدود دو سال پیش به مشهد رفته بودم که آقای علی‌اکبری (تهیه‌کننده) با من تماس گرفتند و گفتند دوست دارند که حتما این سریال ساخته شود و من هم آن را کارگردانی کنم. شخصیت غیاث‌الدین جمشید کاشانی، برایتان عجیب نبود چون بیشتر سریال‌های تاریخی‌ای را هم که تا به حال تلویزیون کار کرده است یا به تاریخ معاصر برمی‌گردد یا به تاریخ پیش و پس از اسلام و از این نظر کمتر در ارتباط با افراد اندیشمند کاری ساخته شده است؟ بله، البته این را هم بگویم که سال‌ها پیش قرار بود یک کار تاریخی و مذهبی بسازم که متاسفانه شرایط ساختش پیش نیامد.وقتی پیشنهاد ساخت این مجموعه به من شد احساس کردم که دارم وارد یک بازی بسیار بسیار سخت می‌شوم. به اصطلاح باید در زمین حریف بازی می‌کردم که در این صورت تماشاچی هم به نفع عمل نمی‌کند چون خودش هم آگاهی چندانی ندارد؛ ضمن اینکه غیاث‌الدین شخصیتی است که در تاریخ زیاد به او بها داده نشده است و یک جورهایی غریب است و خیلی کم در ارتباط با زندگی خصوصی‌اش مطلب وجود دارد بنابراین این مساله کار ما را بسیار دشوارتر می‌کرد. به هر حال نمی‌دانم چرا، ولی همیشه دوست داشتم وقتی قرار است کاری انجام دهم، سختش را انجام بدهم برای همین هم قبول کردم که روایت‌کننده زندگی غیاث‌الدین باشم. این حس یک جور وسوسه است؟ بله، در سینما به‌عنوان نخستین کارم فیلم سرعت را ساختم که قطعا دیوانگی کامل بود. همه به من می‌گفتند این کار را نکن ولی من بالاخره این فیلم را ساختم. خب، چرا این همه اصرار داشتید؟ آن زمان حسم این بود که اگر قرار است کارگردان نشوم بهتر است همین ابتدای راه بخورم زمین و دیگر ادامه ندهم. می‌خواستم یک جوری به خودم ثابت کنم که یا کارگردان می‌شوم یا متعلق به این فضا نیستم. محمدحسین لطیفی بیشتر بلندپرواز است یا اهل جسارت؟ به نظرم هیچ‌کدام از اینها نیست. من ژنتیکی کارهای دشوار را دوست دارم. البته خیلی راحت ریسک می‌کنم. به قول شاعر که می‌گوید: هستم اگر می‌روم، گر نروم نیستم. به قول یکی از دیالوگ‌های فیلم که اوبیک به غیاث‌الدین می‌گوید: این یک دور باطل است، ما این همه تلاش می‌کنیم که چه شود؟ و غیاث‌الدین در جواب می‌گوید: ما تلاش‌مان را می‌کنیم و این وظیفه ماست. نخستین تصویری که از غیاث‌الدین داشتید؟ نخستین تصویری که از او داشتم این بود که او یک نابغه‌ای است که همیشه کفش‌هایش را لنگه به لنگه می‌پوشد. چون حواسش اصلا به زمین نیست و در آسمان‌ها سیر می‌کند. یاد خاطره‌ای از اینشتین افتادم. اینشتین در سال‌های آخر عمرش وقتی در آمریکا بود، روزی می‌خواسته از در دانشگاه بیرون بیاید که یکی از دانشجوها به دنبال او می‌آید تا سوالی را از وی بپرسد. وقتی اینشتین به سوال آن دانشجو پاسخ می‌دهد، دانشجو خداحافظی می‌کند و می‌رود اما اینشتین به خودش می‌آید و از دانشجو می‌پرسد: ببینم من داشتم وارد دانشگاه می‌شدم یا از آن خارج می‌شدم؟ این خاطره، این مساله را نشان می‌دهد که اینشتین وقتی وارد دنیای معادلات می‌شده دیگر اطراف خود را حس نمی‌کرده است. حس من از غیاث‌الدین نیز همین بود، نابغه‌ای که امکان نداشته حواسش به رویدادهای زمین و حواشی آن باشد. شما به‌عنوان راوی زندگی غیاث‌الدین سعی کردید چگونه به او نزدیک شوید؟ سعی کردم یک آدم واقعی جلوی دوربینم وجود داشته باشد. با همه خوبی‌ها، بدی‌ها، ضعف‌ها و... تلاشم این است که مخاطب بتواند با غیاث‌الدین ارتباط برقرار کند و با او و زندگی‌اش همراه شود. مساله‌ای که وجود دارد این است که شما یک بار دیگر غیاث‌الدین را زنده کرده‌اید و مخاطب شما نیز همیشه تصویری را که شما از این دانشمند به تصویر کشیدید به‌خاطر خواهد سپرد. در این باره چه نظری دارید؟ اتفاقا این مساله یکی از دلايلی است که پذیرفتم این سریال را بسازم. غیاث‌الدین یک فرد ایرانی‌الاصل و مسلمان است. این را هم بدانید که محمدحسین لطیفی، آدم ناسیونالیستی است. من دوست داشتم شخصیت ناب یک ایرانی را به تصویر بکشم و غیاث‌الدین جزو مواردی بود که باز وسوسه‌هایم را بیشتر می‌کرد. درباره انتخاب بازیگرانتان کمی توضیح دهید. طبق معمول احساس اولیه‌ام این بود که به هیچوجه نمی‌شود نقش اول این کار را بازیگر استار بگذارم. چون معتقدم که ما در عصر امروز یک چیز داریم به اسم سینما که با نمایش متفاوت است. اگر ما نمایش داشتیم حتما بازیگر شناخته شده می‌آوردم مثل فیلم دختر ایرونی یا توفیق اجباری. اما یک موقع هست که من می‌خواهم به باور مخاطبم نزدیک شوم و چون به دنبال این باور بودم، از بازیگری که چندان چهره‌اش برای مخاطب آشنا نیست استفاده کردم و در نهایت وحید جلیلوند را برای نقش غیاث‌الدین جمشید کاشانی برگزیدم. با وحید جلیلوند چطور آشنا شدید؟ در سفر حجی که سال‌ها قبل داشتم با ایشان آشنا شدم. همان جا به علیرضا افخمی گفتم من دارم در ذهنم مرور می‌کنم که این نقش را به او بسپارم اما افخمی گفت این خیلی ریسک بزرگی است و اگر من بودم قبول نمی‌کردم. به هر حال وحید در آن مدتی که ما در سفر حج بودیم زیر نظر من بود و به او فکر می‌کردم. وقتی به ایران برگشتیم از طرف دوستان این پیشنهاد رد شد که با مقاومت من بالاخره این امر میسر شد و وحید جلیلوند شد بازیگر نقش اول سریال «نردبام آسمان». مهم‌ترین مساله‌ای که در وحید جلیلوند وجود داشت چه بود که این همه اصرار داشتید؟ یکی خوش‌قلب‌بودن او، دیگر جنس چشم‌هایش و صدای بسیار زیبایش که می‌تواند سیطره خوبی بر کل صحنه داشته باشد. این سریال نخستین تجربه در ژانر تاریخی است. تا الان چطور تجربه‌ای بوده است؟ به نظرم کلاس سریال‌سازی تاریخی در ایران هنوز خیلی عقب است و ما نیازمند یک کارخانه عظیم هستیم و با کلاس کارهای تاریخی مرسوم در دنیا خیلی فاصله داریم. هنوز راه بسیار دشواری در پیش رو داریم تا در این ژانر به یک استاندارد برسیم. به هر حال شرایط ساخت سریال تاریخی، شرایط دشوار و عجیبی است. آقای لطیفی، فکر نمی‌کنید با قبول ساخت یک کار تاریخی خودتان را محدود کرده‌اید؟ هر که را طاووس خواهد جور هندوستان کشد. بالاخره من باید کار در این ژانر را هم تجربه می‌کردم و دیر یا زود باید به یک نتیجه‌ای می‌رسیدم اما مطمئنم که بعدها با افق دید دیگری این کار را خواهم کرد. مساله‌ای که در اکثر سریال‌های تاریخی ما وجود دارد، دیالوگ گفتن بازیگرهاست. گاهی بازیگران رسمی حرف می‌زنند و گاهی هم حتی از اصطلاحات روز مثل جوگیر شدن یا کنترل‌شان را از دست دادند استفاده می‌کنند، شما با این مشکل چطور کنار آمدید و آیا توانسته‌اید به یک زبان واحد برسید؟ به هرحال بعضی‌وقت‌ها، این چیزها وجود دارد که از دست کارگردان در می‌رود، ولي من تمام تلاشم را کرده‌‌ام تا این مساله به وجود نیاید. حالا چقدر موفق بوده‌ام، نمی‌دانم؟ به نظر شما در این کار باید روی این مسائل دقت نظر بیشتری داشت. به نظرم نباید بازیگران در این نوع کارها خیلی فاخر حرف بزنند. چون هر وقت بخواهیم فاخر صحبت کنیم، قطعاً کار خراب‌تر خواهد شد. می‌شود امیدوار بود سریال نردبام آسمان چند قدم جلوتر از سریال‌های تاریخی دیگر باشد؟ نمی‌توانم قول بدهم. چون ممکن است حتی چند قدم عقب‌تر از سریال‌های دیگر باشد ولی امیدوارم این مجموعه مخاطبش را به آرامی مل‌مل نوازش کند نه اینکه مخاطبش را بگذارد آن طرف صفحه تلویزیون و خودش بیاید این طرف صفحه تلویزیون. آقای لطیفی! در ساخت این سریال بیشتر به چه نکته‌ای توجه خاص داشته‌اید؟ سعی کردم کارم مشکل ریتم نداشته باشد و مخاطب حین دیدن سریال فرصتی برای فکر کردن نداشته باشد و اگر هم می‌خواهد فکر کند پس از پایان قسمت‌ها این کار را انجام بدهد. به هرحال باز هم می‌گویم هیچ ادعایی ندارم و نمی‌کنم. «نردبام آسمان» در نهایت می‌خواهد به مخاطبش چه بگوید؟ اول اینکه می‌خواهد یک خودباوری در جوان‌های امروز به وجود بیاورد، از این نظر که ما در گذشته چه افرادی داشته‌ایم و اینکه غربی‌ها علم‌شان را براساس علم شرق پیش برده‌اند و متاسفانه ما امروز فکر می‌کنیم این علم متعلق به آنهاست. ضمن اینکه می‌خواستم نشان بدهم نباید همه چیز مهیا باشد تا بچه‌های ما دانشمند بشوند. اتفاقاً با سختی‌کشیدن‌های فراوان است که یک نفر می‌تواند در زندگی‌اش موفق شود و در نهایت اینکه کوشش کردم سلامت روح و عشق پاک را هم در این کار به تصویر بکشم. در طول تاریخ و گذشته‌تان چه چیزی را به جای گذاشته‌اید؟ یاد یک شعر افتادم؛ جوانی شمع ره کردم که جویم زندگانی را نجستم زندگانی را و گم کردم جوانی را. احساس می‌کنم عمرهای قدیم با برکت‌تر بودند. در این عصر، ما دچار سرعت در طول زندگی شدیم و نه عرض آن. محمدحسین لطیفی... دوست دارد برای بازماندگانش نیکی به جا بگذارد. نمی‌خواهد کار کند که پول به دست بیاورد، می‌خواهد کار کند که حالش خوب شود. افسوس که وقت‌های زیادی را از دست داده‌ام. کاش بیشتر برای وقت‌های مرده‌ام ارزش قائل بودم.