آمریکا متناقض‌تر از همیشه

سیروس عبدی روسیه در زمان بوش پسر، ایالات متحده و روسیه روابطی پرتنش و پرتلاطم را دنبال می‌کردند و رکود در روابط مسکو و واشنگتن کاملا مشهود بود. این دو کشور از زمان جنگ سرد رقابتی شدید با یکدیگر دارند که به‌رغم فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، این رقابت کماکان ادامه دارد هرچند سطح آن به میزان قابل توجهی کاهش یافته است. از این رو وجود سطحی از تنش میان دو رقیب سنتی غیرقابل اجتناب است اما برخی از اقدام‌های ایالات متحده در زمان بوش پسر این تنش‌ها را بشدت مشهود کرد. بوش در دوران ریاست‌جمهوری خود کوشید به حیاط‌خلوت روسیه نفوذ کند از این رو طرح‌های متعددی را برای دستیابی به این هدف به اجرا گذاشت. آمریکا در آن برهه کوشید با گسترش ناتو به شرق و وارد کردن کشورهایی نظیر لهستان که در زمان شوروی زیر پرچم بلوک شرق محسوب می‌شدند به پیمان آتلانتیک شمالی، قدرت روسیه را در این منطقه به چالش بکشد. طرح موضوع پیوستن اوکراین و گرجستان به پیمان آتلانتیک شمالی نیز در راستای همین سیاست ارزیابی می‌شود که تاکنون با مخالفت شدید کرملین مواجه شده و سران مسکو در این باره به غرب هشدار داده‌اند. از سوی دیگر استقلال کوزوو از صربستان نیز دیگر مسأله‌ای بود که سبب شد یخ روابط مسکو و واشنگتن قطورتر از هر زمان دیگری شود. آمریکا با وجود مخالفت شدید مسکو از استقلال کوزوو حمایت کرد و در نهایت هم این مسأله محقق شد. حتی بسیاری حمله نظامی گرجستان به دستور ساکاشویلی به اوستیای جنوبی را در همین راستا ارزیابی می‌کنند که در نهایت این حمله با واکنش شدید کرملین و مشت آهنین پوتین مواجه شد و به شکست انجامید. روسیه موفق شد در جنگ تابستان گذشته انتقام برخی از زیاده‌خواهی‌های بوش پسر را بگیرد بویژه که پس از این جنگ، استقلال اوستیا را نیز به رسمیت شناخت. دیگر سیاستی که از جانب واشنگتن دنبال می‌شد و تنش را در روابط دو طرف تشدید کرده بود، مسأله نصب سامانه دفاع ضد موشکی در چک و لهستان بود. ایالات متحده مدعی بود برای حمایت از اروپا در مقابل حملات موشکی احتمالی ایران و کره شمالی اقدام به نصب این سامانه موشکی در منطقه کرده است اما سران کرملین به درستی این سیاست را تاکتیک جدید ایالات متحده برای به چالش کشیدن قدرت مسکو قلمداد می‌کردند. شاید مسأله نصب این سپر دفاع موشکی را بتوان مهم‌ترین چالش موجود میان مسکو و واشنگتن دانست که روسیه نیز برای مقابله با این سیاست ایالات متحده، اقدام به نصب موشک‌های الکساندر کرد، اما اوباما که از ابتدا تغییر در سیاست آمریکا در قبال کرملین را شعار خود کرده بود، با ورود به کاخ سفید کوشید روابط واشنگتن و مسکو را بهبود بخشیده و رکود موجود را تا حدی از بین ببرد، از این رو کمتر سخنی از نصب سامانه دفاع موشکی آمریکا در اروپای شرقی به میان آمد و حتی گفته می‌شود اوباما دستور تعلیق نصب این سامانه را صادر کرده است. در مقابل نیز مقامات روسی اعلام کردند برای نشان دادن حسن نیت خود فعلا از نصب موشک‌های الکساندر صرف‌نظر می‌کنند. هر چند این اقدام اوباما تا حدی سبب تنش‌زدایی از روابط کاخ سفید و کرملین شد اما اقدام چندی پیش ناتو به رهبری ایالات متحده موجب شد روابط دوطرف