کتاب «انفطار صورت» دوازدهمین کتاب از مجموعه آثار سیدمرتضی آوینی است که نشر ساقی آن را منتشر کرد. این کتاب دربرگیرنده مقالات سید شهیدان اهل قلم درباره گرافیک و نقاشی است که طی سالهای 1368 تا 1371 نگاشته است. در صفحه تجسمی این هفته، مقاله «نقاشی برای نقاشی» - بحثی درباره مابعدالطبیعه نقاشی مدرن – را که نگارنده در آخرین سال حیاتش برای درج در کتاب «نگاره» - یا همان مجله هنرهای تجسمی حوزه هنری - نوشته است، منعکس می‌کنیم. نوشته‌ای که نگاهی به رویکرد مدرن نقاشی دارد.
«غرق در تفکر داشتم از کـار طـراحی بـازمی‌گشتم، وقتی در آتلیه را باز کردم ناگهان با تابلویی که زیبایی وصف‌ناکردنی و تابناکی داشت روبه‌رو شدم. شگفت‌زده بر جای خـود ماندم و به تابلو خیره شدم. تابلو از هر موضوعی تهی بود، هیچ موضوع قابل شناختی نداشت و بـه تمامی از تکه رنگ‌های درخشان تـرکیب یـافته بود. بالاخره به آن نزدیک شدم و در این موقع بود که آن را به صورتی که واقعا بود شناختم: کار خود من بود که از پهلو روی سه‌پایه نقاشی قرار داشت... یک چیز برایم مسلم شد: اینکه لازم نبود موضوع‌دار بودن، یعنی تصویر شی‌ء یـا موضوع در نقاشی‌های من جایی داشته باشد، در واقع حتی لطمه‌زننده بود. این واقعه که صورتی انکشاف‌گونه دارد، کاندینسکی را به یقین می‌رساند که زیبایی حقیقتی است که می‌تواند منتزع از موضوع نقاشی نیز وجود داشته باشد. «هربرت رید» در کـتاب «تاریخ مـختصر نقاشی معاصر» می‌نویسد که با این همه کاندینسکی تا سال ۱۹۱۰، یعنی 2 سال پس از این واقعه، جرات نیافت تا آنجا بر این کشف اجمالی اعتماد کند که روی به نقاشی انتزاعی بیاورد. شاید مشهورترین این نوع داستان‌ها، همان داستان کذایی نـیوتون و فـرو افتادن سیب از درخت باشد و این یکی که نقل کردیم، اگرچه آن همه مشهور نیست، اما در سیر تاریخی تحولات نقاشی معاصر، اعتباری همسنگ با آن دارد. بشر مشتاق افسانه‌سرایی است و اگر این واقعه در میان عامه مردم پذیرشی افسانه‌وار نیافته از آن اسـت کـه اصلا هنر امروز، به مردم پشت کرده است و همان مردمی که افسانه کشف جاذبه زمین را برای یکدیگر نقل می‌کنند چه‌بسا که حتی نام کاندینسکی به گوششان نرسیده باشد. بی‌تردید چنین است، و در ایـن سخن کـه بـر قلم من گذشت نه سـرزنشی بـر هـنر نوین وجود دارد و نه سرزنشی برای مردم، در این جهان، نسبت‌ها هستند که حقایق را باز‌می‌گویند، و مراد من آن نقطه آغاز فلسفه معاصر حیرتی است همراه با وحشت، حیرت موجودی اهل تعقل که ناگاه خود را در فـضایی ناشناخته، رها شـده در مـیان زمین و آسمان بازمی‌یابد. مردم، نقاشی را کـه فـاقد موضوع باشد بی‌معنی می‌دانند و نقاشی امروز، اصالتا با انکار معنا و موضوع وجود پیدا می‌کند. نقاشی انتزاعی چیزی نیست که به یکباره عارض نقاشی مـدرن شـده بـاشد، و بلکه اگر