می‌گوید خسته‌ام، می‌گوید دلم لک‌زده است برای سفر به شهرستان، می‌گوید دلم می‌خواهد تمام روز را در خانه بمانم و بیرون نیایم، از شهر خسته ام... اما این تنها صدای او نیست که دلجویی می‌خواهد، این صدا صدای همه ماست که از شهرمان خسته‌ایم و انگار با آرزوی‌های برآورده نشده بسیاری در شهرهایمان می‌پلکیم. در دنیا کارشناسان شهرسازی عصر ما به نکاتی مهم در این زمینه توجه کرده‌اند. بر این اساس از نکات بارز در بحث‌های شهرسازی امروز، مبحث سرزندگی و پویایی افراد در شهرهاست، بحثی که با توجه به بیماری‌های روانی ممزوج با قرن حاضر و فشارهای روانی آن توجه خاصی را بین معماران و شهرسازان برانگیخته است. نوشته کوتاه زیر بر آن است تا با بررسی عوامل ایجاد سرخوشی و سرزندگی در شهرها، هم از علل اتفاق نیفتادن این مسأله در شهرهای ایران بگوید و هم مردم را با حق نانوشته‌ای به نام «سرزندگی» در شهرها آشنا کند.
شهرهایی برای خودرو نه برای انسان!
خیابان‌های پر از ماشین، کوچه‌های پارکینگ‌نما، محله‌هایی که با صدای غرش ماشین‌ها می‌لرزند و... این تصویر امروز شهرهای بزرگ ایران است؛ تهران، مشهد، شیراز، اصفهان و....در روزگاری به سر می‌بریم که جامعه شهری ایران به سبب سلطه بی‌قید و شرط اتومبیل تا حدود زیادی فاقد کانون‌های فرهنگی - اجتماعی بوده و در بیشتر ساعات شبانه روز میادین، خیابان‌ها و کوچه‌ها مملو از حرکت مداوم اتومبیل‌هاست و در نتیجه انواع آلودگی‌های زیست‌محیطی، صوتی و بصری را هر روز بیش از دیروز نمایان می‌کند و فضاهایی بی‌روح، مرده و ناامنی را سبب می‌شوند که شهروندان را دچار مشکلاتی از جمله گسیختگی در روابط اجتماعی، نداشتن حس تعلق به محیط، اضمحلال خاطرات جمعی، سردی و دلمردگی در رفتارها و روابط اجتماعی می‌کند، در حالی که میادین، خیابان‌ها و کوچه‌ها باید به مثابه کانون رفتارهای اجتماعی، غنا، تنوع، خوانایی، ترکیب کاربری‌ها، پیاده‌سازی فضاها، قرارگاه‌های رفتاری، امنیت، نظارت‌های اجتماعی، جذابیت‌های عملکردی، ترکیب کاربری‌های کار و مسکن شهری و... باشد تا محیط مناسبی برای زندگی و عاملی برای ایجاد سرزندگی به حساب بیایند. به نظر می‌رسد برای نزدیک شدن شهرهای امروزی به آنچه که ما از یک شهر توقع داریم، باید به توسعه فضاهای کاربردی انسانی پرداخته شود. به عنوان مثال، ایجاد مسیرهای عبوری عابران پیاده، محل نشستن و استراحت که در آنها درختان خوش‌منظر سایه گسترده باشند و با پرتو نور‌خورشید که روی لباس‌های رنگارنگ عابران می‌افتد احساس مطلوب و پرشوری را درفضا‌های شهری ایجاد کنند و در شب با نور‌پردازی روی ساختمان‌های زیبا و پیاده‌روها فضایی دل‌انگیز را به‌وجود آوردند. دراین صورت خواهیم توانست به ایده ساخت شهرهای 24 ساعته نزدیک شویم.
شهرهای 24ساعته
شاید بهتر باشد در بررسی این مسأله از یک مدل ساده بهره ببریم: بستر شهری پویا و سرزنده سبب می‌شود مردم با برقراری ارتباط بیشتر با فضا، حضور پررنگ‌تر و طولانی‌تری در آن داشته باشند و از طرفی به علت زمان طولانی حضور ما در فضاهای شهری باید به لحاظ کیفیتی در بالا بردن سطح المان‌های مطلوب آن گام برداشت. در یک فضای مناسب و سرزنده، شهروندان از صبح زود تا دیر‌گاهی از شب در مکان‌های شهری زندگی می‌کنند، عابران در اینگونه مکان‌ها قدم می‌زنند و وسایل نقلیه موتوری فقط به عنوان ابزار در خدمت انسان‌ها هستند. شهروندان مدت زیادی را در خیابان‌ها، پارک‌ها، بازارچه‌ها و... می‌گذارنند و بدین‌ترتیب باید محیطی با کیفیت مطلوب برای آنها ایجاد کرد و نیازهای روزانه آنان را مرتفع ساخت. باید شهری 24 ساعته در جریان باشد که مسأله سروصدای ناشی از عبور وسايل‌نقلیه در شب نیز حل شده باشد. بنا به نظر« لینج»، شهر باید از لحاظ عملکردی به درستی پاسخگو بوده و معیارهای سرزندگی، معنی، تناسب دسترسی، نظارت و اختیار، کارآیی و عدالت را نیز به خوبی پاسخگو باشد. از نظر سرزندگی، محیطی سکونتگاه خوب تلقی می‌شود که سلامت و بهزیستی افراد و بقای موجودات زنده را تأمین کند که البته سه خصوصیت اصلی محیط را که بر سلامتی و ایجاد یک محیطی حیاتی و بستر مناسب برای زندگی مؤثرند را «بقا»، «ایمنی» و «سازگاری» نامیده است:
1- بقا: یعنی وجود مقدار کافی مواد غذایی، سوخت، آب، هوا، نور و... به نحوی که امکان زندگی را فراهم کنند.
2- ایمنی: سکونتگاه خوب سکونتگاهی است که در آن خطرات، سموم و بیماری‌ها وجود نداشته یا تحت کنترل قرار گرفته باشد و بنابراین ترس از مواجه شدن با آنها به حداقل کاهش یافته باشد.
محیط مطلوب باید از نظر کالبدی و احساسی نیز یک محیط امن بوده و امکان مداوا و معالجه افرادی که در معرض هر یک از مخاطرات ممکن قرار گرفته‌اند را دارا باشد.
3- سازگاری: محیط باید با ساختار اصلی بیولوژی انسان سازگاری داشته و حامی آهنگ موزون طبیعت باشد و عناصر و اجزای محیط نظیر پله، در، اتاق و شیب‌ها به اندازه و متناسب توانایی انسان باشند یعنی با خصوصیاتی چون قد، دسترسی، پیوستگی، راحتی، دید و قدرت بلند کردن منطبق باشند و زمینه و بستر باید استفاده فعال از بدن را ترغیب کند به‌طوری‌که هیچ بخشی از بدن به خاطر عدم‌تحرک، تغییر شکل ندهد. این سه نیاز بین تمام افراد مشترک است البته میزان ارزشی که برای سلامتی و بقای شخص یا نبود گرسنگی و ترس می‌توان قائل شد از محلی به محل دیگر متفاوت است.
رویکرد شهرسازانه به سرزندگی
البته باید متذکر شد که سرزندگی جز درباره بقا، یک «خوب مطلق» نیست و زندگی را می‌توان به خاطر اهداف دیگر فدا کرد (مانند ایثار، از خود گذشتگی و فداکاری در جنگ یا احساسات مادر برای فرزندش). در اینجا باید گفت سلامتی و عملکرد درست را می‌توان حس و از آن استفاده کرد لیکن اندازه‌گیری و ارائه تعریف برای آنها بویژه اگر از سلامت روانی صحبت کنیم کار مشکلی خواهد بود. بنابراین مطلوب‌تر این است که قواعد موثر محیطی روی آستانه احتراز متمرکز شوند تا وضعیت بهینه، چرا که ما به دنبال سطوح معقولی از نامطلوبی‌ها هستیم نه فقدان کامل آن.
