حجت‌الاسلام و المسلمین سید سعید لواسانی*: جُبن به معنای ترس غیرعاقلانه یکی دیگر از ظهورات نفس است که ما را به هلاکت می‌رساند. گفته‌اند جُبن نقطه مقابل بی‌باکی و تهور است. منظور از جُبن ضعف نفس است، به‌گونه‌ای که بر انجام کارهایی که عقل و نقل آنها را لازم و ضروری می‌دانند، هیچ شهامت و جرأت و دلیری نداشته باشد، بلکه از هرچیزی بترسد و همواره در حالت اضطراب باشد. ترس یکی از اصول اخلاقِ ناپسند است که از آن خواری، بیچارگی، جزع و فزع، فرومایگی، خودکوچک‌بینی، چاپلوسی، حسد، بدبینی نسبت به دیگران، ستم‌پذیری، سستی در واجبات مهمی چون جهاد و امر به معروف و نهی از منکر، غیبت، تهمت و امثال آن زاییده می‌شود و موجب می‌شود در مسیر تحقق اهداف الهی خطرپذیر نباشیم و ترس داشته باشیم و با توهین‌ها، فحش‌ها و مخالفت‌هایی که در مسیر خدا پیش می‌آید، از راه باز بمانیم. مومن برای تحقق اهداف اسلامی باید تلاش و مجاهده داشته باشد، این راه تهمت و اهانت و بی‌احترامی و حتی شهادت دارد. باید دست به اقداماتی بزند که خلاف انتظار دنیاطلبان است، به این دلیل به او حمله می‌کنند و تحقیر می‌کنند و او چون می‌ترسد، از راه باز می‌ماند.
اما اصل ترسویی از کوچکی روح است. صفتی مقابل بزرگواری روح و باید از آن جداً پرهیز شود. انسان ترسو و بزدل به هیچ کاری نمی‌آید. نه در جنگ و نبرد نظامی کارآمد است، نه در دیپلماسی و سیاست‌ورزی و نه کارهای اقتصادی و اجتماعی، نه در زندگی خانوادگی و اجتماعی و نه در سیر و سلوک و برنامه‌های عبادی.
روح کوچک، محدود و ضعیف است، به این دلیل از همه چیز و همه کس می‌ترسد و حساب می‌برد، در نتیجه خوار و ذلیل می‌شود و در برابر هر ستمکاری و گردنکشی منقاد و خاضع و فرمانبردار است. طبعاً زندگی برای او تلخ و جانکاه است. چنین فردی از انسانیت تهی می‌شود، زیرا درباره خود و خانواده خود دچار ضعف و سستی می‌شود و ننگ‌ها و بدی‌ها را به جان خود و وابستگان خود می‌خرد و اگر این صفت ناپسند در جامعه گسترش یابد، جامعه را ستم فرامی‌گیرد و افراد خبیث و شرور بر جامعه حاکم می‌شوند و استبداد و استعمار و استثمار رواج می‌یابد و چنین جامعه‌ای به سقوط و انحطاط کشانده می‌شود.
به این دلیل است که اگرچه او در ظاهر مومن است اما در حقیقت نه تنها دین ندارد، بلکه مورد خشم خداوند هم قرار می‌گیرد. پیامبر خدا(ص) می‌فرمایند: «إِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَیُبْغِضُ الْمُؤْمِنَ الضَّعِیفَ الَّذِی لَا دِینَ لَهُ. فَقِیلَ لَهُ: وَ مَا الْمُؤْمِنُ الَّذِی لَا دِینَ لَهُ؟ قَالَ: الَّذِی لَا یَنْهَى عَنِ الْمُنْکَرِ؛ خداوند عزوجل از مومن ضعیف که دین ندارد، خشمناک است. پرسیده شد: مومنی که دین ندارد، چه کسی است؟ فرمودند: کسی که نهی از منکر نمی‌کند.» [الکافی: 5/59] معلوم است که عدم نهی از منکر یکی از جلوه‌های جُبن و ترسویی است. و به این دلیل است که پیامبر خدا(ص) از این رذیله اخلاقی به خدا پناه می‌برد: «اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنَ الْبُخْلِ وَ أَعُوذُ بِکَ مِنَ الْجُبْنِ وَ أَعُوذُ بِکَ أَنْ أُرَدَّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُر؛ خدایا به تو پناه می‌برم از بخل، و به تو پناه می‌برم از ترسویی و به تو پناه می‌برم از اینکه به عمر زیادی برسم که موجب نافهمی من شود». [مجموعه ورام: 1/172]
در روایت دیگری از پیامبر خدا(ص) وارد شده است: «مِنْ شَرِّ مَا أُعْطِیَ الْعَبْدُ شُحٌّ هَالِعٌ، أَوْ جُبْنٌ خَالِعٌ؛ بدترین چیزی که بنده دارد، خسیسی است که در جزع مبالغه می‌کند و ترسویی است که همواره در اضطراب است». [المجازات النبویه:271]
قرآن را ملاحظه کنیم، در وصف یاران پیامبر خدا(ص) می‌فرماید: «وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْکُفَّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُم» [فتح: 29] هر دو ویژگی شدت در برابر کفار و رحمت در میان مومنان، برآمده از قوت نفس است و کسی که ترسو باشد، نمی‌تواند با کفار شدید و با مومنان مهربان باشد. معلوم است که فتنه‌هایی که پیرامون جامعه اسلامی در داخل و خارج پیش می‌آید، تنها توسط مومنانی دفع و رفع می‌شود که شجاعت، بصیرت و استقامت دارند اما کسانی که از این ویژگی‌ها عاری هستند، مجبورند در برابر دشمنان مهربان و آرام و پذیرنده باشند و در جامعه خود هم نسبت به فتنه‌ها و آشوب‌ها سکوت کنند. بسیاری از ساکتین فتنه ـ از جمله فتنه 88 ـ را همین دسته تشکیل می‌دهند، زیرا می‌بینند اگر بخواهند در برابر فتنه استقامت کنند، مجبورند منافع و مطامعی را که به دست آورده‌اند، در راه خدا خرج کنند. آنان ترجیح می‌دهند بنشینند و سکوت کنند و تماشا کنند، و خود را درگیر نکنند. آنان به خیال باطل خود می‌خواهند بین دنیا و آخرت جمع کنند و هم دنیا را داشته باشند و هم آخرت را که این شدنی نیست!
فتنه سقیفه را گروهی دنیاطلب رهبری و هدایت کردند و اکثریتی که می‌خواستند بین دنیا و آخرت جمع کنند، با سکوت خود حمایت کردند و شد آنچه نباید بشود. ترس اجازه عرض‌اندام به اینان نمی‌داد، برای برخی ترس از جان، برای برخی ترس از زندگی راحت و آرام، برای دیگران ترس از دست دادن موقعیت و مقام. به این دلیل است که پیامبر خدا(ص) از ترسو بودن به خدا پناه می‌برند، زیرا ترسو از شناخت حق و حقیقت، طرفی نمی‌بندد بلکه جانی مضطرب دارد و اطرافیان خود و جامعه را هم به اضطراب و انحطاط و ذلت می‌کشاند.
* امام جمعه شمیرانات