نازنين قنبري:
در سینمای ایران وقتی صحبت از ژانرهای مختلف می‌شود، نام فیلمسازان بزرگ با آثار متعدد و تجربه شده در هر مضمونی به ذهن می‌آید، اما در مقاطعی هرچند کوتاه پیش آمده که برای مدتی سینمای ایران در بعضی مضامین و سوژه‌ها گرفتار تکرار و در جا زدن شود و همزمان بهره‌بردن از ستاره‌ها و... در گیشه فرمولی موفق و تضمین شده را به ثبت رسانده است اما در این بین گونه‌هایی از سینما وجود دارد که به دلایل مختلف تا به حال در سینمای ایران تجربه نشده یا کمتر مورد توجه قرار گرفته است؛ گونه‌هایی که می‌توان به آن، مضامین فراموش شده در این سینما نام نهاد. «ژانر وحشت» یکی از همین مواردی است که بشدت در سینمای حال حاضر ما مهجور مانده؛ ژانری که در تاریخ سینمای هالیوود و جهان، پرفروش‌ترین و پرتماشاگرترین فیلم‌ها را به دنبال داشته است. حتی نگاهی اجمالی به اکران هفتگی سینمای جهان نشان می‌دهد که در کنار اکران فیلم‌هایی با ژانر ملودرام و تراژیک، حتما نسخه‌ای از فیلم‌های ترسناک و مهیج نیز بر پرده سینماها موجود است که جدول فروش، هم حکایت از استقبال مخاطبان از اینگونه فیلم‌ها دارد. فیلم‌هایی که گاهی مخاطبان از ترس و واهمه زیاد مجبورند چشم‌ها را ببندند، دست‌‌های خود را محکم بفشارند و حتی جیغ‌های کوتاهی بکشند و روزها و هفته‌ها از توهم و ترس نتوانند به راحتی به خواب بروند!
وحشت؛ شايد« دلهره»
به‌راستی علت نادیده انگاشتن سینمای وحشت در کشور ما چیست؟ نگاهی اجمالی به تاریخ سینما از آغاز تاکنون، بیانگر این است که در کلیت سینمای ایران، نمونه‌ای از فیلم‌های وحشت کمتر ساخته شده. شاید به این خاطر باشد که تحقیق و جست‌وجو برای ساخت چنین آثاری در بین فیلمسازان ما کمتر اتفاق افتاده و از حوصله آنها خارج بوده است. در سینمایی که ژانرکمدی آن با حضور تعدادی بازیگر طنز و تکیه‌کلام‌ها و شوخی‌های سطحی در بین تماشاگران موفق عمل می‌کند و موجب لذت آنها می‌شود یا ساخت آثار ملودرام که با احساسات مردم سر و کار دارد و با روایت قصه‌ای هندی و مملو از عشق‌های آبکی، آنها را درگیر خود می‌کند، تلاش برای ترساندن، نیاز به ابزار بیشتری دارد تا موفق به برقراری ارتباط با مخاطب خود شود. در عین حال امکانات سینمای ما هم (آنطور که دغدغه همیشگی فیلمسازان‌مان حکایت می‌کند) از این نظر محدودیت‌هایی دارد. با این وجود می‌توان در ریشه این ژانر، که همان قصه و محتواست، پشتکار به خرج داد تا موفقیت حاصل شود. اگر بخواهیم به نمونه‌هایی از آثار وحشت در سینمای پیش از انقلاب، تنها با در نظر گرفتن عنصر هراس اشاره کنیم، می‌توانیم از فیلم «وامپیر؛ زن خون‌آشام» ساخته مصطفی اسکویی نام ببریم که اطلاعات چندانی از بازخورد آن در دست نیست. اگرچه عده‌ای فیلم‌های «ضربت»، «فریاد نیمه شب»، «یک قدم تا مرگ» و «دلهره» از آثار ساموئل خاچیکیان را نیز در زمره فیلم‌های ترسناک و نزدیک به سینمای هیچکاک به شمار می‌آورند اما اشتباه برداشت مورد نظر این است که سینمای این دو کارگردان بیشتر دربرگیرنده عناصر تعلیق‌آمیز، جنایی و معمایی است تا نشانه‌های وحشت! در واقع شاید تنها فیلم «دلهره» خاچیکیان را بتوان اثری نزدیک به ژانر وحشت دانست.