در جست‌وجوی ذاتی باشیم که بتواند جوهر نقاشی مدرن را بـالتمام ظهور ببخشد، ناگزیر باید به سراغ نقاشی انتزاعی برویم. نقاشی نوین از همان آغاز غایتی را می‌جسته است که در آغاز قرن بیستم، در نقاشی انتزاعی تـجلی پیـدا مـی‌کند. این حقیقت می‌تواند موضوع رساله دیگری باشد، در اینجا من قصد دارم که آفاق نقاشی نـوین را بـاز جویم و آن را در نسبت با مفاهیم آزادی، طبیعت و تکنولوژی تفسیر کنم. سهم هربرت رید در تبیین متافیزیکی نقاشی مدرن در ایران، بدون تردید، بیشترین است و بـنابراین، چاره‌ای نیست جـز آنـکه من هم گاه گاه سخنان خویش را در تفاهم یا تقابل با سخنان او بـیان کـنم. او حـتی وقتی در باب فلسفه هنر معاصر سخن می‌گوید، از منظر نقاشی است که به هنر معاصر می‌نگرد و شـاید هـم نـاگزیر به این اعتراف شویم که او بهترین راه را برگزیده است چرا که نقاشی نوین در آینه خویش، تحولات بـاطنی انـسان معاصر را عیان می‌کند. نقاشی نوین، چهره‌ای است عریان و بینقاب از انسان نوین با همه پیچیدگی‌هایش، و حتی با هـمه جست‌وجوهای فـلسفی‌اش که پر است از حیرت و وحشت و سرگردانی و بی‌حاصلی و حتی جنون. نقطه آغاز فلسفه معاصر حیرتی است همراه با وحشت، حیرت مـوجودی اهـل تعقل که ناگاه خود را در فضایی ناشناخته، رها شده در میان زمین و آسمان بازمی‌یابد. ریسمان خدا هـم از او دریـغ شـده است تا نهایت‌های وجود خویش را در همه جهاتی که هستی‌اش گسترش یافته است بیابد و معنای «آبسورد» محال را تجربه کند. اینجا که بـشر امـروز به آن رسیده قعر وجود است... و برای ما که قوس صعود و نزول عـالم وجـود را در اتـحاد با یکدیگر می‌بینیم، این سخن معنایی بس ژرف و گسترده دارد، و از همین رو است که ما اجازه نداریم نسبت به تـجربه تـاریخی انـسان معاصر بی‌اعتنا بمانیم یا حتی آن را تحقیر کنیم. اگر انسان به قعر وجود خـویش دست نـیابد، چگونه خواهد توانست که اوج آن را باز پیدا کند؟ و اگر در این سخن قعر و اوج را، آنسان که معمول است، به مفهوم اخلاقی لفـظ بـگیریم، از وصول به حقیقت آن باز خواهیم ماند. قعر و اوج وجود بشر، در واقعیت هستی او به هم بـرآمیخته اسـت. و انسان در مهبط است که بهشتی را که از آن فرو افـتاده بـازمی‌شناسد. هربرت ریـد در «فلسفه هنر معاصر» درباره آزادی هنرمند سخنی بس تـامل‌پذیر دارد. او مـی‌نویسد: «در هنر، آن‌گونه‌ای از پوچی را که نقطه حرکت فلسفه معاصر به شمار می‌رود فقط با گـرایش مـی‌توان بازنمایی کرد که هنرمند را در آن لحظه، از وابـستگی بـه طبیعت می‌رهاند. در واقع، امکان آفـرینش واقـعیت بـه مدد هنر، به یکی از جنبه‌های مهم فـلسفه تـبدیل می‌شود زیرا به هر حال، در اینجا روش مثبتی برای اثبات فردیت شخص وجود دارد. هنر در ایـن مـعنا گرانبهاترین مدرک آزادی می‌شود. مراد او از آن پوچی که نـقطه آغاز فلسفه هنر