همه‌چیز اتفاقی بود!

«حریم» در هفته اول اکران با استقبال خوبی از سوی مخاطبان مواجه شده، انتظار این استقبال را داشتید؟ من از این استقبال بسیار خوشحالم، اصلا انتظار آن را نداشتم. بسیار برایم جالب بود وقتی از طریق تهیه‌کننده و پخش‌کننده فیلم شنیدم در روز اول یک میلیون و دویست‌هزارتومان فروش فیلم بوده و از آن به بعد هم روز‌به‌روز این فروش بالا رفته است. این قطعا برای من ارزشمند است و واقعا از دوستان و همه عوامل فیلم، که این نتیجه ماحصل تلاش تک‌تک‌ آنهاست، سپاسگزارم. برای تماشای فیلم همراه مخاطبان هم به سالن‌های سینما رفتید؟ واکنش‌ها را چطور دیدید؟ بله، بسیار برایم جالب بود. بازخورد تماشاگران و واکنش آنها به فیلم بسیار برایم مهم بود و برای همین از سر کنجکاوی به چند سینما سر زدم. خوشبختانه ندیدم مخاطبی سالن سینما را ترک کند یا در سالن با کناردستی صحبت کند و این برایم راضی‌کننده بود که داستان فیلم گیرایی جلب‌نظر مخاطب را داشته است. شاید جالب باشد بگویم در یکی از این سالن‌ها چند جوان مقابلم بودند که به ترسیدن خانم‌ها می‌خندیدند، اما در یکی از صحنه‌های فیلم که یک غریبه در آینه حاضر می‌شود، آنها هم ترسیدند و خودشان از این ترس به خنده افتادند! این برای من بسیار جالب بود. جناب خطیبی! مخاطبان سینمای ایران شما را با «در شهر خبری نیست؛ هست!» شناختند که البته نخستین تجربه شما نبود. درباره فعالیت‌ها و چگونگی ورودتان به سینما کمی بگویید تا بعد وارد بحث فیلم «حریم» شویم.‌ واقعیت این است ‌که رشته من اصلاً سینما نبود. من مهندسی مکانیک می‌خواندم اما در کنار آن دنبال تئاتر هم بودم، آن هم در گرایش هنرپیشگی نه کارگردانی. نزدیک هفت سال دراین فضا فعالیت می‌کردم اما چون در همین مدت برای تمرینات، گروه گروه می‌شدیم، من به‌طور اتفاقی مسؤول تمرینات گروه خودم در کلاس شدم! بعد کم‌کم به واسطه کیفیت بازی‌ای که داشتم، استادم صادقانه به من گفت، بازی را کنار بگذار و برو سراغ زندگی‌ات! ‌البته گفت اگر هم قصد کار داری پشت صحنه را انتخاب کن، چون استعداد بازی نداری اما می‌توانی کارگردان خوبی روی صحنه تئاتر بشوی. با‌لطبع در آن مقطع خیلی حالم دگرگون شد. در همان حال و هوا و بدون هیچ انگیزه خاصی با جمع دوستانی که با هم تئاتر تمرین می‌کردیم یک فیلم کوتاه ساختم؛ فیلمی که عده‌ای آن را پسندیدند و خوش‌شان آمد. همین باعث شد کار دیگری ساختم که در واقع آگهی تبلیغاتی یک فیلم ساخته نشده بود! یعنی به‌صورت خیالی برای یک فیلم جنایی، آگهی تبلیغاتی ساختم؛ انگار که منتظر اکران آن هستیم. چند نفری وقتی این کار را دیدند به دلیل ساختار کلیپی آن پیشنهاد فعالیت در زمینه کلیپ‌سازی را به من دادند و از آن مقطع وارد فعالیت کلیپ‌سازی و تبلیغات شدم. بعد هم کم‌کم شروع به ساخت فیلم متوسط کردم (فیلم‌هایی که از 30 تا 52 دقیقه طول زمانی دارند). یکی از این فیلم‌ها در جشنواره‌ای حضور داشت که به‌واسطه آن با یک تهیه‌کننده آشنا شدم و نخستین فیلم بلندم را ساختم. نام این فیلم چه بود؟ «فرداهای قشنگ تهران» که هنرپیشه‌های فرانسوی داشت اما لوکیشن تولید آن در ایران بود. در ایران هم اکران داشت؟ بله، فقط در جشنواره فجر 7 یا 8 سال پیش. با آقای شایسته هم به‌واسطه دیدن همین فیلم (که یک فیلم کاملا هنری بود) آشنا شدم. پس باید فیلم جالبی باشد؟ منتقدان خوش‌شان آمده بود. جوایزی هم گرفت و حتی مقاله‌هایی در روزنامه‌های معتبری چون نیویورک‌تایمز درباره‌اش منتشر شد. اما من خودم راضی نبودم! داستان فیلم حول چه محوری بود؟ داستان یک گروه فرانسوی است که برای تهیه گزارش از جوانان ایران، به ایران سفر می‌کنند. سرگروه این تیم خیلی پیش‌تر یک دوست ایرانی داشته که وقتی سراغ او را می‌گیرد متوجه می‌شود سرطان گرفته است. مابقی اعضای گروه هم بر اساس تحولاتی که در طول فیلم مشاهده می‌کنند نگاهشان تغییر می‌کند. حتی شخصی که نگاه مساعدی در ابتدا نسبت به ایران نداشت در انتها می‌بینیم با لباس تیم ملی ایران فوتبال بازی می‌کند و عملا نگاهش متحول می‌شود. چه شد که برای ساخت فیلم به ایران آمدید؟ من اصلا به قصد ساخت فیلم یا کارگردانی به ایران نیامده بودم و عملا اینجا هم همه‌چیز اتفاقی بود، حتی با آقای شایسته هم خیلی شانسی آشنا شدم.‌ یعنی قبل از ورود به ایران با هیچ‌کدام از سینماگران ایرانی در ارتباط نبودید؟ چرا با آقای دکتر حسین‌نژاد از قبل آشنا بودم اما آشنایی‌ام با آقای (مصطفی) شایسته اتفاقی بود. بعد هم که ایشان از سناریوی «درشهر خبری نیست؛ هست» خوش‌شان آمد و زمینه همکاری فراهم شد. داستان فیلم «در شهر خبری نیست؛ هست» چگونه در ذهنتان شکل گرفت؟ من که ابتدا به قصد فیلمسازی نیامده بودم، اما وقتی با یکی از پسران آقای حسین‌نژاد صحبت کردم، دیدم دیدگاه مشترکی درباره نوعی طنز داریم، از همین حرف‌ها هم فیلمنامه مشترک «در شهر خبری نیست؛ هست» نوشته شد. از ابتدا هم برای ساخت آن دلهره داشتم که آیا کار موفقی می‌شود یا نه. امروز هم معتقدم اگر توانسته‌ام «حریم» را بسازم، به‌واسطه استقبال خوب منتقدان از فیلم اولم بود. منتقدان طوری از «در شهر...» نوشتند که نگاه بسیاری نسبت به کار من جلب شد و فکر می‌کنم اگر از آن فیلم بد می‌گفتند نمی‌توانستم «حریم» را بسازم. پس برخلاف جو غالب در میان برخی کارگردانان سینمای ایران، نگاه منتقدان برای شما مهم است؟ صددرصد. اصلا مگر می‌شود گفت نظر منتقد مهم نیست. کارگردان قطعا دوست دارد هم مخاطب داشته باشد و هم نظر مساعد منتقدان را جلب کند که البته این‌کار بسیار سختی هم هست. به نظر من اینکه صرفا محور داوری را مخاطب بدانیم درست نیست؛ چرا که عامه مردم همانطور که می‌توانند از چیزی استقبال کنند که بسیار خوب است، می‌توانند از چیزی هم استقبال کنند که خوب نباشد. این مسأله تا حدودی درباره منتقدان هم صادق است، اما وقتی نظر مساعد این دو در کنار هم جلب شود، آدم راحت‌تر می‌تواند بگوید که کار خوب تولید کرده است. برسیم به «حریم»؛ چرا بعد از توفیق «در شهر...» چنین تغییر ژانری دادید؟ اصلا برای کار در سینما دغدغه کار کردن در گونه‌ای خاص را در ذهن دارید؟