خاطره «شب بیست‌ونهم»
پس از انقلاب، سینما با سیاست‌ها و تحولات تازه‌ای رو به رو شد و طبعا در جامعه آن روز، برای رقم خوردن یک فیلم سینمایی، موضوعات مختلف و بکری وجود داشت. اما تنها حمید رخشانی بود که در سال 1368 آن هم به‌رغم تلاش‌های فراوان برای اکران و رفع ممیزی، توانست با فیلم «شب بیست‌ونهم»، عنوان کارگردان نخستین فیلم سینمایی ترسناک بعد از انقلاب را از آن خود کند. فیلمی که در زمان خود با فروشی بالا و استقبالی ویژه رو به رو شد. این فیلم با وجود مدت زمان طولانی‌اش به دلیل مطرح کردن قصه درگیری انسان با شبح (قصه‌ای نو در زمان گذشته)، تماشاگر را تا پایان فیلم با خود همراه می‌کرد. فیلم، داستان «محترم» و «حسین» است که مطابق یک سنت خانوادگی با هم نامزد می‌شوند تا در جوانی به ازدواج هم درآیند. والدین حسین در اجرای مراسم دیرین با دیدن شبحی نگران آینده این ازدواج می‌شوند. در تابستان 1342، شایعه راجع به زلزله تهران شهر را خالی از سکنه کرده است و محترم در راه بازگشت به خانه، میان خیال و واقعیت شبحی را بر بام خانه‌شان می‌بیند و دقایقی بعد در چند متری خود در آشپزخانه، آنچنان هراس وجودش را دربرمی‌گیرد که ابتدا یارای حرکت ندارد و بعد با فریادی بیهوش می‌شود... اینکه شبح کیست؟ و از کودکی تا جوانی این زوج چه نقشی داشته است، سؤالی‌است بی‌جواب که فیلم در پی گرهگشایی از آن است.بعد از «شب بیست و نهم» که با توفیق قابل توجهی در میان منتقدان و مخاطبان همراه شد، کارگردانان دیگری هم در این ژانر دست به تجربه زدند که گاه با استقبال و گاه برعکس با لبخند تمسخر(!) مواجه می‌شد. البته نداشتن واکنش مثبت از سوی مخاطب در سال‌های اخیر بیشتر بوده است.
آزمون و خطاهای ناکام
به عنوان مثال سلیقه تماشاگری که در ذهنش خاطره فیلم «شب بیست و نهم» را دارد، با دیدن فیلم‌هایی چون «رز زرد» یا «شب‌های تهران» (ساخته داریوش فرهنگ) ارضا نمی‌شود، هرچند کارگردان تلاش بسیاری برای به تصویر کشیدن ترس داشته باشد. قصه قتل و وجود یک قاتل غایب (که تقریبا پایان‌های قابل پیش‌بینی داشتند) در این آثار نتوانست ذهن مخاطب را درگیر ترس و وحشت کند. پیش از داریوش فرهنگ در سال 77، فریدون جیرانی با فیلم «قرمز» توانست برای مدتی فیلمی پرفروش و پرمخاطب بر پرده سینما داشته باشد، آن هم با استفاده از قصه‌ای که تا مدت‌ها در قسمت حوادث جراید خوانده می‌شد و واقعیت داشت که این از نقاط قوت فیلم به حساب می‌آمد. این موفقیت برای او در سال 85 با فیلم «پارک‌وی» تکرار نشد؛ فیلمی که با امکانات بالا و با قصه‌ای به مراتب جذاب‌تر و ترسناک‌تر ساخته شد اما مخاطب را راضی نکرد. در شرایطی که نشان دادن قطع شدن انگشتان پسر قصه یا خوردن تبری بر پشت یک مرد نه‌تنها از نظر جامعه اشکالی نداشت بلکه آنها را برای ادامه ماجرا هم به وجد می‌آورد. پس از او می‌توان به کارگردانانی نظیر محمدعلی سجادی (با فیلم‌های شیفته، رنگ شب، اثیری، جنایت و...) و محمدحسین لطیفی (با فیلم خوابگاه دختران) اشاره کرد، که موفقیت فیلم لطیفی در سال 83 نمونه قابل دفاع‌تری در این گروه است. گرچه آن زمان به دلیل ترس عدم اکران، فیلم با تبلیغاتی که بیشتر حاوی صحنه‌های شاد بود روی پرده رفت اما نکته حائز اهمیت آن، داستانی با عناصر رعب‌آور بود که در غافلگیری مخاطب سهم بسزایی داشت.