مـعاصر است انـکاری متافیزیکی است که انسان مـعاصر را در بـرابر تاریخ گذشته خویش قرار می‌دهد. درباره اینکه ماهیت این «انکار» چیست باید عمیقا تفکر کرد، چرا که بدون ایـن مـعرفت، شناخت عالم جدید و بر گذشتن از آن مـمکن نـیست. انسان امـروز با بر گـذشتن از عـالم کهن تولد یافت و انسان فـردا نـیز با بر گذشتن از عالم امروز تولد خواهد یافت، یعنی باید گفت که حقیقت وجود انسان در این بـرگـذشتن‌هاست. انسان از حیرتی به حیرتی دیگر می‌آید و از اینجا بـه حـیرتی دیگر می‌رود... تا خـود را، آنسان کـه هست، بازیابد و چون ایـنچنین شود خدا را یافته است. نپنداریم که انسان در همین صورت‌های محدود که از او در ذهن داریم خلاصه می‌شود، آزادی انسان در آزادی از همه ملکات اسـت و حـقیقت وجودش در این برگذشتن‌هاست. در این سخن که نـقل شـد هـربرت ریـد مـتاثر از تاملات فلسفی اگزیستانسیالیست‌ها دربـاره انـسان است. فهم آزادی تابع درک مفهوم فردیت است و اگزیستانسیالیسم به این امر مدد می‌رساند. هربرت رید هنر معاصر را عرصه جولان انـسان آزاد مـی‌بیند، انسانی که از وابـستگی به طبیعت و واقعیت رسته است و تلاش می‌کند کـه بـه مـدد هـنر، واقعیتی جـدید بـیافریند. او در این معنا به اشتباه نرفته است، اما این آزادی چیست که با انکار طبیعت و واقعیت محقق می‌گردد؟ آنچه در تاریخ نقاشی معاصر به ظهور رسیده است نشان می‌دهد که طلب این آزادی، نقاش نوین را به آنـجا می‌کشاند که حتی نسبت خود، اراده خویش و ذهنیات و عواطف خود را نیز با اثر، انکار کند. نقاش نوین، حتی از آنکه اثرش را بیان او بدانند اعتراض می‌کند و تلاش دارد تا آنچه که بر پرده نقاشی‌اش شکل می‌گیرد، فارغ از پرداخت ذهنی خود او باشد، حدوثی فـارغ از اراده و اخـتیار و تفکر و تخیل نقاش، یک حادثه کاملا تصادفی. گویی نقاش می‌خواهد خود را به همان نقطه آغاز آفرینش جهان برساند، به همان انفجار آغازین، به همان زاویه‌ای که آن را عدم نامیده‌ایم. عالم پیش از نظم، عالم پیش از خلقت. نقاش معاصر می‌خواهد خالق واقعیتی دیگر بـاشد. پس بـاید از نظم موجود جهان برگذرد و خود را به خاویه عدم برساند، و آنگاه انفجاری دیگر که از آن کهکشان‌ها، خورشیدها، منظومه‌ها... و مخلوقاتی دیگر سر برآورند. به آثار نقاشی جدید بنگرید... نقاش معاصر در جست‌وجوی بی‌شکلی اسـت، بی‌شکلی خاویه. اگر اخـتلافات عظیمی را که میان متفکران مـنتسب به اگـزیستانسیالیسم وجود دارد کنار بگذاریم، این آزادی که موضوع سخن است ریشه در این مکتب دارد. «ژان پی سارتر» با عدم درک نسبت به حقیقت سخن «هایدگر» نقطه آغاز فلسفه هنر معاصر انکاری متافیزیکی است که انسان معاصر را در برابر تاریخ گذشته خویش قرار می‌دهد. و مفهوم «اگزیستانس» در نزد او، صورت عـامیانه‌ای از اگـزیستانسیالیسم ساخته که در مردمان ایـن عـصر