مجددا تا حدی تیره شود. در جریان این اقدام، ناتو اعلام کرده است بزودی مانور مشترکی را با گرجستان برگزار خواهد کرد. در شرایطی که ساکاشویلی به هیچ‌وجه در کشور خود موقعیت مناسبی ندارد و فشار اپوزیسیون هر روز بر وی بیشتر می‌شود، کرملین از حمایت‌های کاخ سفید از وی رضایت ندارد بویژه که پس از جنگ اخیر نیز روابط تفلیس و مسکو بشدت متشنج است. به هر حال این درخواست ناتو با واکنش شدید روسیه مواجه شده است لذا به نظر می‌رسد سیگنال‌های متناقضی از جانب آمریکا به سمت روسیه فرستاده می‌شود. هرقدر که می‌توان سیاست اوباما درباره تجدید نظر در رابطه با نصب سامانه دفاع ضد موشکی در اروپای شرقی را مثبت و در راستای تنش‌زدایی ارزیابی کرد، برگزاری مانور مشترک با دولت ساکاشویلی که پشتوانه مردمی نیز در داخل ندارد، سبب تنش‌زایی در روابط مسکو و واشنگتن شده است. آمریکای لاتین مسأله دیگری که به نظر می‌رسید در سیاست خارجی اوباما جایگاه ویژه‌ای را به خود اختصاص دهد، مسأله کشورهای آمریکای لاتین بود. این منطقه نیز زمانی حیاط‌خلوت ایالات متحده محسوب می‌شد و آمریکا مطابق سلیقه خود حکومت‌های منطقه را با استفاده از ابزارهایی نظیر کودتا و تحریک اپوزیسیون و... تعیین می‌کرد، تبدیل به منطقه‌ای آنتی‌آمریکن شده است و گفتمان ضدآمریکایی در این منطقه بشدت خریدار دارد. سیاست‌های غیردموکراتیک آمریکا نظیر اجرای کودتا علیه دولت دموکراتیک سالوادور آلنده- رئیس‌جمهور شیلی- همچنین سیاست‌های بانک جهانی که فقر را در میان لاتینی‌ها بشدت تقویت کرد، سبب شده است رویکردهای لیبرال هیچ جایگاهی در این منطقه نداشته و دولت‌های چپ رشدی غیرقابل باور را در آمریکای لاتین تجربه کنند به نحوی که در حال حاضر در غالب کشورهای این منطقه از برزیل و آرژانتین گرفته تا کوبا، ونزوئلا،‌ بولیوی،‌ هندوراس،‌ اکوادور و... دولت‌های چپگرا بر سر کار هستند. در زمان بوش پسر و در شرایطی که وی در سال‌های 2001 و 2003 دو جنگ طولانی مدت را در افغانستان و عراق به راه انداخت، کاخ سفید توجهی به این منطقه نداشت و حکومت‌های ضدآمریکایی بشدت تقویت شدند به نحوی که بارها تلاش کردند در مقابل ایالات متحده قرار گرفته و قدرت این کشور را به چالش بکشند، اما در حال حاضر اوباما مطابق وعده‌هایی که در دوران تبلیغات انتخاباتی‌اش داده بود، رویکرد دیگری را در قبال این منطقه اتخاذ کرده است. آمریکا در گام اول تحریم‌های کوبا را به عنوان پدر دولت‌های چپگرا در منطقه کاهش داد و هیاتی را (در سطحی نه چندان بالا) برای مذاکره با دولت کوبا به رهبری رائول کاسترو اعزام کرد. نگاه مثبت ایالات متحده به کوبا می‌توانست گام‌های دولت‌های این منطقه را در ادامه سیاست‌های ضد آمریکایی‌شان متزلزل کند. از سوی دیگر، اوباما با شرکت در اجلاس سران آمریکای‌لاتین و دست دادن با هوگو چاوز، رئیس‌جمهور ونزوئلا و یکی از بزرگ‌ترین مخالفان آمریکا در سطح منطقه تلاش کرد همین سیاست را دنبال کند. دست دادن با چاوز با توجه به محبوبیت منحصر به فرد وی در منطقه می‌تواند موجب آن شود که از سرعت جریان ضدآمریکایی در این منطقه کاسته شود. افزون بر این، اوباما کوشید از ونزوئلا به عنوان یکی از کشورهای تأثیرگذار عضو اوپک و یکی از بزرگ‌ترین