شادی، غم و... و دلهره
قرار نیست وقتی از سینمای وحشت صحبت می‌کنیم از ترسی بگوییم که به ذهن مردم آسیب برساند اما در عین حال باید به دنبال پاسخ این سوال هم باشیم،که وقتی سینما می‌تواند در برانگیختن احساسات تماشاگر، اعم از شادی، غم و... موثر باشد، چرا در بحث ترس و دلهره ضعیف عمل کند؟ شاید اشکال کار در این است که کارگردانان برای روایت قصه‌ای ترسناک به دنبال ایده و بدعت نبودند و مرجع‌شان بیشتر حوادث روی داده در اجتماع (که بیشتر هم جنبه حادثه‌ای داشت و به قدر کافی در برنامه‌هایی چون «درشهر» به آن پرداخته می‌شود!) بوده‌است. این مساله شاید در ارتباط برقرار کردن مخاطب تاثیر بهتری داشته باشد تا اینکه از موجودات فضایی و تخیلی برای ایجاد وحشت در او استفاده شود اما گاهی اوقات هم استفاده بهینه از امکانات کم در جهت خلق قصه‌ای نو و بدیع، بی‌تاثیر نیست.
روزنه امید
اما نباید از اتفاق خوشی که چندی پیش در سینمای وحشت ما رخ داد، گذشت. فیلم حریم با کارگردانی سیدرضا خطیبی نمونه یک اثر مطلوب در این ژانر سینمایی است؛ فیلمی که با استفاده از امکانات محدود و استفاده از آنها در شرایط مطلوب توانسته به استانداردهای روز جهان نزدیک شود. «حمید فرخ نژاد» در این اثر ترسناک آن‌قدر پر قدرت ظاهر شده که حتما بیننده را بر صندلی سینما میخکوب می‌کند. حریم با ساختاری خوب و قابل دفاع، بدون شک می‌تواند مخاطب خاص خود را به همراه عموم مردم به سینما بکشاند. نباید فراموش کنیم سینما، هنر بصری است که با چشم و نگاه تماشاگر ارتباط مستقیم دارد و هر چه جادوی این تصاویر همراه با خلاقیت باشد، در جذب او تواناتر است. حال که به استناد ساخت فیلمی موفق چون حریم در سینمای ایران ساخت فیلم‌های وحشت با مانعی مواجه نیست، چرا سینماگران رغبتی به این موضوع نشان نمی‌دهند؟ چرا مسؤولان سینمایی برای جذب طیف وسیع‌تری از مخاطب، سعی در سوق دادن فیلمسازان به سمت ساخت آثار متنوع در این ژانر ندارند؟ و... سوال‌هایی است که دیگر زمان پاسخگویی به آن و داوری نتایجشان فرارسیده است. مرور ژانر وحشت در سینمای ایران به بهانه اکران «حریم»
جای خالی جیغ!
