مرتضی اسماعیل‌دوست: این هفته در بخش «فیلمخانه» سراغ ژانر وسترن رفته و ضمن نیم‌نگاهی به این ژانر رویاپرداز سینما، آثاری خاطره‌انگیز و خوش‌ساخت در این گونه سینمایی را جهت تماشای دوستداران پیشنهاد می‌کنم. البته این انتخاب می‌توانست دامنه گسترده‌ای از آثار اینگونه سینمایی نوستالژیک را دربرگیرد که در این فرصت، به اجمال و از هر کارگردان تنها یک اثر معرفی می‌شود. وسترن، ژانری است که حرکت در سینما را مفهومی عمیق بخشید و در زیر ژانرهای مختلف، واگویه‌ای از تلاش بشر برای دستیابی به جهانی عدالت‌محور بوده است. حالا سال‌هاست از اولین یادگارهای سینمای وسترن با نام «سرقت بزرگ قطار» تا جاودانه‌های جان فورد، زینه مان و سرجیو لئونه می‌گذرد و دیگر تب و تاب جهان معاصر تاملی به قهرمانان یاغی دوران طلایی سینمای کلاسیک ندارد و حتی هجونامه‌هایی! در برخورد با شمایل سینمای وسترن در آثار متمایز سینمای نوین امروز می‌توان یافت. سینمایی که از دوران طلایی دهه‌های 40 و 50 و 60 میلادی به نازل‌ترین جایگاه در دهه 90 رسید؛ جایی که انسان از مرکب اسبی چاوش به دست مُشتی آهن اسیر شد.
«جویندگان» ساخته جان فورد محصول
سال 1956
بی‌شک جان فورد را باید سردمدار سینمایی ناب و باورپذیر در گونه وسترن دانست و «جویندگان» را در قله چنین کوهی استوار جست. جان فورد که با فیلم «اسب آهنین»، فضایی اثرگذار از سینمای وسترن را به جهانیان نمایاند، در فیلم «جویندگان» به دنبال نمایش روح حماسه و شکوه دلاوری است؛ جایی که لایه‌های زیستن و تضاد اندیشه‌ها به شکلی شاعرانه از سوی فیلمساز نمایان می‌شود و یکی از پیچیده‌ترین شخصیت‌های تاریخ سینما توسط جان وین به نقش درمی‌آید. هسته اصلی آثار وسترن را خانواده تشکیل میدهد و در «جویندگان»، وجود خانواده‌ای بر باد رفته، تمام حوادث و اتفاقات را رقم زده و مسیری از تداوم و بازسازی را به انگاره ذهن مخاطب می‌رساند. داستانی از هفت‌تیرکش سرگشته‌ای که به جست‌وجوی دختر برادرش است که توسط سرخپوست‌ها ربوده شده است.
«ماجرای نیمروز» ساخته فرد زینه مان محصول سال 1952
یکی از سیاسی‌ترین آثار وسترن که روایتی است از شهری کوچک که مورد تهدید گروهی تبهکار قرار میگیرد و مردم بزدل شهر برای دفاع از سرزمین‌شان، کلانتر را تنها می‌گذارند. «ماجرای نیمروز»، داستان یک مرد در برابر یک شهر است که فردگرایی در آن نقشی محفوظ داشته و از طرفی حکایت از نادیده گرفتن ارزش‌ها دارد که مردمان شهر در آن قهرمان شهرشان را از روی ترس و عافیت‌‌طلبی لجن‌مال می‌‌کنند! این فیلم از اولین تجربیات تاریخ سینماست که زمان دراماتیک با زمان واقعی منطبق می‌شود. «ماجرای نیمروز» یکی از برجسته‌ترین فیلم‌های زینه‌مان است که از ابتدا حس تنها بودن را تداعی کرده و این تنهایی به تدریج وحشتی تعلیق‌وار را به تماشاگر منتقل می‌کند. از این رو بیننده از ابتدا همپای قهرمان داستان این تنهایی و اضطراب را کاملا حس کرده و مانند او منتظر ورود میلر می‌شود و این اضطراب با رسیدن عقربه ساعت روی عدد 12 و شنیدن صدای سوت قطار به اوج خود می‌رسد.
