سیداصغر نوربخش: نمایش «پشت کلانتری، کوچه اول، تیر چراغ‌برق» نوشته علی اصغری و کار فرشاد منظوفی‌نیا این روزها در تالار قشقایی روی صحنه است. این نمایش، داستان یک سرباز است که در آستانه تحویل سال نو توسط فرمانده خود تنبیه شده و مجبور است به کوچه پشت کلانتری رفته و در آنجا نگهبانی دهد. سرباز طی این کار، با آدم‌های کوچه و محله و مشکلات و روزگارشان آشنا و در برخی مواقع با آنان همراه می‌شود. در ادامه، هر کدام از اهالی محله که با سرباز برخورد دارد، یکی از ارکان سفره هفت‌سین را به او می‌دهد که شش سین می‌شود و با سین سرباز، سین‌های سفره نوروز او کامل می‌شود. مارتین اسلین، منتقد مطرح انگلیسی معتقد است: «تئاتر در عملی‌ترین معنای خود، تماشاگران را آموزش داده و به آنها رمزگان سلوک و قوانین همزیستی اجتماعی را یادآوری می‌کند، بنابراین نمایش چیزی نیست جز یک رویداد سیاسی» (1).
«پشت کلانتری...» یک نمایش ناتورالیستی-رئالیستی است. صحنه این نمایش یک چهارسوق (با احتساب سمت تماشاگر) را نشان می‌دهد؛ به نوعی آنجا چهارراه حوادث است و به مشکلات و حال و هوای محله‌ای از محله‌های مردم جنوب‌شهر تهران می‌پردازد. مردم این نمایش، مشکلات و مشقات زیادی دارند. سرباز؛ از روستایی دور آمده است. فاطمه؛ فرزند یک شهید (امید انتظاری) است. تقی گاوکش؛ یک معتاد است که زمانی برای خود برو بیایی داشته. مصطفی؛ جوان بی‌قید و عاری است که تمام زندگی‌اش سربه سر گذاشتن اطرافیان و بزک کردن خود است. عاطفه؛ دختری است که پدرش در جنگ شهید شده و او زندگی‌اش را به پای برادر عقب‌مانده‌ذهنی‌اش (ناصرسنجد) گذاشته. ناصرسنجد؛ یک عقب‌افتاده ذهنی است که تحت تاثیر پدر رزمنده‌اش فکر می‌کند که هنوز در جبهه است. معصومه؛ زنی بی‌پناه و درمانده است که شوهرش او و دختر نوجوانشان را ترک کرده و با دختر جوانی ازدواج کرده است. شمسی؛ زنی حراف و از خود راضی است، حاجی‌فیروز؛ بازیگر سیاه‌بازی است و با وجود هنرمندی‌اش، درآمد چندانی برای گذران زندگی ندارد، سعید؛ یک دانشجوی اخراجی است و با یک گاری دستی، میوه‌فروشی می‌کند و پدر جیران؛ مردی مستبد معرفی می‌شود که به سرباز و جیران اجازه نمی‌دهد حتی تلفنی با هم حرف بزنند. اینها نقش‌های این نمایشند و همانطور که می‌بینید همگی تلخ. نام کوچه‌ای که سرباز در آن باید نگهبانی بدهد کوچه شهید «امید انتظاری» است که کارگردان (یا نمایشنامه‌نویس) نامی سمبلیک را بر آن گذاشته است. نام سرباز
«احد بایرام‌زاده» است. «بایرام» در زبان ترکی (که زبان اصلی سرباز نیز هست)، به معنای «نوروز» است و با توجه به زمان رخداد این نمایش، باز هم نامی سمبلیک برای او انتخاب شده است. در برخی صحنه‌ها، حرکاتی کلیشه‌ای که بعضا کمیک هستند توسط بازیگران انجام می‌شود که به نوعی پس‌زننده مخاطب است، مثلا خوردن آب‌قند توسط سرباز و شباهت فاطمه با نامزد سرباز (جیران) مواردی است که از دلنشینی کار می‌کاهد. معصومه که یک دختر جوان نیز