کشورهای صادرکننده نفت به ایالات متحده دلجویی کند. جدا از این مسأله، اوباما تلاش دارد از طریق برقراری ارتباط نزدیک با کشورهای این منطقه که برخی از آنها نظیر کلمبیا محل تولید و ترانزیت موادمخدر به ایالات متحده محسوب می‌شوند با ورود قاچاق آن از طریق مرز مکزیک به آمریکا، مقابله کند. آسیا شاید بتوان مهم‌ترین تغییراتی را که اوباما در سیاست خارجی خود اعمال کرده است، مربوط به آسیا و به‌طورویژه افغانستان و پاکستان دانست. اوباما در دوران کاندیداتوری و در جریان تبلیغات انتخاباتی خود اعلام کرده بود باید سیاست خارجی ایالات متحده نه حول محور عراق که حول محور افغانستان متمرکز باشد، از این رو پس از ورود به کاخ سفید با صدور دستور اعزام نیروهای آمریکایی مستقر در عراق به افغانستان، تلاش کرد جبهه افغانستان را تقویت کند. در زمان بوش، تمرکز سیاست خارجی ایالات متحده روی عراق بود و در آن برهه نومحافظه‌کاران حاضر در کاخ سفید معتقد بودند آمریکا باید برای تأمین امنیت عراق روی این کشور تمرکز ویژه‌ای داشته باشد. این موضوع سبب شد تمرکز ایالات متحده از افغانستان برداشته شده و بستر برای رشد مجدد طالبان فراهم شود، به نحوی که در حال حاضر طالبان نزدیک به 50 درصد از خاک افغانستان را در اختیار دارد. حتی در برهه‌ای نیز طرحی از جانب برخی تئوریسین‌های آمریکا برای ورود این گروه به عرصه سیاسی افغانستان ارائه شد. با این حال اوباما با اعزام چهار هزار نیرو به افغانستان در تلاش است بستر را برای تقویت جبهه ائتلاف در این کشور فراهم سازد. همچنین آمریکا در آخرین اجلاس ناتو تلاش کرد متحدان اروپایی خود را به پذیرش نقشی بیشتر در افغانستان متقاعد کند و از آنها درخواست کرد نیروی بیشتری به افغانستان ارسال کنند. در هر حال اوباما به عنوان رئیس‌جمهور کشوری که عملا رهبری ناتو را برعهده دارد،‌ می‌کوشد پیمان آتلانتیک شمالی در نخستین‌ مأموریت غیراروپایی خود با شکست مواجه نشود. مسأله دیگر در قاره آسیا که در حال حاضر نه تنها ذهن سران آمریکا که ذهن بسیاری از کشورهای منطقه را به خود مشغول کرده است، موضوع پاکستان است. اوضاع پاکستان از زمان روی کار آمدن حزب مردم به رهبری آصف علی زرداری هر روز متشنج‌تر می‌شود. طالبان پاکستان بشدت قدرت گرفته‌اند و در حال حاضر نزدیک به 70 درصد خاک پاکستان را در اختیار دارند. تحرکات آنها به نحوی بود که دولت پاکستان به‌رغم اجرای طرحی سه مرحله‌ای در دره سوآت که مقر اصلی شبه‌نظامیان محسوب می‌شود، نتوانست از پس آنها برآید و نهایتا قرارداد صلحی با این گروه به امضا رساند. در جریان این قرارداد که به واقع هزینه بسیاری برای دولت زرداری داشت (این قرارداد به حضور طالبان رسمیت می‌بخشید) و حتی با مخالفت پارلمان مواجه شد،‌ دولت با اجرای احکام مختص به طالبان در این منطقه موافقت کرد و در مقابل هم شبه‌نظامیان متعهد شدند که سلاح‌های خود را زمین بگذارند اما هیچگاه به این تعهد خود عمل نکردند. به واقع طالبان که اجرای احکام خود را در دره سوآت موفقیتی بزرگ برای خود تلقی می‌کرد، تلاش داشت که احکام خود را در تمام پاکستان تسری دهد. از این رو به سمت مکان‌های پرجمعیت این کشور یعنی پنجاب و اسلام‌آباد حرکت کرد و حتی شهر بونیر در