سرزندگی یک قاعده محافظه‌کارانه ولی در عین حال بسیار کلی است؛ یک خصوصیت انفعالی و حمایت‌کننده که بر تداوم تاکید دارد ولی موقعیت رشد فردی را نیز فراهم می‌کند چون هدف اصلی بقای موجودات است، بنابراین این قواعد اهمیت خاصی را برای تولید‌مثل و رشد کودکان قائل هستند. سرزندگی از هر چیزی در فهرست احتیاجات به یک کالای عمومی خالص نزدیک‌تر است زیرا سلامتی و بقا ارزش‌هایی هستند که دارای مقبولیت عام بوده و تهدید سلامتی اغلب بدون تبعیض رخ می‌دهد. در این چارچوب، قضاوت درباره دیگران بویژه نسل‌های آتی مطمئن‌تر است زیرا می‌توان پیش‌بینی کرد که آنها نیز آرزو خواهند داشت، زنده بمانند. باید توجه داشت که سرزندگی همچون اغلب کالاهای عمومی به هنگام فقدان آن مورد توجه قرار می‌گیرد چرا که هزینه ارتقای آن برای هر شخص ارتباطی با منافعی که از آن کسب می‌کند، ندارد... بله! کسانی که در پايین‌دست رودخانه آب می‌نوشند، آلودگی‌های بالا‌دست رودخانه را فرو می‌برند. اقداماتی که به منظور ارتقا یا حفظ این کیفیت صورت می‌گیرد اغلب به صورت نسبتا اختیاری از سوی یک مرجع عمومی اعمال می‌شود و هزینه‌های آن باید پرداخت شود. در دید اول باید گفت مکان سازه‌ها و طراحی آنها باید به‌گونه‌ای انجام شود که از خطر آتش‌سوزی، سیل، زلزله و... در امان باشد و از طرفی «سازمان فضایی» مربوط به خدمات نجات، امداد و کنترل نیز عاملی در مقابله با سوانح طبیعی است که در ارتباط با چگونگی رفتار مردم به هنگام چنین سوانحی طراحی می‌شود. در ضمن توجه به عوامل طبیعی و محیطی باید به وجود انسانی آدم‌های ساکن در شهرها نیز توجه داشت؛ ریشه‌کنی بیماری‌های مسری و ناقلان آنها، تأمین آب خالص، غذا و دارو، مسائل مربوط به مواد زائد و رعایت نظارت و بهداشت نیز از مسائل مربوط به سرزندگی است. در برخورد با اقلیم باید نظام فضاها و سازه‌ها به گونه‌ای باشد که بتوان یک اقلیم خرد مطلوب‌تر و سالم‌تری ایجاد کرد و شکل شهر بر اساس دسترسی، همه بناها به نور خورشید ساخته شود. زندگی شهری ممکن است یک ساختار زمانی بیگانه را بر ما تحمیل کند و بر اثر عدم کنترل صحیح نور و صدا توازن طبیعی بدن مختل شده و مثلا خواب ما به هم بریزد و نواسانات طبیعی عملکرد داخلی را نامتعادل سازد بنابراین توجه به کنترل آلودگی هوا و همچنین آلودگی‌های صوتی از نکات پر‌اهمیت در رسیدن به سرزندگی است. نگاهی به عوامل شهرسازانه مؤثر در سرزندگی شهروندان
شهر زنده، شهروند سرزنده
می‌گوید خسته‌ام، می‌گوید دلم لک‌زده است برای سفر به شهرستان، می‌گوید دلم می‌خواهد تمام روز را در خانه بمانم و بیرون نیایم، از شهر خسته ام... اما این تنها صدای او نیست که دلجویی می‌خواهد، این صدا صدای همه ماست که از شهرمان خسته‌ایم و انگار با آرزوی‌های برآورده نشده بسیاری در شهرهایمان می‌پلکیم. در دنیا کارشناسان شهرسازی عصر ما به نکاتی مهم در این زمینه توجه کرده‌اند. بر این اساس از نکات بارز در بحث‌های شهرسازی امروز، مبحث سرزندگی و پویایی افراد در شهرهاست، بحثی که با توجه به بیماری‌های روانی ممزوج با قرن حاضر و فشارهای روانی آن توجه خاصی را بین معماران و شهرسازان برانگیخته است. نوشته کوتاه زیر بر آن است تا با بررسی عوامل ایجاد سرخوشی و سرزندگی در شهرها، هم از علل اتفاق نیفتادن این مسأله در شهرهای ایران بگوید و هم مردم را با حق نانوشته‌ای به نام «سرزندگی» در شهرها آشنا کند.
شهرهایی برای خودرو نه برای انسان!