نازنين قنبري:
در سینمای ایران وقتی صحبت از ژانرهای مختلف می‌شود، نام فیلمسازان بزرگ با آثار متعدد و تجربه شده در هر مضمونی به ذهن می‌آید، اما در مقاطعی هرچند کوتاه پیش آمده که برای مدتی سینمای ایران در بعضی مضامین و سوژه‌ها گرفتار تکرار و در جا زدن شود و همزمان بهره‌بردن از ستاره‌ها و... در گیشه فرمولی موفق و تضمین شده را به ثبت رسانده است اما در این بین گونه‌هایی از سینما وجود دارد که به دلایل مختلف تا به حال در سینمای ایران تجربه نشده یا کمتر مورد توجه قرار گرفته است؛ گونه‌هایی که می‌توان به آن، مضامین فراموش شده در این سینما نام نهاد. «ژانر وحشت» یکی از همین مواردی است که بشدت در سینمای حال حاضر ما مهجور مانده؛ ژانری که در تاریخ سینمای هالیوود و جهان، پرفروش‌ترین و پرتماشاگرترین فیلم‌ها را به دنبال داشته است. حتی نگاهی اجمالی به اکران هفتگی سینمای جهان نشان می‌دهد که در کنار اکران فیلم‌هایی با ژانر ملودرام و تراژیک، حتما نسخه‌ای از فیلم‌های ترسناک و مهیج نیز بر پرده سینماها موجود است که جدول فروش، هم حکایت از استقبال مخاطبان از اینگونه فیلم‌ها دارد. فیلم‌هایی که گاهی مخاطبان از ترس و واهمه زیاد مجبورند چشم‌ها را ببندند، دست‌‌های خود را محکم بفشارند و حتی جیغ‌های کوتاهی بکشند و روزها و هفته‌ها از توهم و ترس نتوانند به راحتی به خواب بروند!
وحشت؛ شايد« دلهره»
به‌راستی علت نادیده انگاشتن سینمای وحشت در کشور ما چیست؟ نگاهی اجمالی به تاریخ سینما از آغاز تاکنون، بیانگر این است که در کلیت سینمای ایران، نمونه‌ای از فیلم‌های وحشت کمتر ساخته شده. شاید به این خاطر باشد که تحقیق و جست‌وجو برای ساخت چنین آثاری در بین فیلمسازان ما کمتر اتفاق افتاده و از حوصله آنها خارج بوده است. در سینمایی که ژانرکمدی آن با حضور تعدادی بازیگر طنز و تکیه‌کلام‌ها و شوخی‌های سطحی در بین تماشاگران موفق عمل می‌کند و موجب لذت آنها می‌شود یا ساخت آثار ملودرام که با احساسات مردم سر و کار دارد و با روایت قصه‌ای هندی و مملو از عشق‌های آبکی، آنها را درگیر خود می‌کند، تلاش برای ترساندن، نیاز به ابزار بیشتری دارد تا موفق به برقراری ارتباط با مخاطب خود شود. در عین حال امکانات سینمای ما هم (آنطور که دغدغه همیشگی فیلمسازان‌مان حکایت می‌کند) از این نظر محدودیت‌هایی دارد. با این وجود می‌توان در ریشه این ژانر، که همان قصه و محتواست، پشتکار به خرج داد تا موفقیت حاصل شود. اگر بخواهیم به نمونه‌هایی از آثار وحشت در سینمای پیش از انقلاب، تنها با در نظر گرفتن عنصر هراس اشاره کنیم، می‌توانیم از فیلم «وامپیر؛ زن خون‌آشام» ساخته مصطفی اسکویی نام ببریم که اطلاعات چندانی از بازخورد آن در دست نیست. اگرچه عده‌ای فیلم‌های «ضربت»، «فریاد نیمه شب»، «یک قدم تا مرگ» و «دلهره» از آثار ساموئل خاچیکیان را نیز در زمره فیلم‌های ترسناک و نزدیک به سینمای هیچکاک به شمار می‌آورند اما اشتباه برداشت مورد نظر این است که سینمای این دو کارگردان بیشتر دربرگیرنده عناصر تعلیق‌آمیز، جنایی و معمایی است تا نشانه‌های وحشت! در واقع شاید تنها فیلم «دلهره» خاچیکیان را بتوان اثری نزدیک به ژانر وحشت دانست.