دارد، از بی‌مسوولیتی همسرش دائما گله‌مند و نالان است و نگران نگاه بد دیگران در نبود شوهر است اما با وجود رئال بودن کار، می‌بینیم که او انگشتری در دست ندارد که یک ضعف محسوب می‌شود. همچنین آنجا که حاجی‌فیروز درباره جمشید هاشم‌پور بازیگر مشهور سینما، کلمه «بازی زیرپوستی» را به کار می‌برد، دست خود را نیز به معنای گرفتن پول و اسکناس حرکت می‌دهد. این کار که یک موضع‌گیری صریح و شدید نسبت به یک شخصیت معروف است با توجه به اینکه درآنجا هیچ موضوعیتی ندارد، قابل تامل و سوال‌برانگیز است. «وسه‌ولد میرهولد» کارگردان بزرگ تئاتر روسیه درباره تماشاگر تئاتر می‌گوید: «اینک ما باید حافظ علایق تماشاگر باشیم، نه حامی علاقه مولف. علایق تماشاگر یک مفهوم حیاتی را مفروض کرده است.»(2)
«پشت کلانتری...» با همه تلخی‌ها و سیاهنمایی‌هایش، نمایشی دلنشین و جذاب است؛ بازی‌هایی گرم و بعضا درخشان در آن موج می‌زند. سیر سینوسی
تراژدی-کمیک در این نمایش حضور دائم دارد و تماشاگر را، نه صرفا به تلخکامی می‌کشاند و نه به او اجازه می‌دهد که قهقهه بزند، بلکه بیشتر واقعیت زندگی را برای او ملموس می‌کند؛ زندگی‌ای که تلفیقی از شادی، نگرانی‌ها و غصه‌هاست. مخاطبان تئاتر امروز ما بیشتر از طبقه‌ای خاص هستند. این طبقه شاید بخشی از طبقه بورژوا که ادعای «روشنفکری» در او موج می‌زند، باشد؛ این موضوع به این دلیل است که شواهد نشان داده طبقات پایین و طبقات بالا علاقه یا امکانی برای دیدن تئاتر ندارند، از این رو، نمایش «پشت کلانتری...» که به طبقات پایین جامعه می‌پردازد تنها به واسطه فضای طنزش توانسته است مخاطبانی را جذب کند. هر چند این نمایش نگاهی چپ‌گرایانه به جامعه دارد، اما با ایجاد راهکار و تزریق امید به آینده و زندگی بهتر، به گرداب مارکسیسم نمی‌افتد و مخاطب با آسودگی‌خاطر سالن نمایش را ترک می‌کند.
پی‌نوشت‌ها:
1- تماشاگران تئاتر، نوشته سوزان بنت، انتشارات نمایش، ص 33
2- همان، ص 27 نگاهی به نمایش«پشت کلانتری،کوچه اول، تیر چراغ برق»
بادام تلخ
سیداصغر نوربخش: نمایش «پشت کلانتری، کوچه اول، تیر چراغ‌برق» نوشته علی اصغری و کار فرشاد منظوفی‌نیا این روزها در تالار قشقایی روی صحنه است. این نمایش، داستان یک سرباز است که در آستانه تحویل سال نو توسط فرمانده خود تنبیه شده و مجبور است به کوچه پشت کلانتری رفته و در آنجا نگهبانی دهد. سرباز طی این کار، با آدم‌های کوچه و محله و مشکلات و روزگارشان آشنا و در برخی مواقع با آنان همراه می‌شود. در ادامه، هر کدام از اهالی محله که با سرباز برخورد دارد، یکی از ارکان سفره هفت‌سین را به او می‌دهد که شش سین می‌شود و با سین سرباز، سین‌های سفره نوروز او کامل می‌شود. مارتین اسلین، منتقد مطرح انگلیسی معتقد است: «تئاتر در عملی‌ترین معنای خود، تماشاگران را آموزش داده و به آنها رمزگان سلوک و قوانین همزیستی اجتماعی را یادآوری می‌کند، بنابراین نمایش چیزی نیست جز یک رویداد سیاسی» (1).