خیابان‌های پر از ماشین، کوچه‌های پارکینگ‌نما، محله‌هایی که با صدای غرش ماشین‌ها می‌لرزند و... این تصویر امروز شهرهای بزرگ ایران است؛ تهران، مشهد، شیراز، اصفهان و....در روزگاری به سر می‌بریم که جامعه شهری ایران به سبب سلطه بی‌قید و شرط اتومبیل تا حدود زیادی فاقد کانون‌های فرهنگی - اجتماعی بوده و در بیشتر ساعات شبانه روز میادین، خیابان‌ها و کوچه‌ها مملو از حرکت مداوم اتومبیل‌هاست و در نتیجه انواع آلودگی‌های زیست‌محیطی، صوتی و بصری را هر روز بیش از دیروز نمایان می‌کند و فضاهایی بی‌روح، مرده و ناامنی را سبب می‌شوند که شهروندان را دچار مشکلاتی از جمله گسیختگی در روابط اجتماعی، نداشتن حس تعلق به محیط، اضمحلال خاطرات جمعی، سردی و دلمردگی در رفتارها و روابط اجتماعی می‌کند، در حالی که میادین، خیابان‌ها و کوچه‌ها باید به مثابه کانون رفتارهای اجتماعی، غنا، تنوع، خوانایی، ترکیب کاربری‌ها، پیاده‌سازی فضاها، قرارگاه‌های رفتاری، امنیت، نظارت‌های اجتماعی، جذابیت‌های عملکردی، ترکیب کاربری‌های کار و مسکن شهری و... باشد تا محیط مناسبی برای زندگی و عاملی برای ایجاد سرزندگی به حساب بیایند. به نظر می‌رسد برای نزدیک شدن شهرهای امروزی به آنچه که ما از یک شهر توقع داریم، باید به توسعه فضاهای کاربردی انسانی پرداخته شود. به عنوان مثال، ایجاد مسیرهای عبوری عابران پیاده، محل نشستن و استراحت که در آنها درختان خوش‌منظر سایه گسترده باشند و با پرتو نور‌خورشید که روی لباس‌های رنگارنگ عابران می‌افتد احساس مطلوب و پرشوری را درفضا‌های شهری ایجاد کنند و در شب با نور‌پردازی روی ساختمان‌های زیبا و پیاده‌روها فضایی دل‌انگیز را به‌وجود آوردند. دراین صورت خواهیم توانست به ایده ساخت شهرهای 24 ساعته نزدیک شویم.
شهرهای 24ساعته
شاید بهتر باشد در بررسی این مسأله از یک مدل ساده بهره ببریم: بستر شهری پویا و سرزنده سبب می‌شود مردم با برقراری ارتباط بیشتر با فضا، حضور پررنگ‌تر و طولانی‌تری در آن داشته باشند و از طرفی به علت زمان طولانی حضور ما در فضاهای شهری باید به لحاظ کیفیتی در بالا بردن سطح المان‌های مطلوب آن گام برداشت. در یک فضای مناسب و سرزنده، شهروندان از صبح زود تا دیر‌گاهی از شب در مکان‌های شهری زندگی می‌کنند، عابران در اینگونه مکان‌ها قدم می‌زنند و وسایل نقلیه موتوری فقط به عنوان ابزار در خدمت انسان‌ها هستند. شهروندان مدت زیادی را در خیابان‌ها، پارک‌ها، بازارچه‌ها و... می‌گذارنند و بدین‌ترتیب باید محیطی با کیفیت مطلوب برای آنها ایجاد کرد و نیازهای روزانه آنان را مرتفع ساخت. باید شهری 24 ساعته در جریان باشد که مسأله سروصدای ناشی از عبور وسايل‌نقلیه در شب نیز حل شده باشد. بنا به نظر« لینج»، شهر باید از لحاظ عملکردی به درستی پاسخگو بوده و معیارهای سرزندگی، معنی، تناسب دسترسی، نظارت و اختیار، کارآیی و عدالت را نیز به خوبی پاسخگو باشد. از نظر سرزندگی، محیطی سکونتگاه خوب تلقی می‌شود که سلامت و بهزیستی افراد و بقای موجودات زنده را تأمین کند که البته سه خصوصیت اصلی محیط را که بر سلامتی و ایجاد یک محیطی حیاتی و بستر مناسب برای زندگی مؤثرند را «بقا»، «ایمنی» و «سازگاری» نامیده است:
1- بقا: یعنی وجود مقدار کافی مواد غذایی، سوخت، آب، هوا، نور و... به نحوی که امکان زندگی را فراهم کنند.
2- ایمنی: سکونتگاه خوب سکونتگاهی است که در آن خطرات، سموم و بیماری‌ها وجود نداشته یا تحت کنترل قرار گرفته باشد و بنابراین ترس از مواجه شدن با آنها به حداقل کاهش یافته باشد.
محیط مطلوب باید از نظر کالبدی و احساسی نیز یک محیط امن بوده و امکان مداوا و معالجه افرادی که در معرض هر یک از مخاطرات ممکن قرار گرفته‌اند را دارا باشد.