خاطره «شب بیست‌ونهم»
پس از انقلاب، سینما با سیاست‌ها و تحولات تازه‌ای رو به رو شد و طبعا در جامعه آن روز، برای رقم خوردن یک فیلم سینمایی، موضوعات مختلف و بکری وجود داشت. اما تنها حمید رخشانی بود که در سال 1368 آن هم به‌رغم تلاش‌های فراوان برای اکران و رفع ممیزی، توانست با فیلم «شب بیست‌ونهم»، عنوان کارگردان نخستین فیلم سینمایی ترسناک بعد از انقلاب را از آن خود کند. فیلمی که در زمان خود با فروشی بالا و استقبالی ویژه رو به رو شد. این فیلم با وجود مدت زمان طولانی‌اش به دلیل مطرح کردن قصه درگیری انسان با شبح (قصه‌ای نو در زمان گذشته)، تماشاگر را تا پایان فیلم با خود همراه می‌کرد. فیلم، داستان «محترم» و «حسین» است که مطابق یک سنت خانوادگی با هم نامزد می‌شوند تا در جوانی به ازدواج هم درآیند. والدین حسین در اجرای مراسم دیرین با دیدن شبحی نگران آینده این ازدواج می‌شوند. در تابستان 1342، شایعه راجع به زلزله تهران شهر را خالی از سکنه کرده است و محترم در راه بازگشت به خانه، میان خیال و واقعیت شبحی را بر بام خانه‌شان می‌بیند و دقایقی بعد در چند متری خود در آشپزخانه، آنچنان هراس وجودش را دربرمی‌گیرد که ابتدا یارای حرکت ندارد و بعد با فریادی بیهوش می‌شود... اینکه شبح کیست؟ و از کودکی تا جوانی این زوج چه نقشی داشته است، سؤالی‌است بی‌جواب که فیلم در پی گرهگشایی از آن است.بعد از «شب بیست و نهم» که با توفیق قابل توجهی در میان منتقدان و مخاطبان همراه شد، کارگردانان دیگری هم در این ژانر دست به تجربه زدند که گاه با استقبال و گاه برعکس با لبخند تمسخر(!) مواجه می‌شد. البته نداشتن واکنش مثبت از سوی مخاطب در سال‌های اخیر بیشتر بوده است.
آزمون و خطاهای ناکام
به عنوان مثال سلیقه تماشاگری که در ذهنش خاطره فیلم «شب بیست و نهم» را دارد، با دیدن فیلم‌هایی چون «رز زرد» یا «شب‌های تهران» (ساخته داریوش فرهنگ) ارضا نمی‌شود، هرچند کارگردان تلاش بسیاری برای به تصویر کشیدن ترس داشته باشد. قصه قتل و وجود یک قاتل غایب (که تقریبا پایان‌های قابل پیش‌بینی داشتند) در این آثار نتوانست ذهن مخاطب را درگیر ترس و وحشت کند. پیش از داریوش فرهنگ در سال 77، فریدون جیرانی با فیلم «قرمز» توانست برای مدتی فیلمی پرفروش و پرمخاطب بر پرده سینما داشته باشد، آن هم با استفاده از قصه‌ای که تا مدت‌ها در قسمت حوادث جراید خوانده می‌شد و واقعیت داشت که این از نقاط قوت فیلم به حساب می‌آمد. این موفقیت برای او در سال 85 با فیلم «پارک‌وی» تکرار نشد؛ فیلمی که با امکانات بالا و با قصه‌ای به مراتب جذاب‌تر و ترسناک‌تر ساخته شد اما مخاطب را راضی نکرد. در شرایطی که نشان دادن قطع شدن انگشتان پسر قصه یا خوردن تبری بر پشت یک مرد نه‌تنها از نظر جامعه اشکالی نداشت بلکه آنها را برای ادامه ماجرا هم به وجد می‌آورد. پس از او می‌توان به کارگردانانی نظیر محمدعلی سجادی (با فیلم‌های شیفته، رنگ شب، اثیری، جنایت و...) و محمدحسین لطیفی (با فیلم خوابگاه دختران) اشاره کرد، که موفقیت فیلم لطیفی در سال 83 نمونه قابل دفاع‌تری در این گروه است. گرچه آن زمان به دلیل ترس عدم اکران، فیلم با تبلیغاتی که بیشتر حاوی صحنه‌های شاد بود روی پرده رفت اما نکته حائز اهمیت آن، داستانی با عناصر رعب‌آور بود که در غافلگیری مخاطب سهم بسزایی داشت.