یکصد کیلومتری اسلام‌آباد را نیز به تصرف خود درآورد. این حرکت که سقوط اسلام آباد را بیش از هر زمان دیگری به ذهن متبادر می‌ساخت واهمه جهانیان را به دنبال داشت. از آنجا که پاکستان یکصد کلاهک هسته‌ای در اختیار دارد،‌ سناریوی دستیابی افراطیون القاعده و طالبان به این سلاح‌ها می‌توانست تراژدی بزرگی را در مدتی کوتاه خلق کند. در حال حاضر و تحت فشار آمریکا، ارتش پاکستان به مناطق تحت سیطره طالبان حمله کرده و آنها را از بونیر و مواضع اطراف آن عقب رانده است. سیاست ایالات متحده از بدو ورود اوباما به کاخ سفید، فشار بر دولت اسلام آباد برای کنترل طالبان بود و حتی ایالات متحده در بسیاری از مواقع اقدام به بمباران مناطق شمال غرب پاکستان به هدف نابودی شبه‌نظامیان می‌کرد که در این حملات تعداد زیادی از غیرنظامیان نیز جان خود را از دست دادند. اساسا یکی از دلایل توافق دولت زرداری با شبه‌نظامیان طالبان در دره سوآت به همین مسأله باز می‌گشت. زرداری تلاش داشت از طریق توافق با طالبان از تحرکات آنها در کشور جلوگیری کرده و به این وسیله مانع ایالات متحده برای بمباران مناطق مرزی این کشور و در نتیجه نارضایتی افکار عمومی داخلی شود که کار به نحوی که زرداری تصور می‌کرد، پیش نرفت. از سوی دیگر، نگاه اوباما و تیم سیاست خارجی وی به پاکستان از منظر افغانستان است. یعنی دستگاه سیاست خارجی ایالات متحده بر این باور است که تقویت شبه‌نظامیان پاکستان، رشد طالبان را در افغانستان سبب می‌شود. در حال حاضر نیز بسیاری از تحلیلگران بر این باورند که در صورت وخیم‌تر شدن اوضاع پاکستان، احتمال دخالت مستقیم ایالات متحده وجود دارد و ممکن است که نظامیان آمریکایی برای ممانعت از دسترسی افراطیون به سلاح‌های هسته‌ای مستقیما اقدام به دخالت در این کشور کنند. به هر حال نمی‌توان در قبال مسأله پاکستان نمره خوبی برای رئیس‌جمهور جدید ایالات متحده در نظر گرفت چرا که در حال حاضر آمریکا به عنوان کشوری که دولت پاکستان را برای اتخاذ تدابیر شدیدتر علیه طالبان تحت فشار قرار داده و کار را به جایی رسانده بود که دولت ناچار به امضای توافق با طالبان شده بود، در مظان اتهام قرار دارد. از سوی دیگر فشار بر دولت پاکستان از آن جهت اشتباهی فاحش است که دولت مرکزی از توان چندانی برای تقابل با شبه‌نظامیان برخوردار نیست و قدرت در اختیار ارتش و فرمانده آن ژنرال اشفق کیانی قرار دارد و ارتش و سران آن نیز به واسطه داشتن وجوه مشترک ایدئولوژیک با طالبان حاضر به مقابله جدی با شبه‌نظامیان نیستند. از طرف دیگر، اوباما و تیم سیاست خارجی وی باید به این نکته توجه داشته باشند که اساسا پاکستان کشوری طالبان‌خیز است. در کشوری که بیش از 90 درصد مردم زیر خط فقر مطلق قرار دارند و نرخ سواد در آن تک‌رقمی است، تمامی زمینه‌ها برای رشد قارچ‌گونه افراطیون فراهم است. شاید تنها راه حل بحران پاکستان که راه حلی درازمدت است، ارائه طرحی نظیر طرح مارشال به این کشور باشد تا بتواند زیرساخت‌های خود را تقویت کرده و توسعه فرهنگی و اجتماعی در کشور ایجاد کند تا زمینه برای رشد طالبان از بین برود. خاورمیانه خاورمیانه هم برخلاف شعارهای اوباما رنگی از تغییر به خود نگرفته است. اوباما پیش از ورود به کاخ سفید وعده داده بود که با کشورهایی نظیر ایران و سوریه پای میز مذاکره می‌نشیند اما حداقل تا این مقطع چنین اتفاقی رخ نداده و اوباما به وعده خود عمل نکرده است. درباره کشورهای عربی نظیر عربستان، مصر، اردن و... به نظر می‌رسد که سیاست جدید ایالات متحده بر آن است که چندان در طرح‌های خود نقش محوری برای آنها قائل نشود. شاهد این مدعا سفر اوباما به ترکیه است. اوباما در شرایطی که این کشورها از ارتباط نزدیکی با ایالات متحده برخوردار بودند، برای سفر به یک کشور اسلامی هیچ یک از آنها را انتخاب نکرد و با گزینش ترکیه برای این سفر، حساسیت و ناراحتی این کشورها را برانگیخت. درباره تحمیل دموکراسی به کشورهای عربی که غالبا از داشتن حکومت‌های پاتریمونیال رنج می‌برند نیز سیاست اوباما بر این است که از آنها بخواهد مقداری فضای سیاسی خود را باز و آزادی‌های مدنی را افزایش دهند اما در این مسیر آنها را تحت فشار زیادی که احیانا موجبات فروپاشی آنها را فراهم کند، قرار نخواهد داد. در عراق هم تغییری در سیاست‌های کاخ سفید دیده نمی‌شود. شاید مهم‌ترین وعده اوباما درباره عراق خروج زودهنگام نیروهای آمریکایی از این کشور بود. حال آنکه هیچ قرینه‌ای که نشان‌دهنده تحقق این مسأله باشد دیده نمی‌شود و به نظر می‌رسد که در بهترین حالت نیروهای نظامی آمریکا در سال 2011 و در زمانی که توافقنامه امنیتی بغداد – واشنگتن پیش‌بینی کرده است، از عراق خارج شوند. هرچند که در حال حاضر نیز تلاش‌هایی از طرف برخی سران آمریکا برای حضور نیروهای نظامی ایالات متحده در عراق پس از سال 2011 به چشم می‌خورد. در لبنان نیز سیاست‌های ایالات متحده کماکان حمایت از گروه 14 مارس است و در حال حاضر آمریکا تمام تلاش خود را برای پیروزی گروه 14 مارس در انتخابات 7 ژوئن به کار بسته است، هرچند که به نظر می‌رسد این تلاش‌ها با شکست مواجه شوند. در حال حاضر تمامی نظرسنجی‌ها در لبنان از برتری حزب الله و گروه 8 مارس حکایت دارد. اما درباره روند صلح خاورمیانه نیز تاکنون تغییری در سیاست‌های اوباما مشاهده نشده است. هر چند که دیالوگ سران کاخ سفید و رژیم صهیونیستی نشان‌‌دهنده اختلافاتی میان دوطرف است، اما وجود این اختلافات سبب نشده است که اسرائیل‌ در سیاست‌های خود تجدیدنظر کند و کماکان تاکتیک‌های زیاده‌‌خواهانه خود را ادامه می‌دهد. در حال حاضر سران رژیم صهیونیستی نه‌تنها حاضر نیستند حق بازگشت آوارگان فلسطینی را به رسمیت بشناسند که شهرک‌سازی را در سرزمین‌های اشغالی با شدت بیشتری دنبال می‌کنند و ایالات متحده به رهبری اوباما نیز تاکنون چشم خود را بر این موارد بسته است. هر چند که سخنان اعضای کابینه افراطی نتانیاهو درباره نادیده گرفتن پیمان آناپولیس حتی موجبات نگرانی سران کاخ سفید را نیز به دنبال داشته است. شاید هنگامی که رژیم صهیونیستی شهرک‌سازی را متوقف کرده و حق بازگشت آوارگان فلسطینی را به رسمیت بشناسد و به تشکیل دولت مستقل فلسطینی رضایت دهد، بتوان گفت که سیاست‌های خاورمیانه‌ای ایالات متحده اندک تغییری داشته است اما در حال حاضر نشانه‌ای جدی که دال بر تغییر باشد در سیاست‌های اوباما دیده نمی‌شود و تنها چیزی که مشهود است، تناقضی است بی‌سابقه در راهبردهای خارجی کاخ سفید.