تأثیری بسیار داشته است. نفوذ و تأثیر سخن او بیشتر به آنجا بازمی‌گردد که او در مقام یک رمان‌نویس، واسطه‌ای است در خدمت تعین ادبی تفکرات فلسفی خویش. «آلبر کامو» نیز چنین است. و باید گفت که این واسطگی لازمه روزگاری است کـه تـعقل فلسفی به نهایت بسط خویش رسیده است. حتی با محافظه‌کاری بسیار، باید اذعان کرد که از اوایل این قرن، روزگار عقل‌اندیشان و فلسفه‌درایان به سر آمده است و نه‌تنها سارتر و کامو، بلکه کاندینسکی، «پل کله» و «موندریان» نیز آمده‌اند تا پایان عصر فـیلسوفان را اعـلام دارند. سارتر، خود بر ایـن معنا آگاه نیست و در حدود مابعدالطبیعه می‌اندیشد، اما کامو چنین نیست: «من فیلسوف آگاه نیستم و هرگز ادعای فیلسوف بودن نداشته‌ام». کامو، فلسفه را زیسته است، چنانکه داستایوسکی نیز. در ایـن تعبیر اشتباهی وجود دارد و آن اینکه فلسفه را نمی‌توان زیست، فلسفه با مفاهیم انتزاعی سـروکار دارد حـال آنـکه در عالم واقع، وجود و موجود همچون شمس و پرتو آن با یکدیگر متحدند. تعقل فلسفی شاید از عهده «درک» این اتحاد برآید اما از تقرب حـضوری نـسبت به آن عاجز است. این تقرب تنها در زیستن ممکن است. و مراد من از اینکه کامو و داستایوسکی و بـسیاری دیـگر... فلسفه را زیـسته‌اند همین بود که آنان پرسش‌های متافیزیکی را به جان آزموده‌اند. عصر ما عصر همین جان‌آزمایی است و اغلب فـلاسفه‌ای که آنان را اگزیستانسیالیست می‌خوانند، غایت فلسفه را نه مفهوم‌پردازی و نظریه‌سازی، بلکه نیل به راز و معرفت به حدود و ژرفنای وجـود انسانی می‌دانند. تنها «گابریل‌مارسل» نیست که نـیل بـه رمز و راز وجود خود را نه از طریق تحلیل عقلی بلکه تجربه بی‌واسطه یا مشارکت و بهرمندی ممکن می‌داند، بلکه «کارل یاسپرس» نیز قلمرو مفاهیم انتزاعی عقلی را از اعیان خارجی تمایز می‌بخشد و تذکر می‌دهد که هستی ظهوری یا اگزیستانس یک ایده نیست، بلکه واقعی‌ترین صـورت تجربه است و با این بیان، به معنی«نفس» آنسان که مورد عنایت عرفان است نزدیک می‌شود. او به این حقیقت دست می‌یابد که اگزیستانس مستلزم تعالی است: جهان اعیان خارجی همه واقعیت نیست، بلکه در ورای جهان ابژکتیو، وجود بحث یا وجود مـحض قرار دارد کـه در عبارت «من هستم» تجلی می‌کند. نفس، واقعیتی برتر از جهان تجربه من نیست... ما با شهود می‌توانیم جهان را همچون تجلی نفس تصور کنیم و این شهود، شهودی وجودی است و مراد از آن، فراتر رفتن از جهان واقعیت‌های ابژکتیو، جهان اعیان خارجی. او نفس و وجود و اراده را عـین یـکدیگر می‌داند و می‌گوید که نفس در عمل تحقق می‌یابد و در همان حال مظهر معرفت است. البته شاید جز در مورد هایدگر نتوان به حقیقت مفهوم گذشت از فلسفه دست یافت، اما با کمی تسامح، می‌توان گفت که اگزیستانسیالیسم آماده‌گر این معناست کـه: تفکر آیـنده دیگر فلسفه نیست».