شادی، غم و... و دلهره
قرار نیست وقتی از سینمای وحشت صحبت می‌کنیم از ترسی بگوییم که به ذهن مردم آسیب برساند اما در عین حال باید به دنبال پاسخ این سوال هم باشیم،که وقتی سینما می‌تواند در برانگیختن احساسات تماشاگر، اعم از شادی، غم و... موثر باشد، چرا در بحث ترس و دلهره ضعیف عمل کند؟ شاید اشکال کار در این است که کارگردانان برای روایت قصه‌ای ترسناک به دنبال ایده و بدعت نبودند و مرجع‌شان بیشتر حوادث روی داده در اجتماع (که بیشتر هم جنبه حادثه‌ای داشت و به قدر کافی در برنامه‌هایی چون «درشهر» به آن پرداخته می‌شود!) بوده‌است. این مساله شاید در ارتباط برقرار کردن مخاطب تاثیر بهتری داشته باشد تا اینکه از موجودات فضایی و تخیلی برای ایجاد وحشت در او استفاده شود اما گاهی اوقات هم استفاده بهینه از امکانات کم در جهت خلق قصه‌ای نو و بدیع، بی‌تاثیر نیست.
روزنه امید
اما نباید از اتفاق خوشی که چندی پیش در سینمای وحشت ما رخ داد، گذشت. فیلم حریم با کارگردانی سیدرضا خطیبی نمونه یک اثر مطلوب در این ژانر سینمایی است؛ فیلمی که با استفاده از امکانات محدود و استفاده از آنها در شرایط مطلوب توانسته به استانداردهای روز جهان نزدیک شود. «حمید فرخ نژاد» در این اثر ترسناک آن‌قدر پر قدرت ظاهر شده که حتما بیننده را بر صندلی سینما میخکوب می‌کند. حریم با ساختاری خوب و قابل دفاع، بدون شک می‌تواند مخاطب خاص خود را به همراه عموم مردم به سینما بکشاند. نباید فراموش کنیم سینما، هنر بصری است که با چشم و نگاه تماشاگر ارتباط مستقیم دارد و هر چه جادوی این تصاویر همراه با خلاقیت باشد، در جذب او تواناتر است. حال که به استناد ساخت فیلمی موفق چون حریم در سینمای ایران ساخت فیلم‌های وحشت با مانعی مواجه نیست، چرا سینماگران رغبتی به این موضوع نشان نمی‌دهند؟ چرا مسؤولان سینمایی برای جذب طیف وسیع‌تری از مخاطب، سعی در سوق دادن فیلمسازان به سمت ساخت آثار متنوع در این ژانر ندارند؟ و... سوال‌هایی است که دیگر زمان پاسخگویی به آن و داوری نتایجشان فرارسیده است. ارسال نظر
پربیننده