‌ برای دغدغه داشتن فکر می‌کنم باید چند فیلم دیگر بسازم تا جایگاه خودم را در سینما پیدا کنم. در جایگاه مخاطب هم در هر گونه‌ای، هستند فیلم‌هایی که صرفا دوست‌شان دارم، مثلا فیلمی مثل «تایتانیک» را شاید با علاقه ببینم اما هیچوقت دوست ندارم آن فیلم را بسازم. فکر می‌کنم چون من از معبر رسمی وارد دنیای سینما نشده‌ام باید کمی بیشتر فیلم بسازم تا فضا دستم بیاید و ببینم در چه جایگاهی می‌توانم بایستم. به‌طور‌ مشخص درباره ساخت فیلم «حریم» آیا جایگاه ژانر وحشت در سینمای ایران را در نظر داشتید یا صرفا به واسطه کیفیت فیلمنامه سراغ آن رفتید؟ در مرتبه اول، سناریوی خوبی بود که فکر می‌کنم بهتر از فیلم هم از کار درآمده بود! سناریویی که من و مهدی حسین‌نژاد با هم نوشته بودیم. اما نکته اصلی همان است که واقعا دغدغه خاصی برای ورود به این ژانر نداشتم. من حتی چند فیلمنامه‌ای هم که تا به امروز نوشته‌ام در فضاهای مختلف بوده و هیچ ارتباط موضوعی‌ای با هم ندارند. یعنی «حریم» را هم اتفاقی در ژانر وحشت ساختید؟ شاید! من شناخت واضحی از سینمای وحشت ایران نداشتم، اما بعد رفتم و نمونه‌های این سینما را هم دیدم. فکر می‌کنم موفق‌ترین فیلم در این زمینه هم «شب بیست و نهم» بود؛ فیلمی که واقعا از آن ترسیدم. بعد از آن نمونه‌های موفق دیگری، به آن صورت ندیدم. البته فیلم «خوابگاه دختران» از نظر تکنیکی واقعا برایم جالب بود و نشان می‌داد که کارگردانش، کارگردان قابلی است. من خیلی از کار خوشم آمد؛ هرچند نه به‌عنوان یک فیلم ژانر وحشت. نکته‌ای که در فیلم «حریم» برایم جالب بود و حتی فکر می‌کنم پاشنه آشیل آثار این ژانر در سینمای ایران عدم توجه به آن است، بیان یک پیام و داستان محکم در قالب وحشت بود؛ یعنی شما در کنار پایبندی به قواعد ژانر، قصه‌گویی را فراموش نکرده بودید. قائل به این هستید که سینما باید پیامی برای مخاطب داشته باشد؟ فکر می‌کنم مهم این است که یک فیلم داستان را درست برای مخاطبش تعریف کند اما اینکه آیا پیامی هم باید ارائه‌ شود یا خیر، فکر می‌کنم برای سینمای من کمی زود است که بگویم برای مخاطبم پیام داشتم. یک نفر برای چنین ادعایی به‌راستی باید انسانی آگاه باشد، هم آگاه به تصویر و صدا و هم آگاه به سناریو و مفاهیم. البته معتقدم کارگردانانی که به این نقطه می‌رسند و پیامی را از طریق فیلم‌شان به مخاطب منتقل می‌کنند، واقعا کارگردان هستند وگرنه امثال من در حال بازی و آزمون و خطا هستیم. در عین حال معتقدم در یک فیلم دست‌کم باید یک داستان تعریف شود. خیلی بد است که تماشاگر پس از پایان فیلم این سوال برایش به وجود بیاید که«خب که چی؟!» این بدترین اتفاق برای یک فیلم است. من اگر نتوانسته باشم این داستان را تعریف کنم برایم کافی است. حالا ارائه‌ پیام و چیزهای دیگر باشد برای فیلم بیستم به بعد! کلیت داستان حاصل تخیل شما بود یا برداشتی از مستندات هم داشتید؟ داستان فیلم کاملاً زاییده تخیل من بود، اما جالب این است که قبل از شروع فیلمبرداری وقتی برای پیدا کردن لوکیشن میان مردم برخی از این نواحی می‌رفتم می‌دیدم داستان‌هایی مشابه تعریف می‌کنند که خودم هم کم‌کم می‌ترسیدم! حتی یک بار وقتی برای یکی از استادان دبیرستان آن نواحی داستان را تعریف می‌کردم، می‌گفت «بله واقعا این وجود دارد!» من در برابر این واکنش‌ها واقعا دچار هراس شده بودم و می‌گفتم «نکنه واقعیت داشته باشه؟!» یعنی هیچ تحقیق میدانی‌ای برای نگارش فیلمنامه نداشتید؟ نه، کاملا زاییده تخیل ما بود، اما بعدها با داستان‌های مشابهی در عقاید و خاطرات مردم محلی مواجه می‌شدیم. این مواجهه روی فیلمنامه هم تاثیر داشت؟ (با خنده) نه! بیشتر روی خودم تاثیر داشت! این باورمندی برای مردم، قطعا رضایتمندی برای شما را هم به دنبال داشت؟ بله، ما بالاخره باید از چیزی می‌ترسیدیم. ما از ترسیدن لذت می‌بریم، من خودم در تنهایی می‌ترسم اما در عین حال از آن لذت هم می‌برم، چرا که حاوی یک حس کاملا متفاوت است. اینکه مردم با این داستان ارتباط برقرار می‌کنند، رضایتبخش بود اما باعث تغییری در فیلمنامه نشد چرا که حوادث در فیلمنامه «حریم» زنجیروار به هم ارتباط داشتند. داستانی کاملا تکنیکی بود و به هم زدن بخشی از آن کلیت را تغییر می‌داد. درباره کاراکتر سرهنگ محبی (با بازی حمید فرخ‌نژاد) با توجه به پایان فیلم که متوجه می‌شویم تفاوت‌هایی با اطرافیانش داشته است، شاید این سوال برای مخاطب به وجود بیاید که چرا در تمام این قریب به 30 سال که او در میان آدم‌ها زندگی می‌کرده این تفاوت‌ها نمودی نداشته است. آیا لازم نبود این نکته در فیلمنامه پرداخت بیشتری داشته باشد؟ درباره محبی، در تیتراژ می‌بینیم که او در کودکی به گروهی واگذار می‌شود بدون اینکه از هویتش مطلع باشد و در تمام این سال‌ها ماموریتی داشته که باید به سرانجام می‌رسانده، پس تا حدودی طبیعی است که نمودی از این تفاوت را نه خودش متوجه شود، نه اطرافیانش. اما درباره هویت و چیستی اهالی روستا که محبی هم یکی از آنهاست، ترجیح می‌دهم خیلی مستقیم وارد بحث و توضیح نشوم؛ چراکه احتمال برداشت‌های غلط از آن به وجود می‌آید. ترجیح می‌دهم مخاطب به‌عنوان یک داستان کاملا تخیلی با فیلم مواجه شود. انتخاب حمید فرخ‌نژاد یکی از هوشمندی‌های شما در ساخت «حریم» بود، درباره این انتخاب بگویید. من آقای فرخ‌نژاد را برای نخستین بار در فیلم «عروس آتش» دیدم. واقعا تحت تاثیر بازی‌اش قرار گرفتم، به خودم می‌گفتم «واقعا این بازیگر است یا نقش خودش را ایفا می‌کند؟» دیدن آن بازی فوق‌العاده، موجب شد با خودم بگویم اگر روزی خواستم فیلمی بسازم حتما از این بازیگر استفاده کنم. بعد هم که در فیلم «حقیقت گمشده» (ساخته آقای احمدی) با او آشنا شدم. (باخنده) اوایل براساس تصوری که از هیبت ظاهری حمید داشتم خیلی می‌ترسیدم با او مواجه شوم!! اما جدا از شوخی واقعا انسان خوبی است. آنقدر در پشت صحنه کمک می‌کرد که من اصلا انتظارش را نداشتم، از نظر بازی هم که در حد ایده‌آل بود. محبی که واقعا کاراکتری خاص است، در فیلم کاملاً باورپذیر درآمده... چون حمید واقعا هنرپیشه است. بله، اما شما به‌عنوان کارگردان چه کمکی برای این فضاسازی داشتید؟ تنها نکته‌ای که فرخ‌نژاد بعد از مطالعه فیلمنامه به من گفت، این بود که چون داستان، داستانی غیرمتعارف و شخصیت، شخصیتی غیرواقعی است، ترجیح می‌دهم کاملا در اختیارت باشم تا آنگونه که فکر می‌کنی هدایتم کنی، چون کاملاً واقفی که از هر صحنه چه چیزی می‌خواهی. همین موجب شد (برخلاف چیزی که شنیده‌ام در اینجا مرسوم است!) راحت بتوانم با بازیگرم سرصحنه صحبت و او را هدایت کنم. فرخ‌نژاد هم انصافا به نحو احسن نکات را می‌گرفت و اجرا می‌کرد.