3- سازگاری: محیط باید با ساختار اصلی بیولوژی انسان سازگاری داشته و حامی آهنگ موزون طبیعت باشد و عناصر و اجزای محیط نظیر پله، در، اتاق و شیب‌ها به اندازه و متناسب توانایی انسان باشند یعنی با خصوصیاتی چون قد، دسترسی، پیوستگی، راحتی، دید و قدرت بلند کردن منطبق باشند و زمینه و بستر باید استفاده فعال از بدن را ترغیب کند به‌طوری‌که هیچ بخشی از بدن به خاطر عدم‌تحرک، تغییر شکل ندهد. این سه نیاز بین تمام افراد مشترک است البته میزان ارزشی که برای سلامتی و بقای شخص یا نبود گرسنگی و ترس می‌توان قائل شد از محلی به محل دیگر متفاوت است.
رویکرد شهرسازانه به سرزندگی
البته باید متذکر شد که سرزندگی جز درباره بقا، یک «خوب مطلق» نیست و زندگی را می‌توان به خاطر اهداف دیگر فدا کرد (مانند ایثار، از خود گذشتگی و فداکاری در جنگ یا احساسات مادر برای فرزندش). در اینجا باید گفت سلامتی و عملکرد درست را می‌توان حس و از آن استفاده کرد لیکن اندازه‌گیری و ارائه تعریف برای آنها بویژه اگر از سلامت روانی صحبت کنیم کار مشکلی خواهد بود. بنابراین مطلوب‌تر این است که قواعد موثر محیطی روی آستانه احتراز متمرکز شوند تا وضعیت بهینه، چرا که ما به دنبال سطوح معقولی از نامطلوبی‌ها هستیم نه فقدان کامل آن.
سرزندگی یک قاعده محافظه‌کارانه ولی در عین حال بسیار کلی است؛ یک خصوصیت انفعالی و حمایت‌کننده که بر تداوم تاکید دارد ولی موقعیت رشد فردی را نیز فراهم می‌کند چون هدف اصلی بقای موجودات است، بنابراین این قواعد اهمیت خاصی را برای تولید‌مثل و رشد کودکان قائل هستند. سرزندگی از هر چیزی در فهرست احتیاجات به یک کالای عمومی خالص نزدیک‌تر است زیرا سلامتی و بقا ارزش‌هایی هستند که دارای مقبولیت عام بوده و تهدید سلامتی اغلب بدون تبعیض رخ می‌دهد. در این چارچوب، قضاوت درباره دیگران بویژه نسل‌های آتی مطمئن‌تر است زیرا می‌توان پیش‌بینی کرد که آنها نیز آرزو خواهند داشت، زنده بمانند. باید توجه داشت که سرزندگی همچون اغلب کالاهای عمومی به هنگام فقدان آن مورد توجه قرار می‌گیرد چرا که هزینه ارتقای آن برای هر شخص ارتباطی با منافعی که از آن کسب می‌کند، ندارد... بله! کسانی که در پايین‌دست رودخانه آب می‌نوشند، آلودگی‌های بالا‌دست رودخانه را فرو می‌برند. اقداماتی که به منظور ارتقا یا حفظ این کیفیت صورت می‌گیرد اغلب به صورت نسبتا اختیاری از سوی یک مرجع عمومی اعمال می‌شود و هزینه‌های آن باید پرداخت شود. در دید اول باید گفت مکان سازه‌ها و طراحی آنها باید به‌گونه‌ای انجام شود که از خطر آتش‌سوزی، سیل، زلزله و... در امان باشد و از طرفی «سازمان فضایی» مربوط به خدمات نجات، امداد و کنترل نیز عاملی در مقابله با سوانح طبیعی است که در ارتباط با چگونگی رفتار مردم به هنگام چنین سوانحی طراحی می‌شود. در ضمن توجه به عوامل طبیعی و محیطی باید به وجود انسانی آدم‌های ساکن در شهرها نیز توجه داشت؛ ریشه‌کنی بیماری‌های مسری و ناقلان آنها، تأمین آب خالص، غذا و دارو، مسائل مربوط به مواد زائد و رعایت نظارت و بهداشت نیز از مسائل مربوط به سرزندگی است. در برخورد با اقلیم باید نظام فضاها و سازه‌ها به گونه‌ای باشد که بتوان یک اقلیم خرد مطلوب‌تر و سالم‌تری ایجاد کرد و شکل شهر بر اساس دسترسی، همه بناها به نور خورشید ساخته شود. زندگی شهری ممکن است یک ساختار زمانی بیگانه را بر ما تحمیل کند و بر اثر عدم کنترل صحیح نور و صدا توازن طبیعی بدن مختل شده و مثلا خواب ما به هم بریزد و نواسانات طبیعی عملکرد داخلی را نامتعادل سازد بنابراین توجه به کنترل آلودگی هوا و همچنین آلودگی‌های صوتی از نکات پر‌اهمیت در رسیدن به سرزندگی است. ارسال نظر
پربیننده