سعید ملکی: چند روز پس از توافق 23 تیرماه نمایندگان دولت یازدهم و کشورهای عضو گروه 1+5 در وین روی متن برنامه جامع اقدام مشترک یا همان برجام، در رسانه‌ها خبری درباره اعلام آمادگی شرکت غذایی آمریکایی «مک دونالد» برای حضور در ایران منتشر شد. چندی پیش نیز برخی رسانه‌ها از ورود بی‌سر و صدای این شرکت به ایران خبر دادند و آشکار ساختند شرکتی تحت عنوان «مک‌‌فلری»- که نام یکی از محصولات شرکت مک‌دونالد است- توانسته از 2 سال پیش مجوز فعالیت در ایران را دریافت کند.
این خبر در فضایی پراکنده شده است که پس از رفت و آمدهای مکرر هیات‌های اقتصادی و بازرگانی غربی به تهران، هنوز قراردادی برای سرمایه‌گذاری یا حضور شرکت‌های بزرگ خارجی در اقتصاد ایران منعقد نشده و این اهداف اعلانی و مطلوب دولت با گذشت ماه‌ها از توافق محقق نشده است بنابراین می‌توان گفت دولتی‌ها پس از مدت‌ها به آب و آتش زدن، تنها توانسته‌اند مسیر ورود مک‌دونالد را آب و جارو کنند و برای ورودش شبانه تاق نصرت ببندند.
با توجه به این دستاورد بزرگ مذاکرات هسته‌ای(!) بد نیست بدانیم مک‌دونالد دارنده بزرگ‌ترین فروشگاه‌‌های زنجیره‌ای فست‌فود یا غذای آماده در جهان است؛ غذاهایی که سالانه میلیون‌ها تن را در سراسر جهان به کام مرگ می‌فرستد. سازمان بهداشت جهانی از آمار 7 میلیون نفری قربانیان سرطان در جهان در سال 2013 خبر داده که دومین عامل مرگ و میر آنها فست‌فود است. با توجه به سهم بزرگ «مک‌دونالد» در بازار جهانی می‌توان گفت «ساندویچ آمریکایی» [ششمین برند تجاری شناخته‌شده دنیا] کم از کمپانی‌های اسلحه‌سازی یانکی‌ها قربانی نمی‌گیرد.
آسیب‌هایی که مک‌دونالد برای سلامت جهانیان به دنبال داشته، در کنار چالش‌های زیست‌محیطی و حتی اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و اخلاقی که بحث مفصلی را می‌طلبد تا به آن حد رسید که 16 اکتبر از سوی معترضان در سراسر جهان به عنوان «روز جهانی ضدمک‌دونالد» نامیده شد.
مک‌دونالد که در نزدیک به 120 کشور، روزانه معده حدود 70 میلیون نفر - به اندازه جمعیت یک کشور - را از چیزی شبیه به بمب ساعتی انباشته می‌کند اکنون در راه ایران است تا رسما فعالیت خود را آغاز کند.
این البته همه ماجرا نیست. مدت‌هاست محصولات برندهای آمریکایی چون مک‌دونالد و «کوکاکولا» نماد ترویج سبک زندگی آمریکایی و به دنبال آن زمینه نفوذ و استیلای همه‌جانبه آمریکایی در اقصی نقاط جهان شناخته می‌شود. از این رو تلاش برای ایجاد محدودیت در برابر این شرکت‌ها در برخی کشورها نیز جنبه‌ای نمادین در مقابله با استیلای آمریکا پیدا کرده است. در کشورهایی نظیر چین و روسیه به‌رغم تعهدات مربوط به تجارت جهانی نگاه‌های سختگیرانه‌ای به گسترش و فعالیت شرکت‌های اینچنینی و روندهایی با عنوان «مک دونالدیسم» یا «کوکاکولازیشن» اعمال می‌شود. چنین روندهایی را می‌توان به نوعی تاییدکننده نظریه‌ای دانست که «آنتونیو گرامشی»* اندیشمند ایتالیایی ضدسرمایه‌داری معاصر برای تشریح فرآیند استیلای کاپیتالیسم بر کشورها و جهان مطرح کرده است. گرامشی با رهیافتی فرهنگی و نگرشی ایدئولوژیک به این فرآیند، نگاه مارکسیست‌های اولیه در زمینه نقش زیربنایی اقتصاد در مولفه‌های سیاسی، فرهنگی و امنیتی را رد کرده و به عناصر نفوذ فرهنگی در شکل‌گیری هژمونی یا همان استیلا، برجستگی داده است.
آمریکایی‌ها خود معتقدند در کنار «سیاست‌ورزی»، «نظامی‌گری» و «توسعه‌طلبی اقتصادی»، به مقوله «فرهنگ» به عنوان اهرمی قوی برای برتری‌جویی و جهانخواری می‌نگرند و از این رو پدیده‌ای نظیر مک‌دونالدیسم و گسترش آن فقط از منظر منافع اقتصادی آن برای آمریکایی‌ها اهمیت ندارد بلکه ابزاری برای کنار زدن فرهنگ بومی کشورهای هدف و نهادینه‌سازی «سبک زندگی آمریکایی» به شمار می‌رود.
به‌رغم آشکار بودن اهداف و اغراض آمریکایی‌ها در زمینه‌هایی چون مک‌دونالدیسم و واکنش‌های بین‌المللی به آن، برخی ذوق‌زده از حضور «عالیجناب(!) مک‌دونالد» در ایران، آن را نشانه پیشرفت در عرصه ارتباطات بین‌المللی و توسعه می‌دانند!! گویی طی این سال‌ها مشکل اصلی کشور بی‌بهرگی مردم از ساندویچ‌های آمریکایی بوده است! اینان در پی ماه‌ها مذاکرات ملال‌آور هسته‌ای و انکار یک دهه دستاوردهای علمی کشور که زیر بار تحریم‌های سنگین اقتصادی و حتی سایه تهدیدهای نظامی به دست آمده راه‌اندازی شعبه‌های مک‌دونالد را جشن می‌گیرند؛ جشنی که پذیرایی در آن با همبرگرهایی با سس اورانیوم و نوشابه‌هایی با طعم آب سنگین صورت خواهد گرفت.
----------------------------------
پی‌نوشت
* آنتونیو گرامشی (1937-1891م) فیلسوف سیاسی و نظریه‌پرداز بزرگ مارکسیست و از رهبران و بنیانگذاران حزب کمونیست ایتالیا بود. گرامشی از تئوریسین‌ها و مبارزان ضدسرمایه‌داری و مفهوم‌پرداز نظریه و اصطلاح مشهور «هژمونی» است.