پروژه ایرانی را با پروژه خارجی مقایسه نکنید

حمزه امجديان علاقه‌مندی شما به موسیقی فیلم از چه زمانی آغاز شد؟ از زمانی که فیلم دیدن برایم بسیار جدی شد. فکر می‌کنید، فیلم دیدن بیشتر به ساخت موسیقی فیلم کمک می‌کند یا گوش دادن به موسیقی؟ به نظر من کسی که موسیقی فیلم می‌سازد باید زیاد فیلم ببیند و بالعکس کسی که فیلم می‌سازد در کنار ادبیات که برای فیلمسازی لازم دارد باید بیشتر موسیقی گوش دهد. چقدر با موسیقی ایرانی آشنایی دارید و در کارهایتان تا چه حد از آن استفاده می‌کنید؟ آشنایی من با موسیقی ایرانی در حدی است که ردیف‌های موسیقی ایرانی را شناخته و فضای آن را کامل حس می‌کنم. ولی بعضی وقت‌ها که آهنگ می‌سازم، خود‌به‌خود از این فضاها استفاده می‌کنم و زمانی که به یک ربع پرده می‌رسم، تازه می‌فهمم که دارم از موسیقی ایرانی استفاده می‌کنم. آشنایی شما با کارگردانانی چون کیمیایی، تبریزی، فرهادی و.... چگونه شکل گرفت و چه شد با آنها همکاری داشتید؟ واقعاً نمی‌دانم، فکر می‌کنم ‌شانسی بود! البته لابد آنها کارهایم را روی دیگر فیلم‌ها شنیده بوده‌اند. کدام کارگردان را مدنظر دارید که علاقه‌مند به ساخت موسیقی روی فیلمش باشید؟ کارگردان خاصی مد‌نظرم نیست. اما مثلاً بعد از دیدن فیلم «درخت گلابی» (داریوش مهرجویی) در سکانسی که از پیانو استفاده شده بود، دوست داشتم موسیقی آن را من می‌ساختم. موسیقی آن فیلم انتخابی بود... بله، ولی متأسفانه حتی نمی‌دانم کار کدام آهنگساز بود. این به یک عادت بد در ایران تبدیل شده که اسم کسی که موسیقی را برای فیلم انتخاب می‌کند می‌آورند، اما اسم آهنگساز کار را نمی‌نویسند. نمی‌دانم یعنی واقعاً کسی که موسیقی را انتخاب کرده از آهنگساز مهم‌تر است!؟ آقای یزدانیان، همه موسیقی‌هایی که شما می‌سازید شباهت‌هایی به هم دارند. مثل موسیقی «بیگانگان» و «سربازان جمعه» که در هر دو کمانچه نقش اصلی را ایفا می‌کند و فضای یکسانی هم دارند. این شباهت تعمدی است؟ اصلا. آهنگ‌های من مثل بچه‌های من هستند. این مثل یک ژن است که ممکن است موجب شود دو قطعه به هم شبیه شوند. مانند دو برادر که شبیه به هم هستند. یک روز داشتم قطعه‌ای برای پیانوی سولو می‌نوشتم که در اواسط کار، یک توالی هارمونی ایجاد شد که خیلی برایم آشنا بود. هرچقدر فکر کردم نفهمیدم این آشنایی از کجاست. گذشت و بعد از مدتی، داشتم موسیقی فیلم «پاداش سکوت»(که برای مازیار میری ساخته بودم) را گوش می‌کردم که فهمیدم آن توالی هارمونی، از موسیقی «پاداش سکوت» است، در حالی که من دو سال پیش موسیقی آن فیلم را ساخته بودم و اصلا تعمدی در کار نبود که بخواهم از آن الهام بگیرم. به‌طور‌کلی تحلیل آهنگسازی یک موزیسین دو وجه دارد؛ یک وجه آن الهام و ترکیبات شنیداری موزون است و وجه دیگر خلاقیتی که گاه از هیچ به وجود می‌آید. به عبارت دیگر در این موارد دانش، تبدیل به شعور یا همان حس می‌شود و تکنیک تبدیل به مهارت، آهنگساز از ترکیب این دو به وجود می‌آید. کمی درباره نخستین کار و تجربه‌تان با تلویزیون صحبت کنید. چطور شد برای آهنگسازی مجموعه یوسف پیامبر(ع) انتخاب شدید؟ گویا در زمان تدوین قسمت‌های اولیه، موسیقی‌های مختلفی از کارهای من را روی تصاویر تست کرده بودند. ظاهرا آقایان سلحشور و شورجه از موسیقی خوششان آمده بود و از من برای ساخت موسیقی این مجموعه دعوت کردند. بعد از همکاری با کارگردانانی مثل کیمیایی، تبریزی، فرهادی و... در سینما، همکاری شما با یک مجموعه تلویزیونی کمی عجیب بود. البته در این پروژه بزرگانی مانند محمدرضا دلپاک، حسین زندباف، مجید میرفخرایی و... حضور داشتند که خیلی سوابق‌شان از من درخشان‌تر بود. به علاوه کارگردان این مجموعه آقای سلحشور بودند که سابقه سریال اصحاب کهف را نیز داشتند. این مجموعه یک کار باارزش بود. من هم وقتی دیدم همه چیز درست است و تیم یک تیم حرفه‌ای است، به نظرم درست نبود بیش از حد در برابر ورود به عرصه سریال‌سازی مقاومت کنم. اینکه همکاری با مجموعه‌های تلویزیونی را قبول نمی‌کردید، دلیل خاصی داشت؟ واقعا کار پرمشقتی است. بویژه برای من که کارم این‌طور نیست که مثلاً 2 ساعته موسیقی بسازم و به کارگردان تحویل دهم و تمام! من اپیزود به اپیزود این مجموعه را بررسی می‌کردم و حتی اگر لازم بود موسیقی جدید می‌ساختم. یعنی همزمان با پخش سریال، موسیقی‌های جدید می‌ساختید؟ همزمان با پخش نه. با افتخار می‌گویم که مجموعه یوسف پیامبر(ع) جزو تولیدات تلویزیونی است که به هیچ‌‌وجه با عجله در لحظه آخر کار نشده ‌است. تدوین مجموعه بیش از 25 قسمت و موسیقی مجموعه معمولاً بین 8 تا 10 قسمت جلوتر از پخش آماده بود. همین طور با تلاش شبانه‌روزی بخش صدا و تصحیح رنگ هر اپیزود حداقل 2 هفته زودتر به واحد پخش می‌رسید. در کدام سکانس‌ها احتیاج به موسیقی جدید پیدا می‌کردید، نمونه‌ای را عنوان می‌کنید؟ نمونه‌های بسیاری بود. مثلا در سکانس متحول شدن زلیخا یا سکانس جنگ با معبد و همچنین خواب پیرزن ناشناس در رویای یوسف پیامبر(ع) احتیاج به یک موسیقی جدید داشتیم. برای ساخت موسیقی در این مجموعه تلویزیونی و نزدیک شدن به فضای آن از چه المان‌هایی استفاده کردید؟ به غیر از مطالعه روی موسیقی مصرو نیل، 2 بار در طول فیلمبرداری سر لوکیشن ‌رفتم. داستان را هم که جزو المان‌های اصلی است، می‌خواندم و قسمت‌های مونتاژ شده مجموعه را می‌دیدم و حتی از عکس‌ها و تصاویر مجموعه استفاده می‌کردم تا موسیقی‌ای بسازم که به فضای کار نزدیک باشد. با دو بار رفتن به لوکیشن توانستید آن طوری که باید فضای داستان را حس کنید؟ اصلا لزومی ندارد آهنگساز همیشه سر صحنه حضور داشته باشد، من در خیلی از کارها اصلا به لوکیشن نمی‌روم. در واقع فکر می‌کنم بیشتر آهنگسازها هم به همین روال کار می‌کنند. معمولا بعد از اتمام کامل مونتاژ، تازه آهنگساز را به پروژه دعوت می‌کنند. اما آهنگسازان بزرگی مثل آهنگساز فیلم «محمد رسول‌الله(ص) » برای ساخت موسیقی فیلم 3- 2 سال در عربستان به تحقیق و بررسی پرداخت تا با فضای آنجا آشنا شود. شاید این طور بوده باشد اما فراموش نکنیم که موریس ژار، آهنگساز شرقی نبوده و از فضای موسیقی شرق به دور بوده، پس باید خود را به آن نزدیک می‌کرده. البته ساخت فیلم محمدرسول‌‌الله(ص) را با ساخت یوسف پیامبر(ع) و اصولا به نظر من پروژه‌های ایرانی را با پروژه‌هاي خارجی هیچ وقت نباید مقایسه کرد. مدل کار کردن ما کاملاً با آنها فرق دارد. ایده تلفیق موسیقی و آیات قرآن در تیتراژ ابتدایی از طرف شما مطرح شد؟ خیر. آقای سلحشور مایل بودند از چند آیه قرآنی در تیتراژ استفاده کنم و من هم این ایده را بعد از بررسی نهایی کردم تا از بسم‌الله شروع شود و بعد از چند آیه، موسیقی آغاز شود. در موسیقی متن سعی کردید بیشتر از چه تم‌‌هایی استفاده کنید؟ ابتدا سعی کردیم تم کار را به سمت موسیقی مصر و نیل ببریم، یکسری ماکت هم بر اساس این تم ساخته شد. اما چون موسیقی مصر با یک موسیقی آوازی شروع می‌شد و بعد از آن به حالت رقص می‌رسید، از استفاده از آن منصرف شدیم چون واقعا با مضمون قرآنی مجموعه جور درنمی‌آمد. در عین اینکه دیدگاه کارگردان بیشتر و به بعد معنوی فیلم بود تا بعد تاریخی. من به عنوان یک آهنگساز می‌توانم هر آهنگی دلم می‌خواهد بسازم. اما وقتی آهنگساز یک فیلم یا مجموعه می‌شوم باید در خدمت فیلم باشم و ببینم کارگردان چه می‌خواهد. یعنی هرطور که کارگردان بخواهد کار می‌کنید؟ ایده را کارگردان می‌گوید و من آن را به بهترین وجه می‌سازم؛ مثل همان ایده تلفیق آیات قرآن و موسیقی. مثلا در سکانسی که زلیخا می‌آید و به صورت شیطان ظاهر می‌شود، ما نباید یک موسیقی رمانتیک استفاده می‌کردیم که زلیخا عاشق یوسف شده، بلکه باید موسیقی به‌گونه‌ای تصویر را نشان می‌داد که این یک وسوسه شیطانی است. باید ببینیم که در نظر فیلمساز چه می‌گذرد و عوامل در خدمت آن تفکر باشند. دلیل اینکه صدای عود و کمانچه در بیشتر کارهای شما یک سر و گردن بالاتر از بقیه سازها شنیده می‌شود، چیست؟ هر چند این دو ساز مثل دو رنگ مورد علاقه من هستند، ولی من از این رنگ‌ها فقط در صورت لزوم استفاده می‌کنم، یعنی بسیاری از کارهایم هم بر اساس رنگ‌آمیزی‌های دیگر است. شاید از بین بیش از 30 کار سینمایی فقط در تعدادی به‌کار گرفتمشان. نکته دیگر را درباره تم ‌کار بگویم. من ممکن است روی یک فیلم خارجی یک تصنیف ایرانی بگذارم و خیلی هم زیبا شود. می‌خواهم این را بگویم تناسب هویت و ملیت فیلم با موسیقی فیلم زیاد مهم نیست و گیرکردن در کلیشه‌ها باعث می‌شود خلاقیت‌های ما دریچه‌های جدید پیدا نکند. باید به خلاقیت اجازه دهیم تا با دریچه‌های تازه آشنا شود. مثلا در مجموعه یوسف پیامبر(ع) گاه به جای استفاده از پرکاشن‌های عربی از کوبه‌ای‌های جنوبی ایران استفاده ‌کردیم. باید ‌دید چه سازی به اصطلاح روی تصویردرست کار می‌کند. اگر بخواهیم با توجه به قدمت داستان، موسیقی فیلم را بسازیم باید با یک ساز غیرکوک و یک طبل کاملا بدوی، موسیقی یوسف پیامبر (ع) را می‌ساختم! به عبارت دیگر شما با کلیشه مخالفید؟ بله. اما بعضی جاها می‌طلبد که موسیقی کلیشه‌ای کار شود. در برخی موارد ممکن است موسیقی در فیلم کلیشه باشد اما کلیشه‌های خوب هم داریم. مثلاً در یک فیلم تاریخی وقتی که دوربین حرکت رو به بالا (کرین آپ) دارد تا یک عظمت و جمعیت عظیمی را نشان دهد حتما در این صحنه موسیقی لازم است تا شکوه و عظمت را چند برابر کند. اینجا وجود موسیقی کلیشه‌ای است اما کلیشه خوبی است. اما من بیشتر طرفدار سکوت در فیلم هستم تا موسیقی زیاد... مثل درباره الی... بله. البته من آنجا مشاور موسیقی آقای فرهادی بودم نه آهنگساز.(شاید کار من بیشتر این بود که کارشناسی کنم که روی این فیلم موسیقی نباشد!) به عنوان سوال آخر در حال حاضر که پخش مجموعه یوسف پیامبر(ع) پايان يافته است، چه حسی نسبت به این همکاری دارید؟ از این همکاری بسیار خوشحال و خوشنودم.