«رودخانه سرخ» ساخته هاوارد هاکس محصول سال 1948
وسترن تحسین‌شده هاوارد هاکس شباهت بسیاری به آثار جان فورد دارد و بسیاری این فیلم را یک اثر فوردی می‌نامند. جالب اینکه وقتی از هاکس درباره این موضوع می‌پرسند که آیا هنگام ساخت این اثر تحت تاثیر جان فورد بوده است؟ جواب میدهد: «نمی‌دانم چطور می‌شود بدون اینکه تحت تاثیر فورد قرار گرفت، وسترنی ساخت!» فیلم «رودخانه سرخ»، داستان گله‌دار ثروتمندی است که با سرخپوست‌ها دشمنی دیرینه دارد اما برخلاف وی، پسرخوانده‌اش نمی‌خواهد مسیر رفته پدر را ادامه دهد. جان وین به دنبال شکستن سیمای پذیرفته‌شده‌اش مبنی بر مردی شریف و خوش‌‌قلب است و با این فیلم، نقطه اوجی را در کارنامه خود رقم می‌زند. در «رودخانه سرخ»، مایه تضاد میان نسل‌ها به بهترین شکل پرورانده شده است و صحنه پایانی که وین نقش رود سرخ را بر زمین می‌کشد، به یادماندنی است.
«این گروه خشن» ساخته سام پکین پا محصول سال 1969
پکین پا در اوج جنگ ویتنام یکی از بهترین آثار وسترن را کارگردانی می‌کند که دستمایه ساخت بسیاری از فیلم‌های دیگر از جمله آثار تارانتینو و جان وو قرار گرفته است. روایتی از گروهی تبهکار که دست به سرقتی می‌‌زنند که حاصلش کشتاری بی‌‌رحمانه است و سام پکین پا، شاعر خشونت‌وار سینما در این کشتارگاه اخلاق، صحنه‌های فجیعی از قتل و خونریزی را به صحنه درمی‌آورد. زمانی که فیلم آغاز می‌شود بیننده شاهد بازی کودکانی است که در حال به جان هم انداختن چند عقرب و گروهی از مورچه‌ها هستند. اوج خشونت فیلم از همین سکانس شروع می‌شود، آنجا که حس می‌شود در فضایی قرار گرفته‌ایم که بی‌رحمی حتی در روح کودکان نیز ریشه دوانده است. پکین پا با سبک و شیوه‌ای مدرن در کارگردانی که با صراحت در گفت‌وگوها، درد، خشونت و هیجان در بافت سکانس‌هاست به نگاه تازه‌ای در ژانر وسترن می‌رسد و با کندوکاو در گذشته شخصیت‌ها، تاملی را برای مخاطب حیران از خشونت به بار می‌آورد.
«خوب، بد، زشت» ساخته سرجیو لئونه محصول سال 1966
در اواسط دهه 60 کارگردانی با نام سرجیو لئونه، سه‌گانه کم‌هزینه‌ای را می‌سازد که بعدها به وسترن اسپاگتی شهرت می‌یابد و از این منظر تغییرات گسترده و عمیقی را به پیکره ژانر وسترن ایجاد می‌کند، هر چند تا سال 1967 این آثار در آمریکا به اکران در نمی‌آیند! فیلم «خوب، بد، زشت» وسترن روشنفکرانه جذابی است که ابعاد تراژدی اصیلی در خود داشته و به رویارویی جهان‌های متمایز فکری نظر می‌افکند. «خوب، بد، زشت» تصویری عریان از غرب وحشی را نمایان کرده و تعلیق نهفته در سکانس‌های مبارزه و موسیقی جاودانه موریکونه، شاهکاری در تاریخ سینما می‌آفریند. داستان فیلم «خوب، بد، زشت» در خلال جنگ داخلی آمریکا رخ میدهد و درباره ۳ جنایتکار معروفی است که از بهترین هفت‌تیرکش‌های زمانه محسوب می‌شوند.