«پشت کلانتری...» یک نمایش ناتورالیستی-رئالیستی است. صحنه این نمایش یک چهارسوق (با احتساب سمت تماشاگر) را نشان می‌دهد؛ به نوعی آنجا چهارراه حوادث است و به مشکلات و حال و هوای محله‌ای از محله‌های مردم جنوب‌شهر تهران می‌پردازد. مردم این نمایش، مشکلات و مشقات زیادی دارند. سرباز؛ از روستایی دور آمده است. فاطمه؛ فرزند یک شهید (امید انتظاری) است. تقی گاوکش؛ یک معتاد است که زمانی برای خود برو بیایی داشته. مصطفی؛ جوان بی‌قید و عاری است که تمام زندگی‌اش سربه سر گذاشتن اطرافیان و بزک کردن خود است. عاطفه؛ دختری است که پدرش در جنگ شهید شده و او زندگی‌اش را به پای برادر عقب‌مانده‌ذهنی‌اش (ناصرسنجد) گذاشته. ناصرسنجد؛ یک عقب‌افتاده ذهنی است که تحت تاثیر پدر رزمنده‌اش فکر می‌کند که هنوز در جبهه است. معصومه؛ زنی بی‌پناه و درمانده است که شوهرش او و دختر نوجوانشان را ترک کرده و با دختر جوانی ازدواج کرده است. شمسی؛ زنی حراف و از خود راضی است، حاجی‌فیروز؛ بازیگر سیاه‌بازی است و با وجود هنرمندی‌اش، درآمد چندانی برای گذران زندگی ندارد، سعید؛ یک دانشجوی اخراجی است و با یک گاری دستی، میوه‌فروشی می‌کند و پدر جیران؛ مردی مستبد معرفی می‌شود که به سرباز و جیران اجازه نمی‌دهد حتی تلفنی با هم حرف بزنند. اینها نقش‌های این نمایشند و همانطور که می‌بینید همگی تلخ. نام کوچه‌ای که سرباز در آن باید نگهبانی بدهد کوچه شهید «امید انتظاری» است که کارگردان (یا نمایشنامه‌نویس) نامی سمبلیک را بر آن گذاشته است. نام سرباز
«احد بایرام‌زاده» است. «بایرام» در زبان ترکی (که زبان اصلی سرباز نیز هست)، به معنای «نوروز» است و با توجه به زمان رخداد این نمایش، باز هم نامی سمبلیک برای او انتخاب شده است. در برخی صحنه‌ها، حرکاتی کلیشه‌ای که بعضا کمیک هستند توسط بازیگران انجام می‌شود که به نوعی پس‌زننده مخاطب است، مثلا خوردن آب‌قند توسط سرباز و شباهت فاطمه با نامزد سرباز (جیران) مواردی است که از دلنشینی کار می‌کاهد. معصومه که یک دختر جوان نیز دارد، از بی‌مسوولیتی همسرش دائما گله‌مند و نالان است و نگران نگاه بد دیگران در نبود شوهر است اما با وجود رئال بودن کار، می‌بینیم که او انگشتری در دست ندارد که یک ضعف محسوب می‌شود. همچنین آنجا که حاجی‌فیروز درباره جمشید هاشم‌پور بازیگر مشهور سینما، کلمه «بازی زیرپوستی» را به کار می‌برد، دست خود را نیز به معنای گرفتن پول و اسکناس حرکت می‌دهد. این کار که یک موضع‌گیری صریح و شدید نسبت به یک شخصیت معروف است با توجه به اینکه درآنجا هیچ موضوعیتی ندارد، قابل تامل و سوال‌برانگیز است. «وسه‌ولد میرهولد» کارگردان بزرگ تئاتر روسیه درباره تماشاگر تئاتر می‌گوید: «اینک ما باید حافظ علایق تماشاگر باشیم، نه حامی علاقه مولف. علایق تماشاگر یک مفهوم حیاتی را مفروض کرده است.»(2)
«پشت کلانتری...» با همه تلخی‌ها و سیاهنمایی‌هایش، نمایشی دلنشین و جذاب است؛ بازی‌هایی گرم و بعضا درخشان در آن موج می‌زند. سیر سینوسی
تراژدی-کمیک در این نمایش حضور دائم دارد و تماشاگر را، نه صرفا به تلخکامی می‌کشاند و نه به او اجازه می‌دهد که قهقهه بزند، بلکه بیشتر واقعیت زندگی را برای او ملموس می‌کند؛ زندگی‌ای که تلفیقی از شادی، نگرانی‌ها و غصه‌هاست. مخاطبان تئاتر امروز ما بیشتر از طبقه‌ای خاص هستند. این طبقه شاید بخشی از طبقه بورژوا که ادعای «روشنفکری» در او موج می‌زند، باشد؛ این موضوع به این دلیل است که شواهد نشان داده طبقات پایین و طبقات بالا علاقه یا امکانی برای دیدن تئاتر ندارند، از این رو، نمایش «پشت کلانتری...» که به طبقات پایین جامعه می‌پردازد تنها به واسطه فضای طنزش توانسته است مخاطبانی را جذب کند. هر چند این نمایش نگاهی چپ‌گرایانه به جامعه دارد، اما با ایجاد راهکار و تزریق امید به آینده و زندگی بهتر، به گرداب مارکسیسم نمی‌افتد و مخاطب با آسودگی‌خاطر سالن نمایش را ترک می‌کند.
پی‌نوشت‌ها:
1- تماشاگران تئاتر، نوشته سوزان بنت، انتشارات نمایش، ص 33
2- همان، ص 27 ارسال نظر
پربیننده