«رقصنده با گرگ» ساخته کوین کاستنر محصول سال 1990
تاریخ روایی فیلم «رقصنده با گرگ» به سال 1863 اتفاق می‌افتد، زمانی که آمریکا درگیر جنگ داخلی بین نیروهای شمالی (یانکی‌ها) و جنوبی (ربل‌ها) بود. از طرفی نیروهای شمالی علاوه بر جنگ با جنوبی‌ها با سرخپوستان در شرق نیز بر سر منابع و مراتع در جنگ و ستیز بودند. کوین کاستنر در نقش یک سرباز آمریکایی بعد از شرکت در جنگ به دنبال جایی برای سکونت است، از این رو ارتباطی با سرخپوست‌ها شکل میگیرد؛ نگاهی دوسویه به مقوله زیستن که تفسیرهای مختلفی بر آن می‌توان داشت. «رقصنده با گرگ» روایتگر از خودباختگی سرخپوستان در مقابل صنعت و تجدد غربی‌هاست. ستوان آمریکایی کام سرخپوستان را با شکری که همراه خود آورده شیرین کرده و بومیان اموال شخصی و لباس ستوان آمریکایی را با گردن‌آویزهای مخصوص خودشان به اصرار مبادله می‌‌کنند! و این حکایتی غریب در عصر فاصله‌هاست.
«نابخشوده» ساخته کلینت ایستوود محصول سال 1992
کلینت ایستوود که خود قهرمان وسترن‌های اسپاگتی لئونه بود در جایگاه فیلمسازی، قهرمانی خسته و گمگشته را به تصویر درمی‌آورد که روحی عصیان‌زده و قلبی تاریک را با خود حمل می‌کند. فیلم با تصاویر سرخ غروب شروع و با آن نیز تمام می‌شود. در این حلقه بسته فرمی، حوادثی شکل می‌یابد که با اسارت و تقلای نافرجام «ویلی» برای رهایی از مرگ همخوانی دارد. در بسیاری از دقایق فیلم، شاهد تصاویری لانگ‌شات و اکستریم لانگ‌شات از عدسی‌های تله‌فوتو (عدسی‌هایی با فاصله کانونی بسیار بالا) هستیم که به دلیل کم شدن عمق صحنه و تخت شدن آن است تا از این طریق جلوه‌های نمایان‌تری از مناظری زیبا در تقابل با رفتار کابوی‌ها به چشم آید. «نابخشوده» اثری است تفکربرانگیز که هر بار تماشای آن می‌تواند درس جدیدی را از مناظر گوناگون به مخاطب تزریق کند.
«مرد مرده» ساخته جیم جارموش محصول سال 1995
«مرد مرده» یک شعر ناب سینمایی است؛ اثری که جهان ویژه و رازگونه سروده‌های ویلیام بلیک را با رازآمیزی فرهنگ سرخپوستی درهم می‌‌آمیزد تا جهان تک‌سویه و فرهنگ گمگشته سفیدهای آمریکایی را بی‌مایه‌‌تر از آنچه هست، نمایان کند. جارموش در دوره‌ای که سینمای وسترن رو به فراموشی می‌رفت، با صحنه‌پردازی و پرداخت استادانه‌اش روحی دوباره و البته متمایز به این ژانر بخشید. فیلم «مرد مرده» از یک ساختار چرخشی برخوردار است که اثر را از حالت رئال خارج کرده و به سمت آثار سوررئال سوق میدهد. این فیلم علاوه بر درونمایه‌‌ای عمیق و فیلمنامه‌ای محکم از کارگردانی خیره‌کننده‌ای بهره می‌‌برد و رابی مولر که همواره در بیشتر فیلم‌های جارموش فیلمبردار آثار او است، در این فیلم نیز تصاویر خیره‌کننده‌ای را ارائه میدهد. ترکیب‌بندی ارزنده فیلم و استفاده از طیف گسترده‌ای از رنگ‌مایه‌های خاکستری در دل فیلمی سیاه سفید اثری ماندگار را خلق کرده است.